لزوم مراقبت شاعران مذهبی از کشیده شدن به سمتوسوی محیطهای ادبی
… نیست. بدیهی است که محیط جامعه روی انسان اثر دارد. وضع اقتصادی، وضع سیاسی، وضع اجتماعی، روی هر انسانی یک اثری میگذارد، روی شاعر هم اثر میگذارد، طبعاً روی شعرش هم اثر میگذارد؛ این را نمیخواهم بگویم. محیطهای خاص، حلقههای فرهنگىِ خاص روی ذهنها اثر میگذارد. من میخواهم بگویم شما جوان مؤمنِ مقید و محب اهلبیت که با یک عشق و شوری راجع به اهلبیت صحبت میکنید، شعر میگوئید، راجع به معارف الهی، راجع به توحید، اینجور عاشقانه و زیبا سخنوری و سخنسرائی میکنید، توجه داشته باشید که محیطها شما را به سمت و سوهای دیگر نکشاند. یعنی خودتان مراقب خودتان باشید. در این راه به خودتان ثبات قدم بدهید و روزبهروز آن را تقویت کنید؛ چون محیطهای شعری و هنری و ادبی روی انسان اثر میگذارد.
دگرگونی قدسی مشهدی در همنشینی با درباریان هند
… که بعد از صائب در آن سبک، واقعاً مثل محمد جان شاید یکی دو تا بیشتر نباشند. او در مشهد که بوده، یکی از خادمان آستان قدس و مداح حضرت رضا بوده و شعرهایش شعرهای دینی است و دیوانش هم پر از این اشعار است. دیوان حاج محمد جان را نگاه کنید؛ از این قصائد زیاد دارد. او بعد به هند سفر میکند. همنشینی با امرای هند و سلاطین هند و آن دستگاههای بیبندوباری که آن روز بودند، این آقا را کأنه از این رو به آن رو میکند. انسان میتواند این را در غزلهای او ببیند. من خیلی اوقات به این فکر هستم. این شعر مال محمد جان قدسی است:
لزوم مراقبت از محیط با ارتباط پیوستهٔ شاعران با یکدیگر
یعنی یک مستِ رندِ الواتِ عرقخور تحویل محیط مجموعهی شعری داده شده؛ از کی؟ از آن انسانِ پارسای پاکِ متعبدی که در مشهد مدح امام رضا را میگفت! خب، آن محیط اینجور پرورش میدهد. بنابراین مراقب محیطها باشید؛ و این هم با ارتباطهای پیوستهی شما با همدیگر حاصل خواهد شد. به نظر من جلسات شعرای مادح اهلبیت - چه جوانها، چه پیشکسوتها و قدیمیها - با یکدیگر، باید جلسات مستمری باشد. البته معنایش این نیست که لزوماً یک جلسه باشد؛ نه، باید جلساتی وجود داشته باشد برای همین که در این محیط، استعدادهای جوشان جوان رشد پیدا کند.
لزوم ایجاد قدرت مقابله با سایش در محیط دانشگاه
اوّلین چیزى که شما باید رعایت کنید ــ که چون واقعاً من شماها را حقیقتاً صمیمى، صالح و محبوب میدانم در ذهن خودم، این را به شما عرض میکنم؛ با کمال صمیمیّت ــ این است که قدرت مقابلهى با سایش را در خودتان ایجاد کنید؛ سایش! شوخى ندارد. انسان ساییده میشود. یعنى همان چکّش یا پتکى که شما میکوبید روى سر آهن و آن را به شکلهاى مختلف درمىآورید، بعد از مدّتى که نگاه کنید، ته آن ساییده شده! یعنى با این نیروى فعّالهى قدرتمند، بالاخره تأثیر گرفته؛ یعنى آن روى این اثر گذاشته؛ به فکر این باشید. مقولهاى که شما در آن …
نیاز انسان به محیط متناسب همانند نیاز نهال خرما به شرایط اقلیمی
انبیا میگویند که انسان مثل یک درخت است، مثل یک نهال است. یک نهال، یک درخت خرما را در نظر بگیرید، یک نهال پرتقال را در نظر بگیرید، این یک شرایطی دارد، یک خصوصیاتی دارد، این خصوصیات ایجاب میکند که در هوای گرم باشد، در هوای متناسب باشد. درخت خرما را در جنوب ایران بکاری، در مناطق جنوبی ایران یا در طبس یا در بعضی از کشورهای عربی، ببین چه خرمای لذتبخش عالیای میدهد، چیز جالبیست دیگر، چرا؟ برای خاطر اینکه این نهال احتیاج دارد به هوایی در فلانقدر درجه، به رطوبتی فلانقدر درصد از هوا، به خاکی …
برتری ساختن محیط مناسب بر پرورش تکتک افراد در محیط نامناسب
… ببرید، زحمت بکشید، مراقبت بکنید، کود بهش بدهید، آب بهش بدهید، اینقدر رویش کار بکنید تا بعد از مدتی یا علی مدد! یکی، دوتا خرما بده؛ بگویی بله، ما در مشهد هم نهال خرما آوردیم، دوتا دانه، سهتا دانه خرما گرفتیم، خب چرا این کار را بکنیم؟ چرا این کار را بکنیم؟ ما اگر میتوانستیم، محیطی خرماپز، خرما تربیتکُن تشکیل میدادیم، درست میکردیم، لازم به اینهمه مراقبت نبود، لازم به اینقدر خون جگر نبود، لازم به اینقدر وسواس نبود، تازه دوتا دانه خرما نمیداد، خروارها، تُنها خرما میداد. آیا عاقلانه نیست که انسان بهجای اینکه به یک دانه یک دانه درخت خرما، در محیط نامناسب بپردازد، اگر بتواند، محیط مناسب درست کند؟ اگر بتواند، یک محیطی درست کند که این محیط خودش خرما را بپروراند.
ضرورت جامعه و نظام برای ساخته شدن انسانها به شکل مطلوب
… این سؤال، که چگونه میتوان انسانها را ساخت؟ چگونه میتوان انسانها را برطبق الگوهایِ صحیحِ الهی تربیت کرد؟ یک جواب دارند، آن جواب این است، انبیا میگویند برای ساختن انسان باید محیطِ متناسب، محیط سالم، محیطی که بتواند او را در خود بپروراند، تربیت کرد و بس. انبیا میگویند دانهدانه نمیشود قالب گرفت، کارخانه باید درست کرد. انبیا میگویند اگر بخواهیم ما یکییکی آدمها را درست کنیم، شب میشود و عمر میگذرد؛ جامعه لازم است، نظامی لازم است، باید در منگنۀ یک نظام، انسانها بهشکل دلخواه ساخته بشوند و بس، فقط همین است و بس.
بیشتر بودن زحمت ساختن محیط متناسب و بسیار بیشتر بودن بازده آن
البته روشن است، زحمتی و خون دلی که برای ساختن محیطِ متناسب، انسان بایستی متحمل بشود، به مراتب بیشتر است از زحمتی که برای یک دانه نخل خرما، یک دانه اصلۀ خرما، انسان متحمل میشود. آن زحمت خیلی بیشتر از این است، اما فایدهاش را حساب کن، بازدهاش را حساب کن. اینجا شما زحمت میکشی روی یک فرد، یک دانه آدم درست میکنی، آنجا یک جامعه درست میکنی، یک نظام درست میکنی، میلیونها انسان، نسلها بشر میسازی، انبیا کارشان این بود.
اثر گذاشتن بر محیط و اثر نپذیرفتن از محیط بد
همچنین توصیهی اکید میکنم به استحکام و عدم سایش اعتقادی و ایمانی و عملی؛ مراقب باشید. ماها در این مسیر زندگی، آنجایی که با وسوسهها مواجه میشویم؛ وسوسهی پول، وسوسهی شهوات، وسوسهی مقام، وسوسهی رفاقت، ساییدگی پیدا میکنیم؛ سایش پیدا میکنیم مراقب باشید سایش اعتقادی پیدا نکنید، شما بر روی محیط اثر بگذارید، نگذارید آن محیط اگر بد است، روی شما اثر بگذارد.