الهی میگوید ماورای آنچه ما میبینیم، حقیقتی هست برتر و عظیمتر از آنچه مشاهده میکنیم و اگر آن حقیقت نمیبود، این پدیدهها صورت نمیگرفت. مادی میگوید نه؛ ما غیر از آنچه که میبینیم، نمیتوانیم به چیزی معتقد و پایبند شویم. در لابراتوارها و آزمایشگاهها هم هرچه که گشتیم، از این موجودی که شما میگویید اثری و خبری ندیدیم. دعوای مادی و الهی بماند برای کتابها و بحثهایی که مخصوص این جهت هستند.
ما عقیدهمان این است که مادیون روزگار ما ـ کار به دیموکرات تاریخ نداریم، ذیمقراطیس[1] یا فلان دانشمند مادیِ ملحدِ دیگر که ده قرن پیش، بیست قرن پیش، سی قرن پیش، زندگی میکرده، با او بحثی نداریم، او مُرد و استخوانش هم خاک شد ـ معتقدیم که مادیِ زمان ما، اگر میگوید خدا نیست، اگر معتقد است که ماورای این عالم، حقیقت دیگری وجود ندارد، در حقیقت چون از مکتب الهی سرخوردگی فکری و سرخوردگی روحی دارد، این حرف را میزند. او چون معتقد است که بنای امروزی جهان و ادارۀ انسانها و استقرار عدل و برداشتن تبعیض، جز در سایۀ یک طرز فکر مادی و ماتریالیستی[2] امکان ندارد، ازایننظر از مکتب الهیون رو برمیگرداند. اگر چنانچه در وضع فکری آنکسانیکه به بعضی از ایسمهای زمان ما، از پنجاه، شصت سال پیش به اینطرف، گرویدهاند، درست دقت بکنیم، یک مطالعهای بکنیم، مییابیم که مطلب همینیست که ما عرض کردیم. نه از باب این است که با خدا یک لَجی دارند، یا چون استدلال قانعکنندۀ فکری بر وجود خدا ندارند، خدا را رد کردهاند یا قبول نکردهاند. غالباً استدلال فکری بر آن طرف قضیه هم نیست، بر نفی خدا اصلاً استدلالی وجود ندارد، نه حالا و نه در گذشته. یک نفر را شما پیدا نمیکنید که بگوید من میگویم خدا نیست به این دلیل، یک نفر! در میان تمام مادیون عالم، از روز اول تا حالا، یک نفر نیست که بگوید من ثابت میکنم خدا نیست به این دلیل. کسیکه در این زمینه سخنی دارد، میگوید من برایم ثابت نشده که هست، نفهمیدم، قبول نکردم استدلالِ بودنش را. و قرآن هم به همین حقیقت اشاره میکند: ﴿اِن هُم اِلّا يَظُنّونَ﴾[3] اینها فقط دنبال پندار و گمانند، واِلّ نمیتوانند خدا را با دلیل نفی بکنند.
پس بر اثر نداشتن یک فلسفۀ خِرَدپسند نیست، بر اثر داشتن یک فلسفۀ خردپسند در طرف مادیگری هم نیست، آنچه که هست، این است در مورد مادی روزگار ما، و این نکتهایست. علت گرایشش به چیزی که به آن مکتب مادی میگوید، این است که خیال میکند، امروز این مکتب مادی، بهتر میتواند دنیا را اداره کند. میگوید بهتر میتواند ظلم را از بین ببرد، بهتر میتواند تبعیض و نابرابری را نابود کند، بهتر میتواند ظلم و خودکامگی را ریشهکن و زایل و فانی کند. میگوید دین این کارها را نمیتواند بکند. چرا میگوید دین نمیتواند این کارها را بکند؟ برای خاطر اینکه از دین، از مفهوم شایع و رایج دین، چیزی نمیداند، جز آنچه که در دست مردم کوچه و بازار، بهصورت سنتی و تقلیدی مشاهده کرده؛ خلاصه از دین خبری ندارد، اطلاعی ندارد. اگر از او بپرسند دین چیست؛ یک سلسله مظاهری را اسم میآورد، میگوید اینها دین است؛ و چون اینها مخدر است، چون اینها برادر و برابر با ظلم و ظالم است، چون اینها نمیتواند گِرهای از کار فروبستۀ مردم بگشاید[4]، پس رها کن.
پیداست که وقتی با یکچنین منطقی انسان روبهرو میشود، بهترین پاسخ و درستترین پاسخ این است که بله؛ اگر دینی را پیدا کردید که با ظالم ساخت، با مستبد همکاری کرد، با مظلوم یکلحظه کنار نیامد، یک گره از کار فروبستۀ مردم نگشود، برای امروز و فردای مردم، خشخاشی، ذرةٌ مثقالی،[5] سود نداشت؛ تو هم ازطرف ما وکیل، اگر چنین دینی را پیدا کردی، هرجا پیدا کردی، رَدّش کن، یکلحظه این دین را نپذیر. برای خاطر اینکه دین اگر از سوی خداست، اینجوری نیست. دینی که خدا میفرستد اَلَکی که نیست، نشانه دارد، خصوصیت دارد، مُهر استاندارد دارد، اگر این مهر استاندارد با یک دینی تطبیق کرد، آن را ما قبول میکنیم، اگر تطبیق نکرد، قبول نمیکنیم. (که من دربارۀ نبوت و نبی، وقتیکه صحبت بکنم انشاءالله در سلسلۀ بحثهای قرآنی، این معنا را آنجا شاید با تفصیل بیشتری به عرض برسانم.)
قرآن میگوید ﴿لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ﴾[6] فرستادیم پیامبران خود را با برهانهای روشن، ﴿وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ الميزانَ﴾ با آنها مجموعۀ فکری و وسایل عملی را، وسایلی که بتواند میان مردم، در اختلافاتشان حکم کند و قضاوت کند، بهطرف مردم فرستادیم. چرا این کارها را کردیم؟ ﴿رُسُلَنا﴾، نهفقط یک پیغمبر، نهفقط موسی، نهفقط پیغمبر خاتم، نهفقط عیسی، ﴿اَرسَلنا رُسُلَنا﴾ همۀ پیغمبرها با این منظور و با این ایده و با این هدف فرستاده شدند. چیست آن هدف؟ ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ تا انسانها بر اساس قسط و عدل و داد زندگی بکنند. دین این است. اگر دینی دیدی که در جهت عکس فلسفۀ ادیان حرکت میکند، بدان یا الهی نیست یا خرابش کردند. اگر دیدید برخلاف فلسفه و جهت مشی پیغمبران الهی و رسولان الهی دارد مشی میکند، بدان که مسلّم زاییدۀ وحیِ پروردگاری و پیغمبران نیست. این خیلی روشن است.
پس ای مادی! ـ روی سخن با آنهاست ـ ای مادی! ای کسی که میگویی من دین را دیدم که از ادارۀ اجتماعات بشری ناتوان است؛ میپرسیم کدام دین را؟ دین اسلام را؟ اسلام راستین را؟ وحی محمدی را؟ شیوۀ زندگی حاکمانۀ علوی را؟ اینها را دیدی با ادارۀ امور انسانها مغایرت دارد؟ بیا ثابت کن، کجایش مغایرت دارد؟ اسلامی که میآید تبعیض را برمیدارد، اختلاف طبقاتی را در بحبوحۀ اختلاف طبقاتی جهان نفی میکند، ثروتهای تقسیم شدۀ به ناحق را رویهم میریزد و سرانه تقسیم میکند، فرصتها و امکانات برابر به بشر میدهد، حکومت را از دست طواغیت بشری میگیرد و بهدست قانون عادلانۀ خدا میسپارد، انسان پَست را، انسان توسریخور را، انسان بردهگیر و بردهشو را، انسانی را که برای خاطر یک کلمه حرف، برای خاطر یک آفرین، برای خاطر یک فِلِس[7] پول، دست به پستترین جنایتها میزد، این انسان پست و ذلیل و خوار را تکریم میکند، بالا میآورد، عزیز میکند، او را با فضائل اخلاقی و انسانی میآراید. و اینهمه را، در سایۀ یک نظام عادلانه و متقن تأمین میکند.
تربیت فردی هم نیست تربیت پیغمبر؛ دست یکییکی را بگیر و ببر گوشۀ صندوقخانه بنشان، به گوششان ورد بخوان تا درست بشوند، تا آدم بشوند، اینجوری هم نیست؛ موعظهگری هم نیست که پیغمبر بنشیند به مردم موعظه کند؛ مردم اینجوری بد است، آنجوری کنید؛ نظام اجتماعیست. پیغمبر، در فضای جاهلی آن روز شالودۀ اجتماع اسلامی را مثل پولادی مستحکم، با شکل و قالبی معیّن، ریخت. بعد انسانها را آورد در این قالب، انسانها را آورد در این مسیر و در این مجرا. و در این مسیر آوردن همان بود و آدم شدن و انسان شدن همان. پس اگر میگویی دین اسلامی که دین واقعیِ اسلام است، با این خصوصیات است، اینجور میگویی که با ترقّی انسان و با عدالت و با استقرار امنیت و با تأمین نیازهای بشری، با همدیگر همتراز نیستند، نه؛ این را قبول نداریم، این بیانصافی است، این بیانصافی است.
اگر دانشمندی که در محیط پوشالی مسیحیت رشد کرده است و از مظاهر دینی، جز شفاعتهای دروغین مسیح و بخشش گناه و فروختن قبالههای بهشت با پول، چیزی ندیده است، او اگر به خود حق میداد راجع به دین این حرف را بگوید، تو که صدسال، هشتادسال، پنجاهسال بعد از او داری زندگی میکنی و در دورانی زندگی میکنی که اسلام کموبیش دارد خودش را نشان میدهد، و شیرینترین و عزیزترین جلوههای انسانی را در افق جهان از خود بروز داده است و میدهد، تو حق نداری این حرف را بزنی. اگر این است مُرادت، نه، این درست نیست. اما اگر میگویی دینهای پوشالی، دینهای دروغی، دینهای خوشظاهر و بدباطن، دینهایی که مردم را همهجا به رَخوتها و انظلامها[8] و بدبینیها و تفرقهها و برادرکشیها میکشاند، دینی که به فقیر میگوید اگر غنا نداری، اگر پول نداری، نمیخواهد در راه پول تلاش کنی، و به غنی میگوید درمقابل آنچه داری، یک مقداری به کلیسا یا فلان مؤسسۀ مذهبیِ دیگر بده، کفارۀ همۀ ظلمهایی که در راه تحصیل این پول مرتکب شدی خواهد بود؛ اگر این دین را میگویی، این را ما هم با تو همصداییم و هر دو پیرو قرآنیم، ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهبانِ لَيَأكُلونَ اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ وَ يَصُدّوَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾[9] ای کسانی که ایمان آوردهاید، بسیاری از عالمان و زاهدان یهودی و مسیحی اموال مردم را بدون استحقاق میخورند، ﴿لَيَأكُلونَ﴾، به اینهم اکتفا نمیکنند، ﴿وَ يَصُدّونَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ راه مردم را هم بهسوی تکامل و تعالی میبُرند. کاش پولشان را میگرفتند میخوردند، راهشان را باز میگذاشتند. پولش را هم میخورد، راهش را هم میبُرد. این را قرآن دارد میگوید. ما هم با تو همصداییم، آن دینی که آنجوری باشد، دین نیست. آن دینی که آنجوری باشد، هر بیدینیای از آن بهتر است؛ برای خاطر اینکه بیدینیها احیاناً دیگر کمککار ظلمها و ستمها نمیشوند، اما اینچنین دینی وسیلهای، عصایی، سلاحی در دست آنها هم ممکن است بشود.
خب، این بهطور خلاصه یک کلیاتی بود در زمینۀ اعتقاد به توحید، بهصورت یک بینش، بهمعنای پاسخِ به یک سؤال، آیا خدا هست یا خدا نیست؟ آیا ماورای این عالم ماده خبری هست؟ دست قدرتی هست یا نیست؟ در مقام پاسخ به این سؤال گفتم که الهی اینجور میگوید، مادی آنجور میگوید و جنگ الهی و مادی را عذر بنه[10] و بگذار برای کتابها، آن مقداری که به ما ارتباط پیدا میکرد، در دو کلمه گفتیم.
خب، نکتۀ بسیار مهم (که بنده اگر چنانچه امروز نتوانم همۀ این بحثی را که در اینجا نوشتیم بگویم مانعی ندارد، برای خاطر اینکه این بحث دنباله خواهد داشت، فردا هم با شما هستیم انشاءالله اگر خدا بخواهد. این مطالبی که بهصورت مقُدمِّی و بهصورت کلیات مطلب باید همگان بدانند، آنها را بایستی بگویم. چون روز جمعه است، بعضی از آقایان ممکن است که امروز توانسته باشید بیایید، فردا نتوانید) یک مسائلی است که برای همه، در زمینۀ تفکرات اسلامی لازم است، اینها را باید همه بدانند، باید بفهمند. یکیاش این است؛ من میگویم آقایان، توحید را که مطرح میکنید، بهصورت یک پاسخ خشکِ ساده به یک سؤال علمی و مغزی مطرح نکنید؛ بلکه بهصورت یک مسئلهای که دانستنش و ندانستنش حیاتیست، تعیینکننده است، آنجور مطرح کنید. حالا توضیح میدهم.
یکوقت شما در یک راهی دارید میروید؛ با یک رفیقی، با یک همسفر و همگامی، در یک راهی دارید حرکت میکنید و میروید، با همدیگر بحثتان میافتد. شما میگویید که آقا، زمینهای دو طرف این جاده به نظر من شورهزار است، اصلاً در اینجا محصولی بهدست نمیآید. او میگوید نه آقا، زمینهای دو طرف این جاده اتفاقاً آمادگی کاملی دارد برای کشت فلان چیز. شما میگویید، او میگوید؛ شما دلیل میآورید، او دلیل میآورد؛ خب، این بحث چقدر اهمیت دارد؟ دارید میروید دیگر. اتومبیل آقایان با سرعت صدوبیست دارد از این جاده رد میشود. نه الآن بناست بنشینید آنجا خاکش را آزمایش کنید، نه بناست یکتکه از این زمینها را بخرید تا بعد بیایید اینجا چغندرکاری کنید، نه بناست استشهاد و استعلامی را که دربارۀ این زمینها میشود جواب بدهید، هیچ اثری برای شما ندارد این سؤال و جواب. همین اندازه؛ پاسخیست به یک سؤال، جوابیست درمقابل یک مطلبی که مطرح شده است و بس، هیچچیز دیگری نیست. چنانچه شما گفتی و ثابت کردی که این خاکها لمیزرع[11] و بیحاصل است، یا او ثابت کرد که نهخیر، اینجاها چغندرِ بسیار عالی و جالبی درمیآید و سبز میشود؛ هرکدام از شماها که حرفتان را ثابت بکنید، راهتان، کارتان، حرکت کنونیتان تغییری پیدا نمیکند. اینجوری نیست که اگر ثابت شد لمیزرع است، بگویید خب، حالا که لمیزرع است پس برگردیم، نهخیر؛ به اینجا کاری نداشتید، یا اگر ثابت شد که اینجا حاصلخیز است، بگویید خیلی خب، حالا که حاصلخیز است، بیا دو رکعت نماز پای این زمین حاصلخیز بخوانیم، نهخیر؛ هیچ تأثیری ندارد. اگر شما غالب بشوید و ثابت کنید حرفتان را، او غالب بشود و ثابت کند حرفش را، هیچگونه تأثیری در حرکت شما، در این سفری که دارید میروید، در آیندۀ شما، در رفاقت شما، در هیچی ندارد. این یکجور بحث، یکجور سؤال، یکجور پاسخ به یک سؤال.
یکوقت هست که شما دو نفر، در ماشین نشستید، همین ماشین با همین سرعت در همین جاده دارد حرکت میکند، یکهو رفیقتان میگوید که به نظر من این جادهای که ما داریم میرویم، میرسد به شمال، درحالیکه هدف شما جنوب است. شما میگویید نهخیر آقا، این جادهای که ما داریم میرویم، میرسد به جنوب. او میگوید نه، شما میگویید نه؛ این بحث بین شما دو نفر در میگیرد. اگر او ثابت کند حرفش را، سرِ ماشین را باید برگرداند، از اینطرف باید رفت، اینطرف کاری نداشتی. اگر شما ثابت کنید حرفتان را، با همین رویه، با همین روش، بلکه یکخرده هم تندتر، بایستی راهتان را بگیرید و پیش بروید. الآن همین دودلی میان شما و دو زبانی که بهوجود آمد، اولین اثرش این است که راننده پایش میرود روی ترمز، یکخرده شُلِش میکند؛ ببینیم حالا کجا میرویم، بالاخره به مقصد میرسیم یا نمیرسیم. این را میگویند سؤال و جوابی و بحثی که پاسخ آن بحث و نتیجۀ آن بحث، تعیینکننده است. بحث توحید اینجوری است.
آنجوری که مردم عادی و معمولی، یا بیکاران اجتماعی و افراد غیر مسئول و غیر متعهد، توحید را مطرح میکنند، فرق دارد با آنجوری که یک آدم متعهد باید مسئلۀ توحید برایش مطرح بشود. یک آدم غیرمتعهد و غیرمسئول توحید را اینجوری مطرح میکند؛ آیا خدایی هست یا نیست؟ خب، حالا هست، چهکار کنیم؟ نیست، چهکار کنیم؟ در وضع زندگی چه تأثیری، در نظام اجتماعی چه تغییر و تبدیلی ایجاد میکند؟ اگر خدا بود، وضع سیستم سرمایهداری فلان قدرت بزرگ یا فلان ابرقدرت چهجوری میشود؟ رئیسجمهوری که سر کار آمد در فلان کشور، اگر معتقد بود خدا هست، چهجوری عمل میکند؟ اگر معتقد بود خدا نیست، چهجوری عمل میکند؟ آیا هیچ فرقی میکند؟ خداشناسی و خداپرستیای که قبول کردن یکطرف در او، در سرنوشت کارتلها[12] و تراستها[13] و سرمایهداریها و تبعیضها، تفاوتی و اثری نگذارد؛ آن خداپرستی، آن اعتقاد به توحید، مثل اعتقاد به حاصلخیز بودن این زمینیست که از کنارش داریم میگذریم، برای ما فایدهای ندارد، اثری ندارد. چه فایده دارد که فلان رهبر سیاسیِ فلان کشور، معتقد به خداست، درحالیکه خداپرستی برای او فقط یک پاسخی به یک سؤال خشکِ مغزیست و نه چیزی بالاتر؟ آنوقتی خداپرست بودن، موحد بودن، برای یک رهبر سیاسی، برای یک آدم معمولی، برای یک جامعه، برای یک ملت، برای یک جمعیت و یک گروه مهم است، مؤثر است، مفید است، لازم است، حیاتیست، که توحید را برای خاطر آثارش، برای خاطر آنچه بر توحید مترتب میشود، برای نظامی که توحید پیشنهاد میکند، برای شکلی از زندگی که توحید ارائه میدهد، برای این چیزهایش مطرح کنند و بفهمند و درک کنند. این خیلی مسئلۀ مهمیست به نظر ما.
ما به خیالمان میآید که توحید یک چیزیست که فقط در مغزمان بایستی روشن کنیم، مسلّم کنیم؛ به زندگی که رسیدیم، این توحید در زندگی دیگر هیچ اثری ندارد؛ اگر هم اثر داشته باشد، در زندگی شخصیست، در زندگی اجتماعی نیست. بنده موحد هم که باشم، همان سرمایه و همان اتومبیل و همان شرکت و همان کارخانه و همان وضعِ رابطۀ با کارگر و همان وضع رابطۀ با زمین را خواهم داشت که اگر موحد نمیبودم. شما ببینید در کشورهای سرمایهداریِ عالَم، در این قدرتهای عظیمی که نامشان و آوازهشان شرق و غرب را پر کرده، دو نفر آدم سرمایهدار را، دوتا تاجر بزرگ را، دوتا کارخانهدار بزرگ را، دوتا از این سلطانهای صنایع را بهقول خودشان، در نظر بگیرید، یکی را فرض کنید معتقد است به خدا، یکی را مادی؛ در رفتار اینها چه تفاوتی هست؟ حالا اگر چنانچه آنکسیکه معتقد به خداست، روز یکشنبه رفت به کلیسا و چند شاهی[14] پول هم به آن راهب آنجا داد، که یک مقدار از گناهانش را برایش ببخشد، جادۀ بهشت را چند کیلومتری برایش هموار و صاف کند، اما تأثیرش در زندگی او چیست؟ در وضع کارخانۀ او؟ در روابط او با کارگر؟ در روابط او با مردم؟ در کیفیت ثروتاندوزی، در خرج ثروت، در جمع ثروت چه تأثیری میگذارد؟ این توحید با شرک تفاوت چندانی ندارد.
آن توحیدی که اسلام به آن دعوت میکند، توحیدیست بالاتر از حد یک پاسخ به یک سؤال، به یک استفهام. پس چیست؟ توحید اسلامی الهامیست در زمینۀ حکومت، در زمینۀ روابط اجتماعی، در زمینۀ سیر جامعه، در زمینۀ هدفهای جامعه، در زمینۀ تکالیف مردم، در زمینۀ مسئولیتهایی که انسانها درمقابل خدا، درمقابل یکدیگر، درمقابل جامعه و درمقابل پدیدههای دیگر عالم دارا هستند، توحید این است. توحید اسلامی همان اَلِفیست که بعدش ب میآید و پ میآید و چ میآید، تا ی میآید. اینجور نیست که بگویی خدا یک است و دو نیست و تمام بشود قضیه. خدا یک است و دو نیست، معنایش این است که در تمام منطقۀ وجود خودت شخصاً و جامعهات عموماً، جز خدا کسی حق فرمانروایی ندارد.
خدا یک است و دو نیست، معنایش این است که تمام آنچه در اختیار داری از ثروت، تو و همۀ انسانهای دیگر، برای خداست، شما عاریتداران و ودیعهدارانی بیش نیستید. چه کسی حاضر است موحد بشود حالا؟ شما ودیعۀ پول را دارید و بس، شما عاریهدارید. جنابعالی اگر پولی ازطرف رفیقتان امانت دستتان باشد، چهکار میکنید؟ منتظرید ایشان حواله بدهد. آقا، ده تومان از این پول را بده به آن بچه، به آن پیرمرد، به آن بیگانه، به آن خویش، ده تومان از این پول را بینداز فلان صندوق، ده تومانش را اصلاً بسوزان؛ منتظر دستخط صاحب پول هستید دیگر، غیر از این است؟ آیا برای خودتان حقی، مالکیتی در این پولِ امانت و ودیعه قائل هستید؟ «المالُ مالُ اللهِ جَعَلَها وَدايِعَ عِندَ النّاسِ»[15] مال را خدا به ودیعه و امانت دست انسانها سپرده است. این لازمۀ توحید است.
اگر چنانچه قائل به توحید باشی، در جامعه اختلاف طبقاتی و تبعیض معنی ندارد دیگر، اصلاً معنی ندارد. آن جامعهای که سَری و تَهی دارد، بالایی و پایینی دارد، آن جامعه، جامعۀ توحیدی نیست. توحید میگوید که «كُلُّكُم مِن آدَمَ وَ آدَمُ مِن تُراب»[16] همه فرزندان آدمند و آدم از خاک است. نزدیکی شما به خدا و رجحان شما به تقواست و بس؛ هرکسی بیشتر مراقب فرمان خدا باشد، او بالاتر است. واِلّ در یک جامعهای که هزاران موجب برای تبعیض وجود دارد ـ میگویی آقا، فلانی اینجوری است؛ میگوید خب فلانی جزو اشراف است، او حساب دیگری دارد ـ در جامعهای که اشراف و غیر اشراف دارد، در جامعهای که برخورداریهای مردم بهشدت با یکدیگر متفاوت است و آن برخوردار، حقّ خود میداند. در جامعهای که بندگان خدا همه در یک تراز نیستند و بعضی باز بندۀ بعضی دیگر هستند؛ در این جامعه توحید نیست. وقتی توحید به یک جامعه آمد، همۀ بندگان در یک تراز قرار میگیرند؛ یعنی چه؟ یعنی همه میشوند بندۀ خدا، که دیروز گفتم. (در این ورقهای که مربوط به دیروز است، این جمله را نوشتیم.) موجودات جهان، انسان و دیگرها، بندگان مقهور[17] اویند و در عبودیتِ او همگان شریک و همترازند. این را دیروز مشروحاً بیان کردیم که هیچکس و هیچچیز زیر عنوان فرزندی، همسری و همشأنی از دایرۀ عبودیت خدا بیرون نیست. در حوزۀ عبودیت دیگر معنی ندارد یک عده بنده، باز یک زنجیر به گردن یک عدۀ دیگر ببندند، اصلاً معنی ندارد. بندگی خدا بهمعنای آزادی از بندگی غیر خداست، اصلاً با همدیگر نمیسازد این دوتا. معنی ندارد که کسی بندۀ خدا هم باشد، بندۀ غیر خدا هم باشد. بندگی خدا یعنی آزادی از عبودیت و بندگیِ هرچه غیر خدا و هرکس غیر خداست.
فرستادۀ سپاهیان اسلام[18] آمد وارد کاخ پرقدرت ساسانی شد. یک عرب ژندهپوش، یک عربی که سرتاپایش را شما حساب کنید، شاید یک تومانِ ما نمیارزد، وارد کاخ آن کسی شد که روزی که داشت فرار میکرد و سپاهیان سلحشور مسلمان دنبالش بودند، هزارتا کنیز آوازهخوان فقط همراهش داشت، غیر از چیزهای دیگر. مطربها و آوازهخوانهایش هزار نفر، این در حضر[19] چهجوریست، وقتی در سفر آنجور باشد، آنهم سفر فرار، سفری که دارد از ترس جان میگریزد. بدبخت! آوازهخوان کجا میبری؟ شمشیر با خودت ببر.
آدم میترسد آنها هم تحت استعمار یهودیها بودند! (خندۀ حضار) ـ این از خصوصیات سیاستهای شوم پلید صهیونیستیست که مردم را سرگرم کنند به همین دِلِیدِلِی کردنها و آوازخواندنها و آوازشنیدنها و به نامهای گوناگون ـ این مرد ژندهپوش وارد بارگاه آنچنان قدرت عظیم سیاسیای شد. شما فکر میکنید که ترسید؟ فکر میکنید مرعوب شد؟ فکر میکنید در اندیشۀ مجادله آمد؟ ابداً. آخر درمقابل یک قدرتمندِ عظیمالشأنی، وقتی یک آدم ناچیز کوچکی حاضر بشود، همۀ همتش این است، که بلکه بتواند خودش را یکذره متصل کند به آن قدرت عظیم، یکخرده خودش را به او نزدیک کند؛ اگرچه با چربزبانی، با تملّق، با اظهار ترس، با اظهار عبودیت و بندگی. فکر میکنید اینجوری شد؟ ابداً. وقتیکه رفت جلو تا درمقابل تخت رسید، گویا پایش را روی تخت یزدگرد هم گذاشت، برای اینکه دید کاغذ را یزدگرد نمیآید بگیرد از او. کاغذ آورده بود، پیغام آورده بود، دیگران آمدند بگیرند، گفت به شماها نمیدهم، به خودش باید بدهم. آنهم که از جایش بلند نمیشد بیاید از این عرب کاغذ بگیرد، مجبور شد این برود جلو. رفت، تا روی تختش رفت، کاغذ را به او داد مثلاً. گفت شما برای چه آمدید؟ سه جمله گفته، سه جمله که این جملات بایستی با خطوط درخشندهای در لوحی نوشته بشود و بر سردرِ کاخ عظیم انسانیت کوبیده بشود تا همه بدانند شعار اسلام و ایدۀ اسلام چیست. گفت چرا آمدی؟ گفت ما آمدیم «لِنُخرِجَ النّاسَ» البته در طی بیاناتی؛ این سه جملهاش مورد نظر ماست. «لِنُخرِجَ النّاسَ مِن عِبادَةِ العِبادِ اِلىٰ عِبادَةِ اللهِ»، ما آمدیم تا انسانها را از بردگی بندگان خلاص کنیم و به عبودیت خدای متعال بکشانیم.
بردگی بندگان چیست؟ بردگی بندگان این است که وقتی در یکی از لشکرکشیهای ایران و روم، یکی از سلاطین گذشتۀ ایران، قبل از ساسانیها، از هخامنشیها، وقتی دستور میدهد همه بیایند، آن پیرمرد میآید میگوید که آقا، من سهتا پسرم دارند میآیند، در میدان با شما همراهند، این یک پسرم را بگذارید پهلوی من بماند، چون من پیرم، ازکارافتادهام، اجازه بدهید این یکی بماند و با شما نیاید. در مجلس به او چیزی نمیگویند، او را از مجلس بیرون میرانند. بعد فردا وقتیکه سپاهیان دارند حرکت میکنند با ستون چهار، اسبها و سربازها پشت سر هم، دمِ دروازه که میرسند، آن سهتا برادر یکهو میبینند برادر چهارمشان دو شقه شده، یک شقه اینطرف دروازه، یک شقه آنطرف دروازه نصب شده، تا دیگر پیرمردها نگویند جوانهای ما نیایند و برای قدرت داریوش نجنگند، خود را به آب و آتش نزنند؛ این بردگی انسان است. وقتی انسانها در یک جامعهای حق نداشتند که آنچه را میخواهند، بخواهند حتی، نمیگویم بگویند؛ انسانها در یک اجتماع حق نداشته باشند که طرفدار و طالب عدالت باشند، دشمنِ تبعیض باشند؛ انسانها حق نداشته باشند برای خودشان آزادی را دوست بدارند و بخواهند، خفقان و اختناق را مثل وضع طبیعی بپذیرند و رویش صحّه بگذارند؛ وقتی در یکچنین جامعهای انسانها زندگی کردند، این بالاترین و زشتترین و تلخترین انواع بردگیست. این بدترین انواع بردگیست، چرا؟ چون مزوّرانه[20] است. آنهایی که میرفتند یک مشت انسان بیگناه را در فلان نقطه میگرفتند، سرها را میتراشیدند، در بلاد دیگر میفروختند؛ آنها یک کار علنی و واضحی انجام میدادند، اما اینجور با انسانها بازی کردن، اینجور فکر و خواست و اراده و تصمیم را در انسان ندیده گرفتن، او را پامال کردن، این بود دیگر.
گفت آمدهایم تا شما را از عبادت بندگان خلاص کنیم؛ یعنی مردم را از عبادت تو، ای یزدگرد! دیگران را از عبادت استاندارانت، دهبانانت، سردارانت، در گوشه و کنار خلاص کنیم، «مِن عِبادَةِ العِبادِ»؛ بعد کجا ببریمشان؟ بندۀ تو که نبودند، چهجوری باشند؟ بیبندوبار باشند؟ نه؛ بندۀ خدا باشند. بندۀ خدا بودن یعنی آزاد بودن، یعنی آقا بودن، یعنی بهسوی کمال رفتن، یعنی از وسایل کمال، هر اندازه بخواهی استفاده کردن و بهرهمند شدن؛ همینجور که در جامعۀ اسلامی اینجوری بود. در جامعۀ اسلامی مردم بندگان خدا بودند، نه بندگان قدرتها. حتی در آنوقتیکه مسیر جامعۀ اسلامی انحراف پیدا کرده بود و صددرصد اسلام نبود هم، اینجور بود. حتی در همان سالهایی که فتح ایران انجام میگرفت، اثر تربیتهای نبوی و قرآنی در مردم بود. یک نفر حاکم سیاسی سر منبر میگوید، اگر من کج شدم مرا راست کنید، یک عرب بیابانی از پای منبر بلند میشود میگوید اگر راست نشدی و کج شدی، با این شمشیر تو را راست خواهیم کرد. آیا سربازها و شرطهها به سرش ریختند؟ او را بهعنوان اخلال در وضع، به زندان انداختند، از بین بردند، نابود کردند؟ ابداً. حرف درستی زده بود، حرف منطقیای زده بود. آزادی بهمعنای مطلقالعنانی نه، آزادی بهمعنای تبعیت از یک قانون صحیح انسانی، که در روح انسان، در آن نظم و در آن اجتماع، انسان بار هیچکس را بر دوش نبرد، حتی بار حاکم را. اگر حاکم ازطرف خدا حرف زد، به الهام خدا حرف زد، حاکم اسلامیست، حرفش مورد قبول قرار میگیرد. اگر به الهام الهی سخن نگفت، حرف او هم مردود میشود.
«لِنُخرِجَ النّاسَ مِن عِبادَةِ العِبادِ اِلىٰ عِبادَةِ اللهِ وَ مِن ضيقِ الدُّنيا اِلىٰ سَعَةِ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ». جملۀ دوم؛ گفت آمدیم تا مردمان را، بندگان خدا را، از حصار محدود و تنگ دنیا ببریم در فراخنای دنیا و آخرت؛ حصار محدود و تنگ دنیا! در یک جامعهای که مردم با بینش درست زندگی نمیکنند، از هرطرف نگاه میکنند، نزد نگاهشان چیزی جز دنیا و بهرههای دنیوی نیست، از هرطرفی نگاه میکنند مردم، جز لذایذ دنیوی و منیتهای بابِ دنیا چیزی برایشان مطرح نیست، هرچه نگاه میکند، تلاشهای کوچک و ناچیز حیوانیِ خودش را میبیند و منافعِ کوچک و پست و حقیر و دفعی و آنیاش را. در جامعهای که یزدگرد بر مردم حکومت میکرد، مردم چنین نبود که همه از یزدگرد راضی باشند، ناراضی هم زیاد بود؛ اما این ناراضیها چون چشمشان نزدیکبین بود، چون افق دیدشان تنگ و کوچک بود، میدیدند که اگر اندک نارضایی و ناراحتی از یزدگرد نشان بدهند، همین زندگی مختصر پست هم از آنان گرفته خواهد شد، همین دو لقمۀ بیشتر خوردن، دو روز بیشتر غنودن،[21] دوتا جفتک بیشتر توی کوچه و خیابان زدن، همین از او گرفته میشود؛ و چون برای این خیلی ارزش قائل بود، چون خیلی همین مختصر را دوست میداشت، حاضر نبود که برای آزادی، برای شرافت و اصالت و فضیلت انسانی اقدامی به عمل بیاورد. علتش چه بود؟ افق دیدش کوچک و تنگ و محدود بود، ضیق دنیا.
اما وقتیکه انسان مسلمان شد، همهچیز برای او مقدمه است، وسیله است. برای چه؟ وسیلۀ چه؟ وسیلۀ رسیدن به جهانی پهناور ـ نمیگویم جهان بعد از مرگ ـ جهان فکر و بینش و دیدِ خود انسان که به وسعت خدا وسیع و گسترده است. همهچیز برای انسان وسیله هستند، برای اینکه انسان بتواند رضای خدا را بهدست بیاورد. زندگی دنیا، پول دنیا، آسایش دنیا، محبتهای دنیا، برایش ارزش و اصالت ندارد. آنوقتی برایش ارزش پیدا میکند که در راه خدا باشد، «فى سَبيلِ اللهِ». اما اگر چنانچه این محبت، این مال، این مقام، این زندگی، این فرزند، این آبرو، این حیثیت، در راه خدا و در راه وظیفه نبود و قرار نگرفت، برایش هیچ قیمتی و ارزشی ندارد. دنیا و آخرت به هم دوخته است در طرز فکر اسلامی؛ و برای یک مسلمان، دنیا آخری ندارد. در نظر آن شخصی که بندۀ بندگان و بردۀ موجودات ناقص است، دنیا محدود است؛ اما برای این، دنیا وسیع است. مرگ یک دریچهایست که از این دریچه وقتی نگاه میکنی، آنطرف باغها و بوستانها و دنیاها و گیتیها و جهانهاست؛ لذا میبیند که فوقش این است که به این دریچه برسد، از این دریچه بگذرد، مهم نیست، مرگ برایش مسئلهای نیست.
اینها جلوههایی و گوشههایی از توحید است. البته دربارۀ توحید خیلی منظمتر و تحت عنوان تیترِ معینتری بایستی صحبت کرد و صحبت خواهیم کرد انشاءالله در روزهای آینده. امروز بنده فقط خواستم یک کلیاتی را در این باب گفته باشم. (آنچه که در صفحۀ اول نوشته شده و البته بنده دیگر تکرار نمیکنم، با خط خوشیست و میتوانند آقایان بخوانند) این درحقیقت یک بینش نویی را در زمینۀ توحید ارائه میدهد. یک بینش درستی را در زمینۀ توحید بیان میکند. البته جوانب و زوایای بیشتری هم هست که در این نیامده و در نوشتههای روزهای بعد انشاءالله امیدوارم که بتوانیم به ترتیب بدهیم. ولی بههرصورت آنچه که اینجا نوشته شده یک بعُدی از توحید است که درست آنچه را که در زمینۀ توحید مورد نظر است، مورد نظر ادیان و قرآن مخصوصاً، منعکس میکند و بیان میکند.
و اما آیاتی که در نظر گرفتیم. (البته امروز، خب، روز جمعه است و شما هم چندان کاری ندارید، بعد از آنیکه من این آیات را اینجا خواندم، قاری عزیزمان، ظاهرا ًجناب آقای رضایی یا جناب آقای فاطمی، خود ِآقایان بههرحال بهتر میدانند؛ تلاوت امروز را متعهد هستند، میآیند آیات را میخوانند؛ هم این آیات را، هم آیات دیروز را، یعنی مخصوصا ًآیةالکرسی را.) تکرار آیةالکرسی بهعنوان یک شعار توحید خیلی جالب است. که احتمال میدهم علت اینکه اینهمه تأکید شده که آیةالکرسی تکراراً خوانده بشود در مواردی، برای این است که این شعار توحید دائماً در ذهن انسان زنده و پایدار باشد، حیّ و قیّوم باشد این خاطره در ذهن انسان. این آیاتی که امروز اینجا نوشته شده از سورۀ بقره است. شرح یک منظرهایست در قیامت، که البته به مسئلۀ توحید ارتباط تام و تمامی پیدا میکند؛ در ضمن تلاوت آیه کاملاً روشن میشود. سورۀ بقره آیۀ 165 و 166.
﴿وَ مِنَ النّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دونِ اللهِ اَنداداً﴾ از جملۀ مردم کسانی هستند که به غیر خدا هماوردان و رقیبانی را انتخاب میکنند؛ یعنی برای خدا شریک از جنس بشر یا از غیر جنس بشر انتخاب میکنند. ﴿يُحِبّوَهنُم كَحُبِّ اللهِ﴾ آنها را مانند مهر و محبتی که باید به خدا داشت، دوست میدارند. همینجا یک پرانتزی باز میکند آیه، چون دربارۀ محبت صحبت نمیکرد، اما چون صحبت محبتِ اینها نسبت به خدا شد، یک پرانتزی کَاَنّه[22] باز میکند، مثل جملۀ معترضهای، میفرماید: ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا اَشَدُّ حُبّاً لِلّٰهِ﴾ اما آنکسانیکه ایمان آوردند، مؤمنان راستین و واقعی، اینها مهر و محبتشان به خدا بسی شدیدتر است از همۀ این جلوههای ظاهری، از همۀ قطبهایی که دل انسان را مثل کهربا بهسوی خود جذب میکنند، از همۀ خدایان دروغین، از خدای نفس و شهوت؛ که خودت بگیر برو تا آن خداهایی که در صدر و بالای اجتماعات جا گرفتهاند و جا میگیرند و جای داده میشوند، از همۀ اینها خدا برای مؤمن محبوبتر است.
﴿وَ الَّذينَ آمَنوا اَشَدُّ حُبّاً لِلّٰهِ وَ لَو يَرَى الَّذينَ ظَلَموا اِذ يَرَونَ العَذابَ اَنَّ القُوَّةَ لِلّٰهِ جَميعاً﴾، ناگهان منتقل میکند بیان را به صحنهای از قیامت. آن لحظهای را بیان میکند که خلایق جمع شدهاند، محشور شدهاند در قیامت، کفار و بدکاران و بندگان غیر خدا و بندگان خدا و همۀ پدیدههای موجودِ قیامت، آنچه که برای ما بیان شده یا بیان نشده، همه جمع است. وسایل عذاب خدا و وسایل رحمت و لطف خدا هم هست، البته در کیفیت این وسایل، بنده و شما هنوز نمیتوانیم درست درک و تصور کنیم، در این دنیا درست نمیشود فهمید که آنجا چه خبر است. بهطورکلی همینقدر میدانیم، امکاناتی که برای شکنجه، برای عذاب، برای بدبختی، در آنجا قرار است پیشبینی بشود، همه حاضر و آماده شده. بندگان خوب خدا و بندگان بد خدا هستند، بعد ستمگران و ظالمان ناگهان میبینند که تمام قدرت در قیامت از آنِ خداست. خیلی چیز عجیبی است. الآن در این دنیا نگاه کنید، هرکسی یک قدرتی دارد، هرکسی یک کاری میکند. بالانشینها قدرتشان بیشتر است، اما پاییننشینها هم بالاخره قدرت دارند. هرکسی به قدرت خودش مینازد، هرکسی یک اندازه و مایهای از توان و نیرو در او هست، کاری از او بر میآید آخر، مخصوصاً آن ستمگر، آن ظالم، که کارش بالاتر است، قدرتش هم بیشتر است. آن ظالمی هم که عبادت ظالم را کرد ـ که اینهم ظالم است، اینهم ستمگر است ـ اینهم از یک قدرتی به خیال خود بهرهمند است؛ چون ارتباط پیدا کرده با یک قدرت بالاتر، مثل روباهی که دُم خودش را به دُم شتر بسته،[23] در دنیا اینجوری است. اما در قیامت وقتیکه اجتماع میکنند، هرچه که نگاه میکنند، هرکسی به خود که مراجعه میکند، میبیند هیچ قدرتی، هیچ توانی، هیچ عُرضهای در او نیست، قدرت یکسره دست خداست، ﴿لِمَنِ المُلكُ اليَومَ لِلّٰهِ الواحِدِ القَهّارِ﴾[24]. این منظره را در نظر میگیرد، ستمگرِ ظالم میگوید، چه ستمگری که ستم میکرد به دیگران، چه ستمگری که به خودش ستم میکرد و خودش را بندۀ آن ستمگر اولی قرار داده بود، وقتی نگاه کنند، ببینند عجب! اینجا همۀ آن حرفها و ادعاها و باد و بُروتها[25] و کاخها و زندگیها، همه هیچ و پوچ است، هیچ کاری از دست کسی برنمیآید.
آنوقت آنجا منظره، منظرۀ عجیبیست. دو گروه را در نظر بگیرید، یک گروه، گروهِ دیگر را عبادت کردند؛ یعنی اطاعت، اطاعت بیقید و شرط، این دو گروه، روز قیامت روبهروی هم قرار میگیرند، باهم جنگ و منازعه و مخاصمه دارند. ﴿وَ لَو يَرَى الَّذينَ ظَلَموا اِذ يَرَونَ العَذابَ﴾ اگر میدیدند آنان که ستم کردهاند ـ در پرانتز ما توضیح دادیم، این ستم را معین کردیم با سرسپردگی به غیر خدا. پیروی کردیم در این توضیح از بعضی از مفسرین قدیمی شیعه ـ اگر میدیدند آنان که با سرسپردگی به غیر خدا ستم کردهاند، آنگاه که مشاهده میکنند عذاب را، چه میدیدند؟ ﴿اَنَّ القُوَّةَ لِلّٰهِ جَميعاً﴾ اینکه نیرو و قدرت یکسره از آنِ خداست. ﴿وَ اَنَّ اللهَ شَديدُ العَذاِ﴾ و اینکه عِقاب خدا سخت و سهمگین است. اگر میدیدند، چه میشد؟ جوابش مقدّر است. در پرانتز به فارسی جوابش را ما ذکر کردیم؛ بیگمان از رفتار خود پشیمان میشدند. پشیمان میشدند که در دنیا چه خِرگیریای[26] میکردند، میرفتند بنده و بردۀ ستمگرانی میشدند که حالا اینقدر در قیامت بیعرضهاند، اینقدر از دستشان کار برنمیآید. اگر با چشم عبرت مینگریستند، میدیدند در دنیا هم به همان اندازه بیعرضهاند. ﴿اِذ تَبَرَّاَ الَّذينَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعوا وَرَاَوُا العَذابَ﴾ آن زمان که پیشوایان و سران، بیزاری جویند از پیروان و تابعان، ﴿وَ رَاَوُا العَذابَ﴾ و عذاب خدا را بنگرند؛ آنوقت دیگر یزدگرد مثلاً میگوید، بار الها! پروردگارا! اینهایی که میدیدی در زمان من، من را عبودیت میکردند، من بیزارِ از اینها هستم، نه خیال کنی که من علاقهای به آنها دارم که اینها من را شریک تو قرار میدادند، غلط میکردند شریک تو قرار میدادند، من از اینها بیزارم. حالا ببینید چقدر رعیت آن روزِ یزدگرد دلشان میسوزد، که ما دنیا و آخرتمان را به این نامرد دادیم، این حالا در قیامت از ما بیزاری میجوید. حالا این آیۀ قرآن چه میگوید؟
﴿اِذ تَبَرَّاَ الَّذينَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعوا وَ رَاَوُا العَذاَ﴾ آنگاه که پیشوایان و سران بیزاری جویند از پیروان و تابعان و عذاب خدا را بنگرند، ﴿وَ تَقَطَّعَت بِهِمُ الاَسباُ﴾ و رابطهها و پیوندها میان آنان قطع شود، ﴿وَ قالَ الَّذينَ اتَّبَعوا﴾ و تابعان و دنبالهروان گویند ﴿لَو اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّاَ مِنهُم كَما تَبَرَّؤُوا مِنّا﴾ ایکاش ما را بازگشتی بود به دنیا تا از آنان بیزاری میجستیم، چنانچه آنان از ما بیزاری جستند، یعنی امروز، روز قیامت. ﴿كَذلِكَ يُريهِمُ اللهُ اَعمالَهُم حَسَراتٍ عَلَيهِم﴾ بدینگونه خداوند کارهای آنان را بهصورت مایۀ حسرتی به آنان مینمایاند، ﴿وَ ما هُم بخِارِجينَ مِنَ النّارِ﴾ و آنان هرگز از آتش برونآیندگان نیستند.
اینجا مطلبی که در این آیه مورد نظر بود، این بود که آنکسانیکه آنجا دارند چوب میخورند، چوبِ عبودیت غیر خدا را میخورند، چوبِ این را میخورند که بنده و بردۀ غیر خدا شدند؛ یعنی چیزی غیر توحید و ضد توحید، درحالیکه قرآن تعبیرش ﴿اتَّبِعوا﴾ است، دنبالهروان، پیروان.
پاورقیها
۱.دیموکرات یا ذیمقراطیس، (460-370 ق.م) فیلسوف شهیر یونانی است. او معتقد بود که اشیاء از اجزای کوچک غیر تجزیهپذیری به نام اتم تشکیل شده است. اعتقادی به وجود روح نداشت و آن را وابسته به مغز بشر میدانست؛ فکر میکرد تنها چیزی که وجود دارد، اتم و ماده است، لذا او را مادیگرا مینامند.
۲.ماتریالیسم یا مادیگری، نوعی جهانبینی است که در آن هر چیزی ماورای ماده و محسوسات انکار شده و هستی برابر با ماده فرض میشود.
۳.سوره مبارکه جاثیه/ آیه 24
۴.بوَد آیا که در میکدهها بگشایند / گره از کار فرو بستۀ ما بگشایند (حافظ)
۵.خیلی ناچیز
۶.سوره مبارکه حدید/ آیه 25
۷.پول سیاه و بیارزش
۸.(رخو) سستی، (ظلم) ستم کشیدن، پذیرفتن ظلم
۹.سوره مبارکه توبه/ آیه 34
۱۰.بهمعنای رها کردن؛ برگرفته از این بیت حافظ: «جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه / چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند»
۱۱.غیر قابل کشت
۱۲.به شرکتهایی گفته میشود که در یک زمینه فعال هستند و با توافق در مورد تقسیم بازار میان خود، حجم تولید و قیمت کالا، بازار آن کالا را برای خود انحصاریمیکنند.
۱۳.از اتحاد چند شرکت که کالایی مشابه هم تولید میکنند، بهوجود میآید. در تراست سهام شرکتهای عضو، جدا و مشخص است، اما امکانات همگی در اختیار تراست قرار داده میشود.
۱۴.واحد پول خُرد، برابر با یک بیستم رلای که در عهد قاجار و اوایل پهلوی رایج بود.