… هم دارد. به نظر من باید برگردیم به همین مبنا و همین معنا. این که ما بگوئیم فقه، مجرد از فلسفه، یک قداستی دارد؛ فلسفه هم دامن خودش را منزه نگه میدارد که داخل وادی فقه و اصول و حدیث و اینها نیفتد، درست نیست؛ اینها همهاش یکی است، یک هدف دارد. یا مثلاً کلام. همین طور که آقایان فرمودند، کلام مسئلهی مهمی است. امروز شبهات کلامی، حرفهای کلامی، مباحث جدید کلامی، که هرگز فکرش نمیشد، آمده وارد ذهنیات جامعهی ما شده. خب، باید روی اینها بحث شود؛ و جایش مسجد است.
لزوم مقابله با موج فکری فلسفه و کلام جدید و فلسفهٔ دین
چقدر در زمینهی فلسفه و کلام و کلامِ جدید و فلسفهی دین و مباحث دین شناسی و سایر زمینهها، مطلب نوشتهاند و چقدر کار کردهاند! ممکن است همهی اینها هم غلط باشد؛ اما بالاخره یک متاع فکر و موج فکری است که بخشی از فضای ذهن جامعه را اشغال خواهد کرد. شما در حال حاضر کجایید؟ چطور میخواهید با اینها مقابله کنید؟ کجاست آن «عبدالجلیل رازی قزوینی» که «النقضِ» مناسب این زمان را هم بنویسد و نه یک کتاب، بلکه ده هزار کتاب در این زمینه ها نوشته شود.
فاجعهٔ گسترش نیافتن و فراموش شدن کلام در حوزه با وجود تهاجم کلامی
عیب دوم، عدم گسترش کافی و لازم در باب کلام است که این، حقیقتاً فاجعه است. از این بالاتر و تلختر، فراموش شدن کلام است. حوزهی اسلام و حوزهی علمیهی اهل بیت، در درجهی اوّل، حوزهی کلام و بعد حوزهی فقه بود و بزرگانِ فقهای ما، متکلّمین بودند. شما نگاه کنید، در حوزههای ما «کلام» منسوخ است؛ در حالی که امروز بیشترین تهاجم از سمت مباحث کلامی است.
بیاطلاعی حوزه از مباحث کلامی و فلسفهٔ دین مطرح در دنیا
همانطور که مطرح کردم، ما در گذشته عقب نبودیم و هر کس چیزی میگفت، فوراً جوابش حاضر بود؛ ولی امروز این قدر مباحث کلامی در دنیا مطرح میشود که حوزهی علمیه از آنها مطّلع نیست. میدانید امروز چقدر در دنیا مسألهی دین شناسی و فلسفهی دین، مورد بحث است و چه کسانی مینویسند و میگویند و تحقیق میکنند و ما خبر نداریم؟ این عیب بزرگی است.
کافی نبودن کارهای فردی و لزوم پاسخگویی نظام حوزه
البته کسانی از آحاد منتسب به حوزه، کارهای با ارزشی کردند و میکنند؛ اما این کار، کار حوزه - در شکل نظام یافتهی آن - نیست. کارهای افراد، غیر از کارِ نظام است. نظام حوزه بایستی جواب بدهد. حالا یک نفری پیدا شد و وارد منطقهای گردید و کاری کرد و محصولی هم داد؛ نمیشود این را به حساب حوزه گذاشت. انصافاً حوزه در این زمینه کاری نمیکند.
وظیفهٔ حوزه تولید فکر نو کلامی، نه صرف نشر بیشتر
اگر از کار کلامی صحبت میکنیم، فوراً ذهن به نوشتن چهار کتاب بحث کلامی نرود. کار حوزه، نشر بیشتر نیست؛ بلکه تولید فکر تکاملی است. چنانچه تولید افزایش یافت، نوبت به نشر هم میرسد. نشر، مسألهی دوم است. این طور نباشد که خیال کنیم مثلاً ده کتاب دربارهی مسألهای نوشتیم و قضیه تمام شد؛ نه. حوزه باید در زمینههای کلامی، فکرهای نو تولید کند.
تشکیل مجمع کلامی برای طرح افکار نو در حوزه
مجمعی شبیه همین، برای کلام باشد. افکار و حرفهای کلامی جلو بیایند و طلبهها یکدیگر را برای طرح آن، خبر کنند. باید حرفها در فضای حوزه قابل بیان شود و کسانی که حرف تازهای دارند، بیایند بگویند. «رُبَّ حامل فقهٍ الی مَن هُوَ اَفقَهُ مِنه». ای بسا کسانی که یک مطلب فقهی را ابراز میکنند، کسی میشنود و از او منتقل میگردد و بعد به یک مطلب خوب میرسد. ممکن است آن مطلبی که القا شده، اصلش غلط و حرف بیربطی باشد؛ اما کسی که آنجا نشسته، به یک مطلب جدیدی برسد و …
ایجاد رشتهٔ اصلی و مستقل کلام همانند فقه و تربیت مجتهد در کلام
سابعاً، ایجاد رشتههای مستقل - مثل فقه - برای کلام است. فقه، یک رشتهی اصلی در حوزهی علمیه است. کلام هم باید یک رشتهّ اصلی باشد. نگویید که حالا چند ساعت هم کلام میگذاریم؛ نه. طلبه باید تا جایی بخواند، بعد طرف فقه یا کلام برود. به عنوان یک رشتهی اصلی در حوزه، باید مجتهد در کلام هم داشته باشیم.
رد ادعای برگرفته بودن کلام شیعه و اصل توحید و عدل از معتزله
- بطور کلی کلام شیعه متخذ از معتزله دانسته شده و بخصوص دواصل توحید و عدل با این ادعا که از مکتب اعتزال وارد تشیع شده، دلیل بر این مدعا قلمداد شده است. درد گفتارهای ملل و نحل نویسان و متکلمین غیر شیعی از قدیم تا دورانهای متأخر و نیز در گفتار کسانی که در معلومات خود بیشتر به کتب غیر شیعی تکیه کردهاند - مانند مستشرقین - این سخن بارها و بارها تکرار شده است. حتی در زمان خود مفید، متکلم و فقیه حنفی معتزلی اهل «صاغان» که مفید در المسائل الصاغاینه با عنوان «شیخ گمراه» از او یاد میکند، دربارهی خود مفید نیز چنین گمان باطلی برده و با اشاره به او میگوید: شیخی در بغداد که مطالب خود را از معتزله گرفته است چنین و چنان گفته است. (رک: المسائل الصاغانیه ص ۴۱) البته محققین و نویسندگان شیعه - بجز آنان که همچون مستشرقان، بیشتر، از منابع غیر شیعی یا از خود مستشرقان استفاده کردهاند - از این اشتباه بر کنار ماندهاند، و این از برکات مفید و کار بزرگی است که او انجام داده است.[12]
اثبات استقلال و اصالت نظام کلامی تشیع با نقد عقاید معتزله در آثار مفید
در حقیقت پرداختن به عقاید معتزله در کتب مفید، مصداق برجستهیی است از همان خصوصیت مرزبانی از کلیت مکتب تشیع و اثبات استقلال و اصالت نظام کلامی آن.
لزوم شناخت شبهات امروز و راه مقابله با آنها در حوزه
… آنها، به این اندازه ارزشى ندارد. فلسفه باید ما را به معرفت برساند. به معرفت کامل برساند. باید دید در وادى معرفت چه کار دارد میشود. در سطح بشرى و پىدرپى کارهاى جدید، افکار جدید، روشها و مِتُدهاى جدید بایستى در حوزه مطرح بشود؛ یا کلام جدید به همین ترتیب. امروز مباحث کلامىاى که مطرح است براى دفاع از عقاید دینى، غیر از مباحث آن وقتها است؛ [مثلاً] شبههى ابنکمونه را چه کسى حالا مطرح میکند؟ شبهات فراوانى امروز هست در عالم ذهنیّات و معارف بشرى که باید حوزههاى علمیّه این شبهات را بدانند، راه مقابلهى با آنها را بدانند؛ حالت تهاجمى همیشه داشته باشند. در مقابل فلسفهها، گرایشها، مذهبها همیشه یک حالت بُرندگى و تهاجم داشته باشند. پس این رشتهها باید در حوزهها مورد توجّه قرار بگیرد. و متخصّصینى در این علوم بایستى تربیت بشوند و حوزه به چشم بىاعتنائى نباید به اینها نگاه کند.
نقد بحثهای خشک و بیاثر متکلمان دربارهٔ توحید در ساختن جامعهٔ توحیدی
چه بحثهای فلسفیِ بیاثر و خشکی! ببینید چقدر دربارۀ توحید بحث کردند متکلمین و چقدر این بحثها در تشکیل و ایجاد یک جامعۀ توحیدی بیاثر بود. اگر چنانچه دربارۀ یک مسئلهای که مربوط به زندگیست، صد سال بحث بشود، مگر ممکن است بعد از صد سال در زندگی یک اثری نبخشد؟ صدها سال بهصورت خشک، بهصورت فریبندۀ از لحاظ ظاهر و بیمغزِ ازنظر باطن، بهصورت مجرد، فارغ، فارغِ از ارتباطاتِ با دنیای واقعیت و خارج، بحث کردند، اما الآن که ما برای بنای یک زندگیِ نو میخواهیم از توحید مدد بگیریم، وقتی نگاه میکنیم به آن بحثها، میبینیم هیچ ارتباطی ندارد؛ بهقول خودمان کَالحَجَرِ فی جَنبِ الاِنسان.[11] آنهمه بحثها، آن دور و تسلسل و آن حرفها و خب؛ حالا از این توحید میخواهیم ما برای دنیای خارج استفاده کنیم، چه داریم؟ درحالیکه اگر به قرآن برمیگشتیم، اگر توحید را از قرآن میخواستیم، قرآن ابعاد و رویهها و …
نیاز فراوان امروز به رشتهٔ کلام
… خیلی برای حوزه مفید نمیدانم؛ اصول باید در خدمت فقه باشد. خود فقها و اصولیین هم معترفاند که بعضی از مباحث اصولی هیچ خدمتی به فقه نمیکند، ارتباطی هم با فقه ندارد. اصول باید در کنار فقه باشد؛ آن وقت به رشتههای مهم دیگر مثل فلسفه، تفسیر و کلام باید اهمیت داد. ما چقدر امروز به رشته کلام احتیاج داریم؛ همه این رشتهها لازم است.
ناظر بودن روش و عناوین کافی به مسائل کلامی روزگار کلینی
کلینی، تنها یک محدّث نبود. بررسی کتاب کافی از جهت چگونگی تبویب و تقدیم و تأخیر ابواب آن و عناوین انتخابی آنها (نظیر: کتاب العقل و الجهل، کتاب الحجة، کتاب التوحید و …) نشان میدهد که کلینی علاوه بر آن که محدّثی بزرگ است، متکلّمی چیرهدست نیز هست و محتوا و روش و عناوینِ به کار گرفته شده توسّط وی، ناظر به مسائل کلامیِ رایج در روزگار اوست. ضمناً مقدّمه شیخ بر کافی، مقدمه درخشانی است که نشان میدهد این مرد چه تسلّطی بر عبارات و کلمات و مطالب و مفاهیم کلامی و … داشته است.
طرح مداوم حرفهای جدید در اخلاق، حقوق، فلسفهٔ دین و کلام در دنیا
… عالم؛ باید نگاه کنیم به بروز و ظهور روزبهروز و دمبهدمِ افکار و نظریات و حرفها و مسائلى که در ارتباط با مسائل حوزههاى علمیه است؛ نه در فنون و علومى که مستقیماً ربطى به حوزههاى علمیه ندارد؛ نه، دربارهى همین مسائلى که مستقیماً مربوط به حوزههاى علمیه است. در دنیا بهطور مداوم حرفهایى به وجود مىآید - در باب اخلاق، درباب حقوق، در باب فلسفه، در باب فلسفهى دین، در باب مسائل کلامى - دائم حرفهاى جدیدى مطرح مىشود؛ نه به این معنا که همهى این حرفها درست یا مهم است؛ بلکه به این معنا که این حرفها حجم عظیمى از فضاى ذهنى مردم دنیا را به خود اختصاص مىدهد.
جزو پایههای حوزههای علمیه
… میکند، روزافزون است. البته در این زمینه که چه مباحثی را باید در حوزهها اصل دانست، ما بارها مطالبی عرض کردهایم؛ حالا هم عرض میکنیم: رشتههای اصلی در حوزههای علمیه، به ترتیب، اوّل فقه است؛ دوم کلام است؛ و سپس فلسفه است. فقه، ستون فقرات حوزههای علمیه است؛ علم کلام، جزو پایههای حوزههای علمیه است؛ فلسفه، جزو لوازم حتمی حوزههای علمیه است. بایستی مدرّسینِ خوب و کارآمد و طلّاب علاقهمند و جوینده، این سه علم را بیاموزند و حوزهها در این زمینه، گرم و پیونده و فعّال و با نشاط حرکت کنند. در عین حال به اینها نمیشود اکتفا کرد؛ اینها فنون اصلی است؛ در کنار …
عیب کلامی حوزه دردی بزرگتر از عیب فقهی و نیازمند علاج فوری
… حیف نیست که حوزهی اسلام و این دینِ منطقی و مستدل را متّهم کنند که استدلالی نیست و شما اهل دعوا هستید!؟یک دروغ هم رویش بگذارند و بگویند شما اهل تکفیرید! ما چه کسی را تکفیر کردیم؟ چقدر کافر هستند که ما تکفیرشان هم نکردیم؟ امروز، حوزه کسی را تکفیر نمیکند. پس عیب اوّل مربوط به فقه بود و عیب دوم که به نظر من بیش از عیب اوّل است و واقعاً درد بزرگی است،مربوط به کلام است که باید زودتر به دادش برسیم. شما هم باید چنین کنید.
استحکام منطق متکلمان شیعه در دورههای مختلف تاریخ
دین، منطقی است. اسلام، منطقی است و منطقیترین بخش اسلام، تفسیری است که شیعه از اسلام دارد؛ تفسیری قوی. متکلّمین شیعه، هر یک در زمان خود، مثل خورشید تابناکی میدرخشیدند و کسی نمیتوانست به آنها بگوید «شما منطقتان ضعیف است.» این متکلّمین، چه از زمان ائمه علیهمالسّلام - مثل «مؤمن طاق» و «هشامبنحکم» - چه بعد از ائمّه، علیهمالسلام - مثل «بنینوبخت» و «شیخمفید» - و چه در زمانهای بعد - مثل مرحوم «علامهحلّی» - فراوان بودهاند. ما اهل منطق و استدلالیم. شما ببینید درباره مباحث مربوط به شیعه، چه کتب استدلالىِ قویای نوشته شده است! کتابهای مرحوم «شرفالدّین» و نیز «الغدیرِ» مرحوم «علاّمه امینی» در زمان ما، سرتاپا استدلال، بتونآرمه و مستحکم است. تشیّع این است یا مطالب و موضوعاتی که نه …
امتداد جریان کلامی بنیاننهادهٔ مفید در حوزههای شیعه تا امروز
آن نکته در عبارتی کوتاه این است که: شیخ مفید در سلسلهی علمای امامیه، فقط یک متکلم و فقیه سر آمد و برجسته نیست، بلکه فراتر از این، وی مؤسس و سرحلقهی جریان علمی رو به تکاملی است که در دو رشتهی کلام و فقه، تا امروز در حوزههای علمی شیعه امتداد یافته و با وجود برکنار نماندن از تأثرات تاریخی جغرافیایی و مکتبی، ویژگیهای اصلی و خطوط اساسی آن همچنان پابرجاست مانده است.
محوریت مسئلهٔ امامت به معنای رهبری سیاسی در مکاتب کلامی قرن دوم
… که به چند فرقه شدنِ پیروان اسلام انجامید، ازآنجاکه نکتۀ اصلی اختلاف را مسئلۀ رهبری سیاسی امت تشکیل میداده، واژۀ امامت و امام، سرنوشت ویژهای پیدا کرد، بیش از هر معنای دیگری در مفهوم «رهبریِ سیاسی» بهکار رفت و کمکم معانی دیگر تحتالشعاع این معنی قرار گرفت؛ بهطوریکه وقتی در قرن دوم هجری مکاتب کلامی اسلام یکی پس از دیگری بهوجود آمد و گرایشهای گوناگون اسلامی را بهصورت ایدئولوژیها[4] و مکتبهای مرزبندیشده و مشخص درآورد، یکی از مسائل مهم همۀ این مکتبها را مسئلۀ «امامت» تشکیل میداد که بهمعنای رهبری سیاسی بود. در این مسئله، معمولاً از شرایط و خصوصیات امام ـ یعنی حاکم و زمامدار جامعه ـ سخن میرفت و هر گروه را دراینباره عقیده و سخنی بود.
درخشش متکلمان شیعه از زمان ائمه (ع) تا علامهٔ حلی
..دین منطقی است. اسلام منطقی است و منطقیترین بخش اسلام، تفسیری است که شیعه از اسلام دارد؛ تفسیری قوی. متکلمین شیعه، هر یک در زمان خود، مثل خورشید تابناکی میدرخشیدند و کسی نمیتوانست به آنها بگوید شما منطقتان ضعیف است. این متکلمین، چه از زمان ائمه علیهمالسلام مثل مؤمن الطاق و هشامبنحکم؛ چه بعد از ائمه علیهمالسلام مثل بنینوبخت و شیخ مفید؛ و چه در زمانهای بعد، مثل مرحوم علامۀ حلّی؛ فراوان بودهاند. ما اهل منطق و استدلالیم. شما ببینید دربارۀ مباحث مربوط به شیعه، چه کتب استدلالیِ قویای نوشته شده است! کتابهای مرحوم شرفالدین[13] و نیز «الغدیرِ» مرحوم علامه امینی در زمان ما، سرتاپا استدلال، بتونآرمه و مستحکم است. تشیّع این است یا مطالب و …
طرحنکردن مباحث رایج کلامی نبوت در این شرایط با وجود درستی آنها
… کنید، این بحثها را در آن خواهید دید و ما از آن بحثهایی که در کتابها، دربارۀ نبوت معمولاً مطرح میشود، یکدانهاش را، فقط یکیاش را، آنهم با یک سلیقۀ مخصوصی، در این سلسلۀ مباحثمان دربارۀ نبوت مطرح کردیم و آن همین بحث امروز ماست که موضوع تلاوت امروز است. واِلّ بقیۀ مباحثی که در زمینۀ نبوت، دربارۀ نبوت، در پیرامون نبوت، در نوع کتب کلامی انجام میگیرد، به نظر ما مسائلیست که اگرچه در جای خود حرفهای درستی، بلکه حرفهای لازمیست، اما حرفِ درست بودن، لزوماً بهاینمعنا نیست که بنده هم ناچار باشم در این زمان، در این شرایط، با این نیازها، آن حرف درست را اینجا مطرح کنم. خیلی از حرفهای عالم درست است ـ از اینجا تا چند کلمهاش بهعنوان یک آموزش عمومیست نسبت به همۀ کارهای فکری و تحقیقیمان که عرض میکنم ـ ما باید ببینیم در میان درستها، کدام لازم است؟ در میان لازمها، کدام لازمتر است؟ در میان لازمترها، کدام فوریست؟ در …
طرحنکردن مباحث متکلمان به سبب لزوم کمتر آنها در این زمان
… نمیداند که به این وضع دچار است، مسلمان هدف بعثت محمدی را نمیداند که اینگونه است کارش. اگر هدف بعثت پیغمبرش را میدانست، دنبال آن هدف میرفت. ما هنوز در مسائل اوّلی، مسائل مقدماتی، مسائل اصولیِ در زمینۀ نبوت گیریم، بپردازیم به مسائل فرعی و درجۀ چهار و پنج؟ لذاست که ما در بحث نبوتمان، از بحثهایی که معمولاً متکلمین در کتابها انجام دادهاند و انجام میدهند، هیچکدامش را مطرح نمیکنیم. این شما و این کتابهایی که متکلمین نوشتند، بروید و بخوانید. و در لزوم آن بحثها هم تردیدی نداریم و در خوبیاش، اما باز تردیدی نداریم که لزومش به مراتب کمتر است از لزوم بسیاری از بحثهای دیگری که امروز بایستی مطرح بشود، لذا آنها را ما بحث نمیکنیم.
واگذاشتن بحثهای مفصل کلامی دربارهٔ معارف درجهدوم به پس از حل مسائل اولی
بله، آن بحثهای مفصلِ گستردۀ کلامی دربارۀ خصوصیات معارف دستِ دوم و سوم و چهارم اسلامی را بگذارید برای آن روزی که کار دیگری نداشته باشیم، لااقل این کارهای اوّلی را حل کرده باشیم. سخن آخر اینکه اگر چنانچه این نصیحت را از ما قبول نمیکنی، اقلاً از اینکه نصیحت کردیم، بَدَت نیاید؛ اینهم یک مطلب دیگر. بهترینِ مردم آن کسیست که از نصیحت شنیدن بدش نیاید.