بحثی که امروز ما بناست از قرآن تعقیب کنیم انشاءالله، بحثیست دربارۀ نبوت. و همانطوری که در این نوشتههایی که دستتان هست، ملاحظه میکنید و متن را خواهید دید یا دیدید ما چندین موضوع را در زمینۀ نبوت در نظر گرفتیم، که با اتکا و استمداد از آیات مبارکۀ قرآن، این چند بحث را انشاءالله بفهمیم. البته میدانند برادران که نبوت یکی از اصول همۀ ادیان است، اگر بشود به آن گفت اصلی از اصول دین، بلکه بالاتر باید گفت. اینکه عرض کردیم اگر بشود گفت اصلی از اصول دین، نه بهاینمعناست که اصل بودنش را کسی انکار بکند، نه؛ بلکه بالاتر از اصل، اصلاً دین بدون اعتقاد به نبوت معنایی ندارد. دین یعنی آن برنامهای، آن مسلکی، آن مکتبی، آیینی که بهوسیلۀ پیامآوری ازطرف خدای متعال رسیده؛ پس پیامآور و از سوی خدا آمدن، این جزو عناصر ذاتی دین است، اصلاً قِوام دین به این است. بنابراین در زمینۀ نبوت، جا دارد که ما بهعنوان یکی از مسائل مهم و اصولی دین بحث کنیم و صحبت کنیم.
البته در زمینۀ نبوت، یک سلسله بحثهایی هست که اینها رایج و متداول است. شما هر کتابی را که دربارۀ نبوت نوشته شده باشد، بردارید نگاه کنید، این بحثها را در آن خواهید دید و ما از آن بحثهایی که در کتابها، دربارۀ نبوت معمولاً مطرح میشود، یکدانهاش را، فقط یکیاش را، آنهم با یک سلیقۀ مخصوصی، در این سلسلۀ مباحثمان دربارۀ نبوت مطرح کردیم و آن همین بحث امروز ماست که موضوع تلاوت امروز است. واِلّ بقیۀ مباحثی که در زمینۀ نبوت، دربارۀ نبوت، در پیرامون نبوت، در نوع کتب کلامی انجام میگیرد، به نظر ما مسائلیست که اگرچه در جای خود حرفهای درستی، بلکه حرفهای لازمیست، اما حرفِ درست بودن، لزوماً بهاینمعنا نیست که بنده هم ناچار باشم در این زمان، در این شرایط، با این نیازها، آن حرف درست را اینجا مطرح کنم. خیلی از حرفهای عالم درست است ـ از اینجا تا چند کلمهاش بهعنوان یک آموزش عمومیست نسبت به همۀ کارهای فکری و تحقیقیمان که عرض میکنم ـ ما باید ببینیم در میان درستها، کدام لازم است؟ در میان لازمها، کدام لازمتر است؟ در میان لازمترها، کدام فوریست؟ در میان فوریها، کدام فوتی و حیاتیست؟ اول آن را بگیریم، از آنکه فراغت پیدا کردیم، بحثهای بعد، و به همین ترتیب، اینقدر پیش برویم، تا بعد برسیم در آخر کار، به بحثهایی که اگرچه درست هست، اما لزومش، ضرورتش، آن اندازهها احساس نمیشود.
دربارۀ بحث نبوت، درست است که سخن از اینکه نبی دارای چه اندازه از علوم الهی یا از علوم انسانیست، خودش یک بحثیست؛ یا دانستن این مطلب که آیا پیامبر ما که نمینوشت و نمیخواند ـ که قرآن ناطق است: ﴿وَ لا تَخُطُّهُ بِيَمينِكَ اِذاً لَارتابَ المُبطِلونَ﴾[1]، پیغمبر نه مینوشت و نه میخواند ـ آیا اینکه نمینوشت و نمیخواند، برای خاطر این بود که نمیتوانست؟ یعنی به تعبیر معمولی امروز، بهکلی بیسواد بود؟ یا نه، میتوانست، درعینحال نمینوشت و نمیخواند؟ خب، یک بحثیست بالاخره؛ یا سخن دربارۀ اینکه پیغمبر اسلام، قبل از نبوت و بعثتش، به چه دینی، به چه آیینی، از میان ادیان و آیینهای عالم معتقد بود و عمل میکرد، البته یک بحثیست، اما این بحث چقدر برای ما لازم است؟ بحث قبلیاش چقدر برای ما لازم است؟ بحث قبلِ قبلیاش چقدر برای ما لازم است؟ هیچ لازم نیست.
البته آدم وقتیکه همهچیزِ مربوط به نبوت و مربوط به دین را بلد شد، مانعی ندارد که در آخر کار بفهمد که پیغمبر قبل از بعثت به چه دینی متدین بود، اما هنوز ما اندر خم یک کوچهایم.[2] جامعۀ ما هنوز مفهوم نبوت و معنای بعثت و هدف از بعثت و انجام و فرجام[3] بعثت و راه بعثت و شعار نبوت، را نمیداند؛ نمیداند که به این وضع دچار است، مسلمان هدف بعثت محمدی را نمیداند که اینگونه است کارش. اگر هدف بعثت پیغمبرش را میدانست، دنبال آن هدف میرفت. ما هنوز در مسائل اوّلی، مسائل مقدماتی، مسائل اصولیِ در زمینۀ نبوت گیریم، بپردازیم به مسائل فرعی و درجۀ چهار و پنج؟ لذاست که ما در بحث نبوتمان، از بحثهایی که معمولاً متکلمین در کتابها انجام دادهاند و انجام میدهند، هیچکدامش را مطرح نمیکنیم. این شما و این کتابهایی که متکلمین نوشتند، بروید و بخوانید. و در لزوم آن بحثها هم تردیدی نداریم و در خوبیاش، اما باز تردیدی نداریم که لزومش به مراتب کمتر است از لزوم بسیاری از بحثهای دیگری که امروز بایستی مطرح بشود، لذا آنها را ما بحث نمیکنیم.
اولین مطلبی که ما دربارۀ نبوت بحث میکنیم، فلسفۀ نبوت است. چرا باید پیامبری باشد؟ چرا باید کسی از سوی پروردگار کمر به هدایت انسان ببندد؟ مگر خود انسان نمیتواند؟ مگر دانش بشری و اندیشۀ انسانی کافی نیست؟ پیغمبر چرا؟ پِیامآوری میان غیب و شهود چرا؟ این یک مسئلهایست که بایستی ما بدانیم. اگر ندانستیم فلسفۀ نبوت را، بقیۀ بحثهایی که دربارۀ نبوت هست، یک سلسله بحثهای تقریباً پادرهوا خواهد بود. پس باید اول بدانیم که نبوت برای چه؟ این بحث اول ماست که امروز در این نوشتههایی که من نوشتم، دستِ آقایان هست؛ این مسئله را کوتاه، در جملاتی، خیلی مختصر آوردیم و آیاتی که امروز میخوانیم ناظر به این مطلب است.
دربارۀ فلسفۀ نبوت، خیلی صحبت نمیکنیم، یک کلمه است و آن یک کلمه این است که حواسِّ انسان، غرائز انسان و خرد انسان، برای راهبری و دستگیری انسان کمند، یک کلمه. یک سلسله موجودات با حواسشان ممکن است اداره بشوند. بعضی از حیوانات را شاید بهاینصورت سراغ داریم، که اینها فقط از حواس خودشان مایه میگیرند؛ حواس ظاهری. نوع حیوانات و بیشترشان از غرائز مدد میگیرند برای هدایت شدن، یعنی زنبورعسل غریزهاش به او میگوید برو روی گل بنشین، روی گل خوشبو، و از عطر آن و از جوهر آن بِمَک، بعد برو در خانه و کندو، خانهها را به آن صورت ششگوشه و مسدّس[4] بساز، و آنجا با ترتیباتی وارد خانه بشوید و خارج بشوید، و ملکهای و اعوانی[5] و پاسبانانی و خلاصه یک تمدن زنبوری داشته باش. اگر شما فکر کنید که یکوقتی زنبورها نشستند دور هم، یک کنفرانس بزرگی از سران زنبورهای کندوها یا منطقهها تشکیل شد، گفتند خانه را چهجوری بسازیم بهتر است؟ یکی گفت هشتگوش، یکی گفت چهارگوش، یکی گفت ششگوش، بعد مطالعه کردند، دیدند نه، ششگوشَش مناسبتر است، اگر فکر کنید اینجوری شده، باید عرض کنم اشتباه کردید، یکچنین وضعی پیش نیامده. ﴿وَ اَوحىٰ رَبُّكَ اِلَی النَّحلِ اَنِ اتَّخِذى مِنَ الجِبالِ بُيوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا يَعرِشونَ ثُمَّ كُلى مِن كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسلُكى سُبُلَ رَبِّكِ﴾[6]، این وحی الهیست به زنبور. وحی الهی به زنبور، نه بهاینمعناست که زنبور مینشیند، جبرئیل بر او نازل میشود؛ ساختمان زنبور اینجوری است، غریزۀ زنبور اینجوری است، یک کشش غریزی هست که زنبور را میکشاند، مجبور میکند، او نمیتواند غیر از این کاری بکند، بهطور طبیعی و بهطور غریزی زنبور مجبور است، مفطور[7] است بر اینکه خانه بسازد، بهاینصورت بسازد، از فلانجا گل و گیاه پیدا کند، آنها را بِمکد. اگر زنبوری تخلف کرد، بهجای گل و گیاه، گیاهان بدبو و عَفِن را بو کشید و مکید، او را همان دمِ درِ کندو گردن بزنند؛ اینها همهاش فطرتشان است و غریزهشان است.
غریزه برای زنبور کافی است، که این آقای موریس مترلینگ[8] نشسته سالها فکر کرده در زندگی زنبورها و مورچهها و موریانهها، نشسته مطالعه کرده. همین موریانهای که شما اینقدر از آن مینالی، این یک اوضاعی دارد در داخل آن سقفهای شما، در خانۀ غَصبی تشکیلاتی ساخته، تو که راضی نیستی در تیرِ خانهات بنشیند و خانه بسازد، غصبی است، اما در این خانۀ غصبی، او کارها میکند. خانه میسازد، به یک شکل خاصی، به یک ترتیب خاصی؛ و عجیب این است که اگر شما بتوانید و میتوانستید یک خانهای از خانههای موریانه یا یک کندویی از کندوهای زنبور عسل را، از زمان توفان نوح مثلاً، یا ده قرن قبل از توفان نوح پیدا میکردید، میگذاشتید پهلوی یکی از کندوهای یکی از ییلاقات خوشآبوهوای مشهدِ این زمان، میدیدید که یک سر سوزن این کندو با آن کندو، ترتیباتش تفاوتی ندارد. تکامل، ترقی، پیشرفت، در کار زنبورعسل و در کار هیچ حیوان دیگری موجود نیست. آنچه که هست وحی فطرت و وحی غرائز و راهنماییِ کیفیت آفرینش و خلقت اوست که او را میکشاند، حرکت میدهد، راه مینمایاند، موانع را به او نشان میدهد تا اینکه این میتواند کار خودش را انجام بدهد، جز غریزه چیز دیگری نیست.
انسان هم از غریزه استفاده میکند، اما کم. اوّلی که شما به دنیا آمدید، حکم شما بلانسبت، حکم یکی از همین حیوانات بود. با غریزه، با کشش فطرت و طبیعت بود که توانستید مخزن غذای خود را در سینۀ مادرتان پیدا کنید و وقتی او را در دهانتان گذاشتند، بمکید. کسی به شما یاد نداده بود مکیدن را، یکجایی دستورِ عملی و سمعی و بصریاش را یاد نگرفته بودید، این غریزۀ شما بود. هرچه که شما از مرحلۀ کودکی بالا آمدید، تدریجاً این ابزار، این عینک، این سلاح که نامش غریزه است، ضعیف شد، بیاثر شد، کمفایده شد؛ چیزی پر اثرتر، قویتر، نیرومندتر، به نام عقل و خِردِ انسان، جای آن را گرفت و شما شُدید خردمند. شما دیگر حالا با غریزه کار نمیکنید، این غریزه نیست که به شما میگوید آقا، برو درِ دُکانت را باز کن یا در فلان ساعت ببند یا مشتری را اینجور جواب بده یا درس را اینجور بخوان، یا تدریس را آنجور بکن، اینها غریزه نیست، اینها آموزشهاییست که شما از فکر و از دانش استفاده کردید و فرا گرفتید و راه زندگیتان را پیدا کردید.
اما آیا این خرد، این اندیشۀ انسانی، کفایت میکند که شما را هدایت کند و به سرمنزل سعادت برساند؟ عقل بشر برای هدایت او بسنده هست؟ خودِ خرد اگر باز باشد، اگر فکر کند، اگر تعصب نورزد، اگر بدون غرض بخواهد قضاوت کند، خواهد گفت نه؛ مثل دادگاهی که خودش رأی به عدم صلاحیت خودش بدهد، دادگاهی که خودش رأی میدهد من صلاحیت ندارم در این مورد قضاوت بکنم. خردِ سالمِ بیغرضِ انسانی، قضاوت میکند که من صلاحیت ندارم انسانیت را مستقلاً هدایت کنم. دلیل میخواهید؟ دو جور دلیل داریم. یک دلیل آن است که عقل بشر محدود است، بینهایت نیست، درحالیکه نیازهای انسانها بینهایت است. از کجا میتواند همۀ نیازها را یک خرد بفهمد، تا اینکه درمقابل آن نیازها، آنچه که جای این نیازها را پر کند، فراهم بیاورد یا قانون بگذارد؟ نمیتواند عقل انسان این کار را بکند، او ضعیفتر است، ناتوانتر است، نارساتر است از اینکه بتواند همۀ دردها را بشناسد و درمان مناسب را برای همۀ آنها فراهم بیاورد.
دلیل دیگر این است که نگاه کنید به واقعیتهای تاریخی و علمی، ببینید آیا خردها توانستند؟ آیا عقلهایی مثل عقل ارسطو[9] و افلاطون[10] و سقراط[11] توانستند بشر را اداره بکنند؟ افلاطونِ متفکر، بعد از آنیکه مینشیند فکر میکند، مشورت میکند، مطالعه میکند، تحقیق میکند، مدینۀ فاضلهای ترسیم میکند که این مدینۀ فاضله فقط به درد ذهن و داخل صندوقخانۀ خودِ جناب افلاطون میخورد؛ به دلیل اینکه یکلحظه در عالم، این مدینۀ فاضله عملی نشد. و شما امروز مدینۀ فاضلۀ افلاطون را که نگاه کنید، با ترتیبات دنیای زمان، به نظرتان چیز غیر قابل قبول و مسخرهای میآید.
شما ببینید مکتبهای عقلی را و فلسفی را که چطور درمقابل هم صفآرایی میکنند. ببینید که انسانیت تا به یک مبدأ و نقطهای فراتر و بالاتر و عمیقتر از خرد انسان متصل نباشد، نمیتواند راه به هدایت و سعادت برساند. نبوت معنایش این است؛ یک نیرویی بالاتر، یک هدایتی قویتر و عمیقتر از هدایت حس، از هدایت غریزه، از هدایت عقل لازم دارد انسان. این هدایت میآید چهکار میکند؟ میآید با حس شما رقابت میکند؟ میآید با غریزۀ شما مخالفت میکند؟ میآید سر عقل را به سنگ میزند؟ ابداً. او میآید تا عقل را راهنمایی کند، تا عقل را پرورش بدهد، تا عقلِ دفنشده را از زیر خروارها خاک بیرون بیاورد.
امیرالمؤمنین ما صلواتاللهوسلامهعلیه، اشتباهی گفتم، امیرالمؤمنین بشریت ـ منحصرش نکنیم به خودمان امیرالمؤمنین را ـ او معلم بشریت است، امیرالمؤمنینِ بزرگ بشریت میگوید پیغمبران را خدا فرستاد، بنابر آنچه که در نهجالبلاغه است، تا اینکه وادار کنند انسانها را تا به میثاق و پیمانِ فطرت خود پایبند بمانند و نعمتهای فراموششده را بهیادشان بیاورند، بعد «وَ يُثيروا لَهُمْ دَفائِنَ العُقولِ»[12]، خردها، عقلها، درکها، شعورهای جامعههای بشری که بهوسیلۀ فرعونها و نمرودها و بزرگها و قدرتمندها دفن شده بود، پیغمبران میآیند تا اینکه این دفینهها را بیرون بیاورند، این عقلهای دفن شده را برشورند. فرعون دوست نمیدارد که مردم دارای عقل باشند، دوست نمیدارد که انسانها بفهمند؛ چون اگر بفهمند، او وجودش باطل و افسانه خواهد شد، که این را در بحثهای بعدی نبوت به تشریح خواهیم دید انشاءالله. فرعون دوست نمیدارد که مردم نیروی خرد را بهکار بزنند؛ چون اینجور است، نیروی خرد را دفن میکند، چهجوری دفن میکند، بحثهای بعدیست انشاءالله. پیغمبران میآیند این دفینهها را، این خزینهها را، این گنجهای پنهان و مخفی را استخراج میکنند، تصفیه میکنند، میدهند دست مردم.
پس پیغمبرها با نیروی وحیی که دارند، به جنگ عقل نمیروند. آنیکه خیال میکند دین با عقل منافات دارد، یا دین را نمیشناسد یا عقل ندارد، واِلّ کسی که دارای عقل است، کسی که عقل را آزموده و تجربه کرده است و دین را هم میشناسد، خوب میداند که دین هیچ منافاتی با دانش بشر و با عقل بشر نمیتواند داشته باشد اصلاً؛ و ندارد. آنچه که دین بگوید، عقلهای صحیح میفهمند و میپسندند. آن مردم نادانی که به نام دفاع از دین، گاهی میگویند آقا، نباید وجه دین را بخواهی، نباید در دین استدلال طلب بکنی، نباید فلسفه در باب دین بخواهی، خیال میکنند که این حرف ـ فلسفه خواستن، فلسفه گفتن ـ از قدرِ دین میکاهد؛ باید بدانند که اینجور نیست؛ اینجور نیست. دینِ صحیح وقتی درمقابل عقلِ کامل عرضه بشود، هیچ با همدیگر منافات و تعارضی ندارند. امروز عقلهای بزرگ انسانیت، توحید دین را، نبوت دین را، نماز دین را، روزۀ دین را، زکات دین را، احکام فرعی دین را میفهمند.
وقتی عقل انسان و تجربۀ دانش بشر الکل را میشناسد، مضرات الکل را میداند، ضربه و لطمۀ آن را بر روی جسم، بر روی اعصاب، بر روی روحیه و بر روی وضع عمومی اجتماع میفهمد، چرا من نتوانم و جرأت نکنم که آیۀ قرآن را باقدرت بخوانم؛ ﴿اِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الاَنصابُ وَ الاَزلامُ رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّيطانِ فَاجتَنِبوهُ﴾[13]، چرا آیۀ قرآن را مطرح نکنم؟ چرا استناد نکنم به آنچه که دانش بشر در این زمینه فهمیده؟ چرا نگویم که از عمل شیطان است؛ یعنی شیطانها هستند که این را به شما میدهند و شیطانها هستند که از عرقخوریِ آن عرقخور بدبخت استفاده میبرند، چرا این را نگوییم؟
آنیکه شنیدید امام سجاد صلواتاللهوسلامهعلیه فرموده «دینَ اللهِ لا یُصابُ بِالعُقولِ»[14]، معنایش چیز دیگر است؛ یعنی آیین الهی را با عقل نمیشود کشف کرد. یعنی چه نمیشود کشف کرد؟ یعنی اگر شما روایتی نداشته باشی که نماز ظهر چهار رکعت است، با عقل نمیتوانی بفهمی که نماز ظهر چهار رکعت است، حرف بسیار درستی هم هست. اگر خود قرآن نگوید که وقت نماز ﴿اَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلوكِ الشَّمسِ اِلىٰ غَسَقِ اللَّيلِ وَ قُرآنَ الفَجرِ﴾[15]، قرآن اگر این را نگوید، تو از راه عقل و اندیشه و خردِ معمولی نمیتوانی بفهمی که کِی است وقت نماز، این را باید قرآن بگوید، این را باید حدیث بگوید، این را باید وحی به ما بگوید. منظور امام سجاد این است، ظاهر فرمایش هم همین است که «دینَ اللهِ لا یُصابُ بِالعُقول». معنایش این نیست که ما احکام دین و معارف دین را با بینش عقل و با عینک عقل و خرد انسانی نمیتوانیم ببینیم، که یک عده نادان به نام دفاع از دین، با جوش، با حرارت، داد میکشند آقا، برای دین فلسفه بیان نکنید. چرا نکنیم؟ چرا بیان نکنیم؟ البته همیشه میگوییم، تکرار میکنیم، اعتراف میکنیم که آنچه ما میفهمیم، یکهزارم از معارف عمیق دین نیست، آنیکه ما میتوانیم تطبیق کنیم و توضیح بدهیم، خیلی کمتر است از آنچه که در واقعیت ممکن است انجام بگیرد و وجود داشته باشد، در این تردیدی نیست. اما یک کلمه من میگویم، یک کلمه نفر بعدی میگوید، یک کلمه نفر بعد از او میگوید. در خط طولیِ تاریخ بشر، وقتیکه حساب میکنید، بعد از دویست سال، پانصد سال، میبینید انسانیت، بشریت، به عمق دین بسیار مؤمنتر، معترفتر، مذعنتر است از روزگاری که این فکرها و این اندیشهها و این تطبیقها برایش پیش نیامده بود.
بنابراین دین که میآید، برای کوبیدن عقل نمیآید، برای نسخ کردن[16] عقل و بیرون راندن عقل از زندگی نمیآید، پس دین میآید برای چه؟ برای هدایت عقل، برای دستگیریِ عقل. عقل هست، اما وقتی هوس در کنارش باشد، نمیتواند درست قضاوت کند. عقل هست، ولی وقتی طمع پهلو به پهلویش باشد، نمیتواند درست ببیند. وقتی غرض در کنارش است، نمیتواند درست بفهمد. دین میآید هوسها را، هواها را، طمعها را، ترسها را، غرضها را، از عقل میگیرد، عقل سالمِ کامل را تقویت میکند، تأیید میکند تا او خوب بفهمد. و شما وقتیکه مراجعه میکنید به اسلام، میبینید اول تا آخر اسلام، پر است از جلوههای عقل. در قرآن چقدر داریم ﴿اَ فَلا تَعقِلونَ﴾، چقدر داریم ﴿اَ فَلا تَتَفَكَّرونَ﴾، چقدر داریم؛ برای اینکه بفهمید، برای اینکه بدانید، چقدر داریم ﴿اِنّ فی ذٰلك لآيةً لِاُولِی الاَلباِ﴾ برای عقلدارها. در روایات چقدر داریم «اِنَّ لِلّٰهِ عَلَی النّاسِ حُجَّتَينِ»[17] دو حجت خدا بر مردم دارد؛ یکی پیغمبر و یکی عقل. بازهم عقل، دربارۀ عقل بیش از این دیگر حرف نمیزنیم.
اجمالاً این کلمه یادتان باشد که خلاصۀ حرف این شد که انسان بدون هدایت وحی، بدون اینکه وحی به سراغ او بیاید و به دادش برسد، نمیتواند خودش را به سرمنزل سعادت برساند؛ و وقتی وحی آمد، عقل را سرکوب نمیکند، همچنانیکه غریزه را سرکوب نمیکند، همچنانیکه حواس ظاهره را از بین نمیبرد، نه؛ میآید حواس ظاهره را، غرائز انسانی و بشری را، نیروی خرد و اندیشۀ آدمی را تقویت میکند، تهذیب میکند، تزکیه میکند، دستگیری میکند، به او میآموزد. این وظیفۀ وحی است؛ بنابراین فلسفۀ نبوت این است.
چون اینجور است، چون ما ناقصیم، چون دانش و بینش بشری برای هدایتمان کافی نیست، باید دستی از غیب برون آید و ما را هدایت کند. جای بیرون آمدن دستی از غیب اینجاست، نه آنجاییکه بنده وقتیکه یکذره گرسنه ماندم، دنبال یکلقمه نان نروم، منتظر باشم تا دستی از غیب بر آید؛ نه مال آنجاییکه وقتی درمقابل یک گناهی قرار گرفتم، به تأسف و حسرت و اندوه بَس کنم و منتظر بمانم تا دستی از غیب برایم برون آید؛ نه آنجاییکه تکلیف الهیام را انجام ندهم، امربهمعروف نکنم، نهیازمنکر نکنم، راه خدا را نپیمایم، منتظر باشم تا دستی از غیب برون آید و کاری بکند؛[18] برخلاف آیۀ قرآن ﴿اَ رَءَيتَ الَّذى يُكَذِّبُ بِالدّينِ فَذٰلِكَ الَّذى يَدُعُّ اليَتيمَ وَ لا يَحُضُّ عَلىٰ طَعامِ المِسكيِ﴾[19]، ﴿قالوا لَم نَكُ مِنَ المُصَلِّينَ و لَم نَكُ نُطعِمُ المِسكيِ﴾[20]، ﴿وَ كُنّا نُكَذِّبُ بِيَومِ الدّينِ﴾[21] آیۀ قرآن مکذّبین دین را آن کسانی میداند از جمله که بر خوراک بینوا، مردم را تحریص نمیکند. مردم را برنمیشورانند و برنمیانگیزند بر سیر کردن بینوایان و با دیدی وسیعتر و عمیقتر و تعبیری با متن اسلام نزدیکتر، در برانداختن ریشۀ فقر و گرسنگی. آن آدمی که خودش را با این آیه تطبیق نمیدهد، یک قدم در راهِ از بین بردن گرسنگیها بر نمیدارد، یک گام در راه نابود کردن ریشۀ فقر جلو نمیرود و مینشیند تا دستی از غیب برون آید و کاری بکند، اینجور آدمها باید بدانند که اگر دستی از غیب برون آمد، اول توی مغز خود اینها میکوبد که این وجودهای ضایع و باطل را بیندازد دور، سَقطشان کند. دستی از غیب برون آمدن و کاری کردن هست، اما اینجاست که من گفتم، لازم است برای هدایت انسان که دستی از غیب بیاید و آن دستِ نبیست، دست نبوت است، آن مهارت رسالت است که میآید انسانها را هدایت میکند، با همان صورتیکه عرض کردیم، نیروی عقل را در آنها برانگیزد.
آنوقت چندین مسئلۀ دیگر اینجا پیش میآید، چندین مسئلۀ دیگر اینجا هست، که بنده اینجا مختصراً فهرست بعضی از اینها را نوشتم.[22] یکی این است؛ نبوت چه مفهومی دارد؟ با بعثت و برانگیختگی رابطهاش کدام است؟ میگوییم نبی مبعوث شد، برانگیخته شد، برانگیخته یعنی چه؟ مگر انگیزشی در نبوت هست؟ مگر تحرکی هست؟ اینهم یک بحث است. در مباحث مربوط به نبوت به این بحث برخورد نمیکنیم.
نقطۀ آغاز کار انبیا چیست؟ از کجا شروع میکنند اصلاح را و کمک به انسانها را؟ فرجام تلاششان چگونه است؟ کارشان به کجا میرسد؟ همین؛ لای درخت گذاشتند و ارهاش کردند، تمام شد و رفت؟ سر یحیی را پیش آن طاغی بریدند، تمام شد و رفت؟ آخرِ کارِ نبوت همین است؟ یا نه؛ فرجام دیگری، پایان دیگری برای این آغاز متصوَّر و در نظر است، و در قرآن به آن اشاره شده و مسائلی هست که البته این مسائل را در روزهای آینده، تدریجاً یکییکی مطرح خواهیم کرد، عرض خواهیم کرد. دربارۀ فلسفۀ نبوت، همین اندازهای که من گفتم به نظر خودم کافی است. البته این کوتاهترین بیانی بود که در این زمینه میشد عرض کنیم. (این را شما برادران عزیز خوب گوش کردید انشاءالله، چون میبینم که خوب گوش میکنید، انشاءالله که خوب هم مطلب دستگیر شد. اگر کسی گوشهکنار در اینزمینه چیزی برایش روشن نشده، میتواند از بنده سؤال کند یا از رفیق بغلدستیاش، تا اینکه این مطلب روشن بشود که اساسا ًفلسفۀ نبوت چیست؟)
آیاتی که در این زمینه هست، آیات بسیار پرمغز و پرمعناییست. بنده اول نظرم این بود که همین آیهای که الآن تلاوت میکنم، این را مفصلاً امروز شرح بدهم، بعد دیدم اگر بخواهم شرح بدهم، علاوهبراینکه مطلبی دربارۀ نبوت، آنیکه میخواستم بگویم، نگفته خواهد ماند، ممکن است به فردا یا پسفردا بیفتد، خود مفهوم این آیه را هم در این یک ساعت نمیتوانم بهطورکامل شرح بدهم. خیلی جالب است، البته حواله میدهم ذهن و فکر دوستان خوب را به اینکه این آیه را در پرتوی از قرآن[23] حتماً مراجعه کنند، نگاه کنند، آنجا بالنسبه بحث خوبی در این زمینه هست، بنده فقط به ترجمۀ کوتاهی اکتفا میکنم.
﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾ ٢[24] مردمان همه یک امت و یک گروه بودند. دراینباره مفسرین مفصلاً باهم بحث دارند. یک امت بودند، امت خوب؟ یا یک امت بودند، امت بد؟ بنا بر هر صورتی، اصحابِ دعوا یک اشکالی وارد میکنند. بعضی میگویند ﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾ اشاره است به اشتراکیت اولیه و آغازینِ دورانهای ماقبل تاریخ. بنده عرض میکنم که شاهدی بر این معنا وجود ندارد، جز اینکه اسم دوران اشتراکیت و آغازین، سر زبانهاست، ما حیفمان میآید که قرآن ما هم از آن نمد کلاهی نداشته باشد،[25] فقط همین، واِلّ ﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾ اشارهاش به دورانی که انسانها با اشتراکیتِ آغازین و نخستین، بهقول آقایان زندگی میکردند، مثل عرض کنم که حیوانات لختوعور و گلهوار و در بیابانها و میرفتند و قهرمانی میکردند و با پنجه سنگ را میتراشیدند و حیوانات را میگرفتند، میخوردند و گاهی هم همدیگر را، او را، ما مشارٌالیه بدانیم در این آیه که ﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾، نه، نه! ما هرگز سعی نمیکنیم که به قرآنمان یک چیزی از جای دیگر بچسبانیم، نه؛ همانیکه از قرآنمان میفهمیم، آن ما را بس است. ما آن را بفهمیم، خیلی هنر کردیم، احتیاجی ندارد قرآن ما که از حرفهای دیگران و فرهنگهای دیگران یک حاشیهای، ذیلی، به آن بدهیم و سرافرازش کنیم، نه؛ قرآن این سرافرازی را نمیخواهد.
﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾ را چند جور میشود معنا کرد، دوجور معنایش در پرتوی از قرآن هست که حالا مراجعه میکنید و ملاحظه میکنید، یک معنا به نظر من میرسد که غیر از آن دو معناست که در این ترجمه اشاره کردم. ﴿كانَ النّاسُ اُمَّةً واحِدَةً﴾، یعنی انسانها و مردمان همه به یک حالتِ برابر و همسان بودند، ازلحاظ نیازها و ازلحاظ مایهها. همۀ انسانها دارای یک سنخ نیاز بودند و همۀ انسانها دارای یک اندازه مایه، و واقعیت اجتماعی همیشه همینجور است. همۀ انسانها عقل دارند، فکر دارند، هوش دارند، حس ششم دارند، حواس ظاهره دارند، حواس باطنه دارند. همۀ انسانها گرسنگی دارند، تشنگی دارند، هوس جنسی دارند، خانه میخواهند، لباس میخواهند و ازاینقبیل. نیازها همه برابر؛ تقریباً از یک سنخ، و مایهها مشابه. یک انسانی در یک تربیت بهتری تربیت شده باشد، مایهاش شکوفا شده باشد، مطلب دیگری است. یک آقازادهای در خانۀ اشرافی به دنیا آمده باشد، معلم سر خانه در شش، هفت سالگی مثل بلبل به او زبان هندی و چینی یاد بدهد که حرف بزند، و بچۀ فلان کارگرِ در کورهها، فارسی هم درست در هفت، هشتسالگی بلد نباشد؛ این حرف دیگری است. این دلیل بر این نیست که مایۀ او بیشتر از مایۀ این بوده، نه؛ مایۀ او را استخراج کردند، مایۀ این بیچاره مانده و استخراج نشده. معادن نفتی که در مناطق فرض کنید که شمالی، جنوبی، در مثلاً فلان کشور وجود دارد، معلوم نیست که غنیتر و سرشارتر از معادن نفت فلان نقطهای که استخراجشده نباشد، نفت آن استخراج شده، در چراغها میآید، بنزین آن در اتومبیلها میآید، همه هم میدانند، اسمش هم معروف است، نفت آن هنوز بیچاره استخراج نشده، شاید پُرمایهتر هم باشد.
پس انسانها بهطور طبیعی و معمولی، امت واحده بودند، با نیازهای همسان، با مایههای برابر و مشابه که در ترجمه این را قید کردیم. ﴿فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيّي﴾ در میان این انسانهایِ برابر، خدای متعال پیامبران را برانگیخت، در این همسطحها یک انسان را پروردگار عالم، بالاتر، قویتر، عمیقتر، پُرشورتر، و پُرمایهتر سراغ کرد و او را برانگیخت، که چه بکند؟ ﴿مُبَشِّرينَ﴾ مژدهرسانان، ﴿وَ مُنذِرينَ﴾ و بیمدهندگان. مژدۀ چه میدهند پیغمبران؟ مژدۀ بهشت میدهند، مژدۀ سعادت دنیا میدهند، مژدۀ مدینۀ فاضله میدهند، مژدۀ استقرار امنیت و صلح و رفاه میدهند، مژدۀ از بین رفتن فقر و نومیدی و ترس و ناامنی و جهالت میدهند، مژده رسانانند، و بالاخره مژدۀ تشکیل حکومت فاضل و مدینۀ صالح به انسانها میدهند و بعد از آن مژدۀ رفتن به بهشت و اتصال به رضوان پروردگار میدهند، مژده میدهند. و بیمدهندگان؛ میترسانند، از آتش جهنم هم میترسانند، از باریکی پل صراط هم میترسانند، از بدبختی دنیا هم میترسانند، از تسلط عفریتِ[26] جهل و فقر هم میترسانند، از سقوط در دره و سراشیب فساد هم میترسانند، از نابود شدن مایههای انسانی هم میترسانند، بیمرسانانند، بیمدهندگانند.
﴿فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيّينَ مُبَشِّرينَ و مُنذِرينَ و اَنزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ﴾، همهاش هم این نیست که بگویند مردم بترسید، مردم مژده باد شما را. چه داری همراهت؟ کتابی از سوی پروردگار. نازل فرمود با آنان کتابی به حق، برطبق حق. حق را معنا کردم چند بار (اآلن دیگر نمیتوانم معنا کنم؛ یعنی فکر میکنم اگر بخواهم باز حق را معنا کنم، یک ده، دوازده دقیقه باید مخصوص آن حرف بزنم.) اجمالاً آنچه که مطابق با فطرت عالم است، آنچه که با روند طبیعی عالم همراه است، آن حق است. آنچه که با فطرت انسان و سرشت جهان تطبیق میکند، آن را میگویند حق. کتاب پیغمبرها هم حق است، انسان را در راه طبیعیاش، در مسیر فطریاش، در بستر معمولی و روند تکاملیاش پیش میراند، جلو میبرد، کمک میکند، کتاب پیغمبرها حق را با خود دارد.
﴿اَنزَلَ مَعَهُمُ الكِتابَ بِالحَقِّ لِيَحكُمَ بَينَ النّاسِ فيمَا اختَلَفوا فهِ﴾، تا آن کتاب، ﴿لِيَحكُمَ﴾؛ یعنی تا کتاب حکم کند میان مردم، در آن چیزهایی که دربارۀ آن اختلاف میورزند با یکدیگر. بالاخره مردم دور از اختلاف نمیشوند، اختلافات در میان انسانها یک سنت است و بودنش لازم است و نبودنش مضر است. این را بدانید، بودن اختلاف خوب است؛ برای خاطر اینکه اختلاف موجب تکامل است. در زمینۀ اختلافات البته اینیکه گفتم نبودنش مضر است، در این کلمه باید تجدیدنظر کنم، نمیدانم مضر است یا نه، بههرحال، باید تشریح و تفسیر کنم، بودنش بههرحال مفید است، نبودنش مضر است را نمیدانم، آن حرف را پس میگیرم. کتاب میآید تا میان مردم حکم کند، قضاوت کند، حکومت کند دربارۀ چیزهایی که در آن اختلاف ورزیدهاند. اینجا چه میفهمیم ما؟ میفهمیم که حکومتی که انبیا بهوجود میآورند، حکومت فرد نبی، حکومت شخص، حکومت استبداد نیست؛ بلکه حکومت قانون است، حکومت کتاب است، نبی وقتی میآید، جامعهای درست میکند که حاکم در آن جامعه، در معنا و در واقع، همان کتاب است؛ یعنی قانون.
﴿لِيَحكُمَ بَينَ النّاسِ فيمَا اختَلَفوا فه﴾، ﴿وَ مَا اختَلَفَ فيه﴾ دربارۀ این کتاب اختلافی بهوجود نیامد، اختلافی نکردند، ﴿اِلَّا الَّذينَ اوتوهُ﴾ مگر آنکسانیکه کتاب به آنها داده شده بود، آنکسانیکه همین کتاب آسمانی برای آنها آمد، خودِ آنها دربارۀ کتاب آسمانی اختلاف کردند. این به ما چه را نشان میدهد؟ نشان میدهد وجود تحریف را در ادیان آسمانی، در میان گفتههای پیامبران. پیامبران وقتی آمدند، کتاب را، قانون را، مکتب را آوردند؛ بعد همان کسانی که این کتاب و قانون و مکتب به آنها داده شده بود، دربارهاش اختلاف کردند. اختلاف کردند، یعنی چه؟ یعنی یک تیپ راست گفتند، یک تیپ خلافِ واقع گفتند؛ پس بنابراین هستند کسانیکه پیروان یک دینی هستند و سخن دین را میزنند، اما خلاف واقع میگویند، اشاره به وجود نَسخ و تحریف در ادیان.
﴿مِن بَعدِ ما جآءَهتُمُ البَيِّناتُ بَغياً بَينَهُم﴾ از روی دشمنی و طغیان با یکدیگر، ﴿فَهَدَى اللهُ الَّذينَ آمَنوا لِمَا اختَلَفوا فيهِ مِنَ الحَقِّ بِاِذِهِ﴾ آنکسانیکه مؤمنند، گرویدۀ به دین حقند، خدا آنها را هدایت کرد به پاسخِ آنچه که در آن اختلاف کرده بودند، به اذن و رخصتش، ﴿وَ اللهُ يَهدي مَن يَشآءُ اِلىٰ صِراطٍ مُستَقيمٍ﴾ و خدا هدایت میکند هرکه را بخواهد به راه راست. (این یک قسمت از تالوت امروز است که البته الزم بود مثل اینکه بیشتر دربارهاش صحبت بکنم در این کلمات آخرش، إل ّاینکه بنده اآلن احساس میکنم خیلی خسته شدم، بهطوریکه آیات سورۀ جمعه را هم به همان ترجمهای که دستتان هست اکتفا میکنم، دیگر معنا نمیکنم.)
سورۀ جمعه را کسانی که قرآن دستشان هست، جزء بیستوهشتم را بیاورند، ﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم، يُسَبِّحُ لِلّٰهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الاَرضِ المَلِكِ القُدّوسِ العَزيزِ الحَكيمِ﴾ سورۀ جمعه است تا ﴿وَ اللهُ ذُوالفَضلِ العَظيمِ﴾. (که البته این سوره را بنده تا حاال چند نوبت معنا کردم؛ هم اینجا، هم آن مسجد[27]، به مناسبتهای گوناگون؛ چون شبهای جمعه این سوره را در نماز مغرب معموال ًمیخوانیم، برای اینکه مؤمنین و دوستانی که در آن نماز شرکت میکنند، معنا را بدانند، به این مناسبت، سورۀ جمعه را بنده چند بار تا حاال معنا کردم و مختصر شرحی هم دادم، و ممکن است خیلی از شما آقایانی که اینجا هستید، از من شنیده باشید شرح سورۀ جمعه را. بهعالوه اینکه من دیگر اآلن خستهام. ترجمه هم که کردم، در همین کاغذهایی که دستتان هست، ترجمه نوشته شده، این مقدار ِمورد نظر ما فعال ًبس است.)
پس ما تا حالا چه فهمیدیم؟ فهمیدیم فلسفۀ نبوت را و اینکه این یک اصلیست در همۀ ادیان، بلکه اصل مادر، که اگر این نباشد، دین معنی و مفهوم درستی نمیتواند داشته باشد؛ چون دین آن چیزیست که ازطرف پروردگار میآید، بهوسیلۀ پیامآوری، پیامآورندۀ وحیی.
پاورقیها
۱.سوره مبارکه عنکبوت/ آیه 48: و با دست راست خود کتابی نمینوشتی وگرنه باطل اندیشان قطعاً به شک میافتادند.
۲.هفت شهر عشق را عطار گشت / ما هنوز اندر خم یک کوچهایم (مولوی)
۳.پایان، نتیجه
۴.(سدس) شش پهلو، شش ضلعی
۵.(عون) یاران
۶.سوره مبارکه نحل/ آیات 68 و 69: و پروردگار تو به زنبور عسل وحی کرد که از پارهای کوهها و از برخی درختان و از آنچه داربست میکنند، خانههایی برای خود درست کن. سپس از همه میوهها بخور، و راههای پروردگارت را فرمانبردارانه، بپوی.
۷.(فطر) خلق شده، آفریده شده
۸.موریس مترلینگ (1949-1862 م) شاعر، نویسنده و فیلسوف بلژیکی است که با نمایشنامۀ پرندۀ آبی برندۀ جایزۀ نوبل شد. او مقالههایی با عنوان زندگی زنبور عسل، زندگی موریانه و زندگی مورچه نوشته است.
۹.ارسطو، ملقب به معلم اول و از فلاسفۀ بزرگ یونان باستان است. او را واضع علم منطق دانستهاند.
۱۰.افلاطون، از فلاسفۀ بزرگ یونان و شاگرد سقراط بود. او در کتابی بهنام جمهور، ویژگیهای جامعهای آرمانی را تبیین کرده است.
۱۱.سقراط از فلاسفۀ بزرگ یونان بود که دادگاه آتن او را بهدلیل عدم اعتقاد به خدایان معبد و ترویج نظراتش محکوم به مرگ کرد.
۱۲.حدیث شماره 11
۱۳.سوره مبارکه مائده/ آیه 90
۱۴.حدیث شماره 30
۱۵.سوره مبارکه اسرا/ آیه 78: «از اول زوال خورشید تا نهایت تاریکی شب (تا نیمۀ آن) نماز را برپا دار و نیز قرآن صبح را (نماز صبح و نافلۀ صبح را).»
۱۶.(نسخ) باطل کردن
۱۷.حدیث شماره 42
۱۸.شهر خالیست ز عشاق، بُوَد کز طرفی / دستی از غیب برون آید و کاری بکند (حافظ)
۱۹.سوره مبارکه ماعون/ آیات 1 تا 3
۲۰.سوره مبارکه مدثر/ آیات 43 و 44
۲۱.سوره مبارکه مدثر/ آیه 46
۲۲.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲۳.تفسیری نوشته شده توسط آیتالله طالقانی
۲۴.سوره مبارکه بقره/ آیه 213
۲۵.ضربالمثلی است به معنیِ بهره و سهم داشتن از چیزی.
۲۶.موجود زشت و ترسناک، در اصطلاح عموم مردم به شیاطین و جنیان گفته میشود.