مسئله این است که ایمان، برطبق فرهنگِ غیر قابل تردید قرآن، صرفاً یک امر قلبی نیست. درست است که ایمان یعنی باور، و باور مربوط است به دل، اما قرآن هر باوری را، هر ایمان و قبول و پذیرشی را به رسمیت نمیشناسد. ایمانِ مجرد، ایمانِ قلبیِ خشک و خالی، ایمانی که در جوارح و اعضای مؤمن شعاعش مشهود نیست؛ این ایمان ازنظر اسلام ارزشمند نیست. اولْمؤمن به خدا، شیطان است. ابلیس پیش از آنکه بندگان پرمدعای پروردگار و فرزندان پُرناز و افادۀ آدم به این سرزمین خاکی بیایند، سالیانی خدایِ متعال را عبادت میکرد و دلش کانون معرفت خدا بود، اما در آن بِزَنگاه، در آنجاییکه ایمانها همه آنجا بهکار میآیند؛ یعنی در هنگام انتخاب، در هنگام تعیین راهِ نهایی، این ایمان بهکار ابلیس نیامد، این ایمان در همان دل ماند. من میگویم ایمانی که فقط در دل بماند، میپوسد و میخشکد؛ تو بگو نه، باقی میماند؛ ما هم شُبهه را قوی میگیریم، میگوییم ایمان در اعماق دل میماند. اما ایمانی که در دل میماند و به دست و پا و چشم و گوش و مغز و اعضا و جوارح و زندگی و نیروها و انرژیهای ما نمیرسد، آن ایمان ازنظر فرهنگ قرآنی ارزشمند نیست. ما این مطلب را در یک تیتری خلاصه کردیم و آن، همان تیتری است که بالای این ورقهای[1] که در اختیار شماست نوشتیم: ایمانِ زاینده. ایمانی که مثل سرچشمهای فیّاض عمل میزاید، ایمانی همراه با تعهد، ایمانی که باری بر دوش مؤمن میگذارد، ایمانی که همراهش عمل است.
بنا کردم ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا و عَمِلُوا الصّالِحات﴾ها را در قرآن شمردن. دیدم با همین تعبیر، دهها مورد، ایمان همراه با عمل صالح آمده است. ایمانِ تنها، ایمانِ بیتعهد، ایمانی که همراه آن احساس مسئولیتی نباشد، نه به درد دنیا میخورد، نه به درد عُقبی میخورد، این منطق قرآن است. (تالوت فردای ما هم تقریبا ًدر همین زمینه است، آیاتی هم فردا تالوت میکنیم و در آن میاندیشیم انشاءالله با تدبرّ، که آن هم همین معنا را بهصراحت، با کمال روشنی اعالم میکند، هیچ جای حرفی باقی نیست.) آنکسانیکه فرض میکردند ایمان یک چیزی است برای منطقۀ قلب آدمی، ولو انسان به لوازم و تعهدات ایمان پایبند نباشد، میتواند در حوزۀ مؤمنین باشد؛ آنکسانیکه خیال میکردند با مؤمن بودنِ فقط، یعنی با باور داشتنِ فقط، بدون عمل، بدون تلاش، بدون مجاهدت، نویدهای خدا در مورد مؤمنین نصیب انسان میگردد؛ آنهاییکه گمان میکردند بهشت را به یک امر قلبی میدهند و بدون عمل، حکومت روی زمین را به یک امر قلبی میدهند نه به عمل؛ آنکسانیکه تصور میکنند بهطورخلاصه که اگر عمل را حذف کنیم، از ایمان چیزی باقی میماند؛ اینها بایستی به این آیات و آیات دیگری که در تلاوت بعدی هست و دهها مورد دیگر در قرآن و سراسر قرآن با دقت بیندیشند تا ببینند، آن ایمانی ازنظر اسلام ارزش دارد که با عمل، با مسئولیت، با تکلیف، با تعهد همراه است.
اگر تعهدی احساس نکردی، در مؤمن بودنِ خودت شک کن. جامعهای که به تعهدات ایمانی عمل نمیکند، نام خود را جامعۀ مؤمن نگذارد. آنکسانیکه از قرآن شنیدهاند: ﴿وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحزَنوا وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُؤمِنيَ﴾[2] سست نشوید، غمگین نشوید، اگر مؤمن باشید از همه برترید؛ آنکسانیکه این صلای عجیب را از قرآن شنیدند، بعد به واقعیتها نگاه میکنند، میبینند مؤمنینِ به قرآن از همه برتر نیستند، بلکه گروکِش[3] همه هستند و تعجب میکنند که این وعدۀ قرآن پس کو؟ و اگر زمانی برای انجاز[4] این وعده پیدا نکردند، منتظر ظهور ولیعصر صلواتاللهعلیه میمانند. به این عده هم باید خاطرنشان ساخت که بله، وعدۀ الهی حق است، هم در زمان ظهور مهدی موعود صلواتاللهعلیه و هم هرجایی که ایمان صورت ببندد. اما ایمانی که قرآن آن را همراه با عمل میداند، ایمانی که آن را از تعهد جدا نمیداند. ایمان، نهفقط یک امر قلبی.
اگر فقط تصدیق و پذیرش در صدق کلمۀ ایمان کافی بود، من میگویم اولْمؤمنِ به پیغمبر ابولهب[5] بود یا ولیدبنمغیرۀ مخزومی[6] بود. آن هوشمندان عرب خیلی خوب میفهمیدند که رسول خدا دروغ نمیگوید، خوب میفهمیدند که راست میگوید. دلیل میخواهید؟ دلیلش اینکه مینشستند با همپیالههایشان تصمیم میگرفتند پیغمبر را رسوا کنند. میگفتند برویم بشنویم، ببینیم چه میگوید، عیبهایش را بگیریم. بعد که میرفتند مینشستند، فردا شب میآمدند، میگفتند نه، این کلام بشر نیست، این سخن خدای بشر است. پس قبول میکردند، تصدیق میکردند که او از سوی خدا سخن میگوید. اما جنابعالی بعد از چهارده قرن از آن تاریخ، او را مؤمن نمیدانی. من میگویم اگر او مؤمن نیست؛ به دلیل اینکه این ایمانش، این قبولش، این تصدیقش با تعهدهای متناسب همراه نبوده، آیا ما مؤمنیم؟ درحالیکه تصدیق ما هم با تعهدهای متناسب همراه نیست. چه میفرمایید شما؟
اگر فقط تشخیص و ایمان قلبی و باور کافی بود، عمروعاص[7] باید اولْشیعۀ عالم باشد. عمروعاصی که ماجرای غدیرخم را یا به چشم دیده، یا از کسانی که به چشم دیدهاند شنیده، من و شما بعد از سیزده قرن و خردهای این ماجرا را در کتابها فقط میخوانیم. عمروعاصی که دربارۀ امام علی علیهالسلام شعر میگوید،[8] عمروعاصی که در دم احتضار، در آن حساسترین ساعتها و لحظههایی که برای ذهن یک انسان مطرح است، اظهار ندامت میکند، اظهار پشیمانی میکند، میگوید دینم را به دنیای معاویه فروختم، با علی که میدانستم حق است، جنگیدم.[9] پس عمروعاص به نظرم عمیقتر و علمیتر از شیعۀ قرن چهاردهم هجری به ولایت بلافصل امیرالمؤمنین پی برده و تصدیق کرده بود، اما آیا شیعه است؟ شما میگویید نه. چرا شیعه نیست؟ برای خاطر اینکه اعتقاد به امامت امیرالمؤمنین تعهدهایی میآورد. اولْتعهدش بیعت نکردن با معاویةبنابیسفیان است. عمروعاصی که با معاویه همدست میشود و با همین علی میجنگد؛ یعنی به تعهدهای تشیّع، به مسئولیتها و تکلیفهایی که این باور به انسان متوجه میکند، پایبند نمیماند، شیعه نیست.
این حرف درست است و چون درست است، من روی سخن را باز به خودمان برمیگردانم، میگویم با همین دلیل، آیا من و شما میتوانیم معتقد باشیم و مطمئن که شیعه هستیم؟ مگر ما به تعهدهای شیعهبودن عاملیم؟ مگر ما پایبندیم؟ و سخن قرآن دراینباره روشن و بیتردید و بیابهام است. (هم در تلاوت امروز این معنا هست، هم در تلاوت فردا) صریحاً نفی میکند ایمان را از آنکسانیکه بهطورمطلق پایبند به تعهدات ایمانی خود نیستند. بنابراین ایمانی که در اسلام معتبر است ـ اینها از اصول اعتقادی اسلام و تشیّع است ـ ایمان زاینده و تعهدآفرین است. آن ایمانی است که با تعهدهای عملی همراه باشد، اگر همراه نبود، منتظر نتیجههایش هم نباش، منتظر نصرت در دنیا نباش، منتظر امنیت در دنیا مباش. ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ لَم يَلبِسوا ايماَهنُم بِظُلمٍ اُولٰٓئِكَ لَهُمُ الاَمنُ وَ هُم مُهتَدوَ﴾[10]. (این آیه و دهها آیۀ دیگر که شاهد و وافی[11]ِ به مقصود است، در این نوشتۀ ما نیامده، چون جایی نیست و مجالی نیست.) ﴿الَّذينَ آمَنوا﴾ آنکسانیکه ایمان آوردند، ﴿وَ لَم يَلبِسوا ايماَهنُم بِظُلمٍ﴾ با ستم، با ستمگری، ایمان خود را نیامیختند، ﴿اُولٰٓئِكَ لَهُمُ الاَمنُ﴾ امنیت برای آنهاست. آن ایمانی که با ستمگری همراه است، امنیت برنمیدارد. آن ایمانی که تعهد در کنارش نیست، نصرت به مؤمن نمیدهد، پیروزیِ او را تضمین نمیکند، یاری خدا و یاری ذرات طبیعت و تکوین را برای او به ارمغان نمیآورد، خوشبختی و رستگاری دنیا و خلاصه یک کلام، بهشت دنیوی و اخروی را به او نمیدهد.
پندارهای بیهودۀ ناشی از راحتطلبی، ضد این را به ما تلقین میکند. یک صفتی است در انسان که همیشه دنبال کارهای راحتتر میرود، حالت سهولتطلبی، سهلگرایی در انسان هست. بین دو کار اگر مخیّرش کنید، هرکدام آسانتر است، هرکدام تلاش کمتری، مایۀ کمتری میبرد، آن را انسان انتخاب میکند، خاصیت آدم این است، معمولاً انسانها اینجوریاند. این صفت، این خصلت بشری، این ویژگی به ما میگوید راه آسانتر را بپذیر، راه کمخرجتر را، راه بیتلاشتر را. ازطرفی ایمانِ مذهبی میگوید بهشتت از دست رفت. برای اینکه هم سهلگرایی بهجای مانده باشد، هم بهشت از دست نرفته باشد، مجبوریم بنشینیم فرمول درست کنیم، فرمولهایی که نتیجه میدهد رَفتنِ آدمِ بیکارۀ تنبل را به بهشت. پای فرمولها میایستیم، گیر هم میدهیم، تا آخر هم نمیفهمیم؛ فقط وقتی به بهشت نرفتیم، میفهمیم که فرمولها غلط بود. من میگویم حالا یک تجدیدنظری بکنیم، ببینیم آیا واقعاً این فرمولها درست است؟
قرآن متن قطعی خللناپذیر ماست و صدها روایتِ درست، روایت متقن. امام علیهالسلام در روایتی به این مضمون (فکر کردم قبال ًبگردم چندتا از روایتهایش را حاضر کنم، اینجا بیاورم بخوانم، واقعش این است که وقت نکردم، والِ ّخیلی در این باب روایت هست) شفاعت ما نمیرسد یا نمیرسد به شفاعت ما، مگر بهوسیلۀ کوشش و جِدّوجهد. حالا ما با تنبلی، با زانوی غم به بغل گرفتن و غمِ گذشته و غمِ آینده را با بیغیرتی خوردن ـ غمخواری خوب است، اما غمخواریای که با بیغیرتی همراه نباشد ـ ما با این حالت منفیِ پستِ بیخاصیت، مینشینیم به امید شفاعت، درحالیکه خود امام علیهالسلام، طبق این روایت میفرماید که شفاعت ما به آن کسانی میرسد که جدّوجهد و کوشش داشته باشند، درست نقطۀ مقابل آنچه که در مغزهای ماست. و ازاینقبیل روایات اِلیماشاءالله.
امام سجاد علیهالسلام در آن نیمۀ شب، در مسجد مشغول عبادت کردن است، مشغول زار زدن است. آن مردی که طبق برداشت صحیح از زندگیاش، یکپارچه تلاش در راهِ به حکومت رسانیدن حق و حقیقت است، نیمۀ شب هم یکپارچه تلاش در راه عبودیت و خضوع درمقابل خداست؛ اشک میریزد، گریه میکند، مناجات میکند؛ مناجات عجیبی که حالا مجال نیست که عرض کنم، با یک وضع عجیبی. بعد آن مرد خوشباورِ سادهدل میگوید: ای پسر پیغمبر! تو چرا؟ تو با آن پدر، با آن مادر، با آن جد، که همه بندگانِ برگزیدۀ خدایند؛ گریه را برای ما بگذار. تو که فرزند پیغمبری، فرزند علی، فرزند حسین، فرزند فاطمۀ زهرا، تو چرا گریه میکنی؟ آنوقت امام سجاد صلواتاللهعلیه ضمن آنکه از این تِز دفاع میکند؛ تِز خضوع و خشوع و گریه و عبادت و دعا درمقابل پروردگار، برای جلا دادن روح، برای هرچه بیشتر مصمم شدن، برای هرچه بیشتر به خدا متکی شدن و نه برای تخدیر؛[12] ضمن اینکه این تز را تقویت میکند، این اشتباه را هم از ذهن این شیعۀ عامی بیرون میآورد، میگوید تو چه میگویی؟ «دَعْ عَنّي حَديثَ اَبي وَ اُمّي وَ جَدّي»[13] بینداز دور صحبت پدر و مادر و جد را، که تو فرزند فلانی، «اَلجَنَّةُ لِلمُطیعین» بهشت از آنِ فرمانبران است. این تِز اسلامی و تِز شیعی است در زمینۀ ایمان و عمل.
چرا تأکید میکنم روی این مسئله؟ برای خاطر اینکه سالیان درازی کار شده و بسی قرنها کار شده روی مغز مسلمانان، تا آنها را قانع کنند به اینکه عمل برای مسلمان بودن لازم نیست، تا به آنها بفهمانند که برای مؤمن بودن، یک دلِ پاک لازم است، نه یک عمل پاک. کمک کرده به این دستهای خائن و مزدور، راحتطلبیهای ما، سهلگراییهای ما، پرمدعاییهای ما، که مایلیم بهشت خدا، به یک کار کوچک به ما داده بشود. و کمک کرده است به این دریافتِ غلط، نادانیهای غیر مغرضان، غرضی هم نداشتند جز اینکه نادان بودند.
از بعدِ پیغمبر، بعد از مدت زمان کوتاهی این فکر بهوجود آمد و ترویج شد. معاویةبنابیسفیان خیلی جالب است. از معاویه دیگر بیدینتر کسی را سراغ داری؟ از معاویه بدتر کسی را سراغ داری؟ دیگر بدتر از اینها چه کسی را در آن تاریخ و در صدر تاریخ اسلامی میشود سراغ گرفت؟ یک روز دیدند که معاویه وصیت میکند به نزدیکانش که بله، من که مُردم، یکی دوتا بستۀ کوچک هست، اینها را از آنجا بیاورید، بگذارید توی کفن من. گفتند چیه اینها؟ گفت یک دانهاش قسمتی از لباس پیغمبر است. یک روز هم پیغمبر خدا اصلاح میکرد سر و صورتش را، یا ناخن میگرفت، چند دانه از آن ذرات مو و ناخنِ دورافتادۀ پیغمبر را جمع کردم، اینها را بگذارید توی کفن من که خدا مرا ببخشد.[14] آیزِکّی! معاویه هم به امید شفاعت پیغمبر حرکت میکند، کار میکند، اما در راه چه؟ در راه بهدست آوردن چند دانه موی سبیل و صورت و سر پیغمبر. خب دست مریزاد! تا آنجاییکه آسان است، تا آنجاییکه مایهای ندارد، به قرآن هم گوش فرا میدهد، به قرآن هم احترام میگذارد، اما تا آنجاییکه برای خودش نافع است. (که حاال دراینباره اگر بخواهم وارد بشوم، بحثهاست. احتمال میدهم که فردا مقداری در این زمینه صحبت کنم.)
بههرصورت سالیانی است، و سالیان دراز، روی مغزها دارند کار میکنند تا بگویند اسلامِ منهای عمل، ایمان بدون عمل، در دل محبت و ایمان و باور و نه در عمل، حرکت و تلاش و اثر، سالهاست به ما این را میخواهند بباورانند. و قرآن همچنان ندایش بلند و زنده و شاداب است که ﴿وَ ما اُولٰٓئِكَ بِالمُؤمِنينَ﴾[15]، آنکسانیکه این کارها را ندارند، (که تالوتش را یا امروز یا فردا خواهیم دید) مؤمن نیستند، ایمان ندارند. آن کسانی مؤمنند، آن کسانی با شمایند، آن کسانی مشمول لطف خدا و برادری و مسلمانی هستند که در راه خدا، طبق ایمان، متعهدانه حرکت کنند، تلاش کنند، کار کنند. این منطق قرآن است.
﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾ ای کسانی که گرویدهاید، ﴿اِركَعوا وَ اسجُدوا﴾ رکوع کنید، سجود کنید، درمقابل خدا خضوع کنید، ﴿وَ اعبُدوا رَبَّكُم﴾ عبودیت کنید و عبادت پروردگارتان را، ﴿وَ افعَلُوا الخَيرَ﴾ نیکی بهجا آورید، ﴿لَعَلَّكُم تُفلِحوَ﴾[16] مگر موفق گردید، رستگار شوید. اگر این کارها را بکنید، فلاح و رستگاری و موفقیت و نجاح[17] هست. اما اگر ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾ بود، ﴿اِركَعوا وَ اسجُدوا وَ اعبُدوا رَبَّكُم وَ افعَلُوا الخَيرَ﴾ نبود، آیا فلاح و رستگاری هست؟ جوابش با شما.
﴿وَ جاهِدوا فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ﴾ مجاهدت کنید در راه خدا، ﴿حَقَّ جِهادِهِ﴾ آنچنانکه شایستۀ مجاهدت است. برای یک درآمد آفتاب تا آفتاب[18] چهکار میکنید، چقدر تلاش میکنید؟ چقدر مجاهدت میکنید؟ به همین نسبت ببین برای خدا چقدر باید تلاش کنی. همهکار در متن است، کار خدا در حاشیه. وضع زندگی عمومی ما، نقشۀ عمومی زندگی ما این است. همۀ کارها در متن است، یاد دادن، یاد گرفتن، پول گرفتن، زحمت کشیدن، نمیدانم ورزش کردن، همهکار متن زندگی است، در آن حاشیهها، آنهم یا هست یا نیست، کار خدا. اما اگر درست نگاه کنید، آن تلاشی که برای خدا و در راه خدا باید انجام بگیرد، حجمش، کیفیتش، عمقش، نستوهی و پایداریاش، بایستی به نسبت بزرگی و عظمت خودِ خدا، از همۀ تلاشها بزرگتر، پایدارتر، نستوهتر، خستگیناپذیرتر باشد.
﴿وَ جاهِدوا فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجتَباكُم﴾ اوست که شما را برگزیده است ای ملت اسلام! یعنی چه برگزیده؟ یعنی شما را بهصورت دُردانههای نازپروردهای گذاشته کنار، گفته اینها تافتۀ جدابافتهاند، گناه هم کردند، اشتباه هم کردند، برخلاف فرمان ما هم عمل کردند، بهشت به نام اینهاست؟ این حرفی است که یهودیها هم دربارۀ خودشان مدعی بودند. اینها اشتباه میکردند، هر مُسلِمی هم که اینجور فکر کند، اشتباه میکند. قرآن درمقابل یهودیها، آنکسانیکه خیال میکردند که اَحبّا و اولیا و دوستان، بلکه فرزندان خدایند، با لحن خیلی ملامتآمیز و زنندهای اعلام میکند که اینهمه، این دوستی، این ولایت، در گرو این است که به فرمان خدا عمل کنید. ما شما را برگزیدیم، درست است، بنیاسرائیل را هم قبلاً برگزیده بودیم. خدا امت اسلام را انتخاب کرد، اما قبل از اسلام بنیاسرائیل را هم انتخاب کرده بود، هر دو انتخاب از یک نوع است؛ بهمعنای انتخاب آمادهترین فرد است برای بزرگترین کار.
بین ده نفر شما نگاه میکنید، میبینید که این یکی قیافهاش مصممتر، بدنش آمادهتر، رنگ رخسارهاش شادابتر، پنجهاش قویتر، بازوان و سینهاش ستبرتر و استوارتر؛ میگویید آقا، این بارِ سنگین را تو باید برداری، من تو را برای این کار انتخاب کردم؛ اینهم پیشقدم میشود. اگر برداشت، اگر توانست این کار را بکند؛ یعنی اراده کرد ـ توان که در او بود مسلّماً ـ تصمیم گرفت و این بار را برداشت، آنوقت از سطح اَقران[19] بالاتر میرود، میشود یک فرد زبدۀ برجسته. اگر برنداشت چه؟ اگر برنداشت، از دیگران توسریخورتر و بدبختتر میشود. به او میگویند بیچاره! دیگران نمیتوانستند، به آنها هم نگفتیم، اما به تو گفتیم و تو نکردی. گزینش امت اسلام مثل گزینش امت بنیاسرائیل، ازاینقبیل است. بنیاسرائیل در زمان خودشان و مسلمانان در زمان خودشان، شایستهترین امتها و افراد بودند برای تحمل بار امانت اسلام، رهبری و هدایت بشر؛ لذا بود که به اینها این بار امانت داده شد. آیا برداشتند یا نه؟ اگر برداشتند، این بار امانت را به سرمنزل رساندند، البته بهترین و گزیدهترین و شایستهترینِ مسلمانانند، اما اگر نه چطور؟ اگر برنداشتند، همان وضعی را دارند که یهود دارا شدند بر اثر حمل نکردن بار امانت: ﴿وَ ضُرِبَت عَلَيهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسكَنَةُ وَ باؤُو بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ﴾[20]، این برای دنیاشان، مَأواهُم جَهَنَّمُ، آنهم برای آخرتشان.
﴿هُوَ اجتَباكُم﴾ او برگزیده است شما را، انتخاب کرده برای برداشتن این بار، ﴿وَ ما جَعَلَ عَلَيكُم فِی الدّينِ مِن حَرَجٍ﴾ در دین، بر شما سختی و فشار و صعوبتی هم قرار نداده، فشاری نیست. اینقدرها سنگین نیست این بار، اینقدرها برداشتنش عذاب و شکنجه ندارد، قابل تحمل است. ﴿وَ ما جَعَلَ عَلَيكُمُ فِي الدّينِ مِن حَرَجٍ﴾ بر شما در کار دین حرجی، صعوبتی، فشاری قرار نداده، ﴿مِلَّةَ اَبيكُم اِبراهيمَ﴾ اینهمان آیین پدرتان ابراهیم است، ﴿هُوَ سَمّاكُمُ المُسلِمينَ مِن قَبلُ وَ في هذا﴾ او شما را در گذشته و در این نوبت، مسلمان و مسلِم و تسلیم خدا نامیده است ـ ﴿وَ مِن ذُرِّيَّتِنا اُمَّةً مُسلِمَةً لَكَ﴾[21]، این در دعای ابراهیم است در سورۀ بقره، اشاره به آنجاست ـ ﴿هُوَ سَمّاكُمُ المُسلِمينَ مِن قَبلُ و في هذا﴾، این بار را به شما دادیم، این گزینش را نسبت به شما به عمل آوردیم، برای چه؟ تا چه بشود؟ تا شما چه کنید و به کجا برسید؟ ﴿لِيَكونَ الرَّسولُ شَهيداً عَلَيكُم وَ تَكونوا شُهَدآءَ عَلَى النّاسِ﴾؛ مسئول مستقیم شما پیغمبر است و مسئول همۀ بشریت شمایید. تا پیامبر بر شما گواه و مراقب و دیدبان باشد و شما بر بشریت گواه و مراقب و دیدبان باشید. شما زمامداران بشرید، شما ادارهکنندگان بشریّتید، شما دیدبانان این قافلهاید. ای قافلهسالاران به خواب نمانید.
﴿لِيَكونَ الرَّسولُ شَهيداً عَلَيكُم﴾ تا پیامبر بر شما گواه و مراقب و دیدبان باشد، ﴿وَ تَكونوا شُهَدآءَ عَلَى النّاسِ﴾ و شما بر مردمان و بر بشریت و بر خلقها و تودهها مراقب و نگهبان و دیدبان. حالا که اینجور است، حالا که مسئولیت شما سنگین است، حالا که شما ازطرف پروردگار به مأموریتی دشوار دارید گسیل میشوید، ﴿فَاَقيمُوا الصَّلاةَ﴾ پس بهپا دارید نماز را. بازهم تکلیف، بازهم تعهد، ایمانِ خشک و خالی؟! ﴿فَاَقيمُوا الصَّلاةَ﴾ بهپا دارید نماز را، ﴿وَ آتُوا الزَّكاةَ﴾ و بدهید زکات را. (﴿اقَيموُا الصلَّاة﴾َ را در یکی از روزهای گذشته معنا کردم) ﴿وَ اعتَصِموا بِاللهِ﴾ و متوسل شوید به خدا و آیین خدایی، پناهنده باشید به خدا، متکی باشید به خدا، از هیچکس دیگر، از هیچ قدرت دیگر نهراسید. آنوقتیکه راهها بر شما فرو بسته مانْد، از لطف و مدد و یاوری خدا مأیوس نگردید. ﴿هُوَ مَولاكُم﴾ خدا سرپرست و نگهبان و همجبهۀ شماست. (معنی مولی، والیت و ازاینگونه تعبیرات را انشاءالله در یک بحث مفصل و مستقلی باید بیان کنم. ﴿اللهَ ُ ولَيِ اُّلذَّين آَمنَوا﴾[22] یعنی چه؟ ﴿هوُ مَوَلاكمُ﴾ یعنی چه؟ علی موالی مؤمنین است، یعنی چه؟ مؤمنین باید والیت علی را داشته باشند، یعنی چه؟ این والیت، این کلمه، خیلی کلمۀ پرمعنای ِپرُمغز عجیبی است. یک روز انشاءالله این را با استفاده از تعبیرات قرآنی معنا میکنم.) ﴿فَنِعمَ المَولىٰ وَ نِعمَ النَّصيرُ﴾ چه نیکو مولایی است، چه نیکو یاوری است پروردگار.
چند آیۀ دیگر داریم از آخر سورۀ انفال. (اینجا هم باز یک بخش دیگری، یک توضیح کوچکی من باالیش نوشتم، قبل از این آیات انفال؛ تعهدات اجتماعی.) تعهدات ایمانی از نوع زکات، از نوع نماز، از نوع اعتصام به خدا، آن یک نوعش که در آن آیات، آیات آخر سورۀ حج تکرار شد. یک نوع تعهدات ایمانی از دیدگاه دیگری، از یک گوشۀ دیگری، نوع دیگری از تعهدات در این آیات مطرح میشود.
﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا﴾[23] همانا آنکسانیکه ایمان آوردند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و هجرت کردند. هجرت کردن یعنی چه؟ یعنی از مشهد رفتند تهران مثلاً ماندند؟ از شهری به شهری مهاجرت کردند و بس؟ نه. اولاً، هجرت کردن بهمعنای یکباره از همهچیز دست شستن بهخاطر هدف، بهخاطر پیوستن به جامعۀ اسلامی، بهخاطر قبول تعهد در مجموعۀ تشکیلات جامعۀ اسلامی محسوب میشود. از مکه که بلند میشدی شما بیرون میآمدی، مغازۀ پرمتاع و پرکالای بهقول امروزیها سرقفلیدار حساسِ مشتریجمعکنِ آبرو آفرینت، دیگر در مکه برای تو وجود نداشت. به سود چپاولگران خونخوارۀ متجاوز مکه، مغازۀ دو، سه دربندی[24] شما ضبط میشد و اموالتان به تاراج میرفت. اگر از مکه تنها آمده بودی و خانُمت مسلمان نشده بود، دیگر خاطرات زناشویی گذشته را، باید همه را بر باد حساب میکردی، تمام شد، باید دل میکندی. اگر از مکه میآمدید مدینه، پدرتان یا پسرتان در آنجا مانده بود، عزیزترین عزیزانتان بهصورت دشمن خونین شما در آمده بود؛ هجرت یعنی این. آنکسانیکه هجرت میکردند، همۀ این محرومیتها و ناکامیها را به جان میپذیرفتند.
از سوی دیگری، هجرت یعنی برای بنای کاخ عظیم جامعۀ اسلامی یک خشت بردن. الآن ملاحظه کنید، اینجا بناست ساخته بشود. فرض کنید قرار است که صد قطعۀ چوبِ دیگر، یا هزاران قطعۀ آجر، اینجا روی همدیگر گذاشته بشود، هر بچهای هم یکدانه بردارد بیاید اینجا، اینجا ساخته میشود. هر انسانی یکدانه سنگ بگذارد، یک کاخ باعظمت بهوجود میآید. جامعۀ اسلامی که در مدینه بهوجود آمده بود، محتاج بود به عناصر مؤمن، فعال، پرتلاش، پرتوان، سابقهدار، اسلامفهم، مُحِبّ و معتقد به این راه، با دلی سرشار از ایمان. آنکسیکه هجرت میکرد از مکه، از انس و محبت و خاطره و راحتی و عیش و نوش میگذشت، میآمد به مدینه. از مکه به مدینه، این آدم درحقیقت یک گام بزرگی برداشته بود در راه بنای آنچنان جامعهای، به سهم خودش، به قدر خودش؛ لذا قیمت داشت، تعیینکننده بود. لذا ببینید این آیات چه میگوید؟
﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا﴾ همانا آنکسانیکه ایمان آوردند، ﴿وَ هاجَروا﴾ و هجرت هم کردند، ﴿وَ جاهَدوا بِاَموالِهِم وَ اَنفُسِهِم في سَبيلِ اللهِ﴾ با جان و مال، به جان و مال، در راه خدا مجاهدت نمودند، ﴿وَ الَّذينَ آوَوا﴾ و آنکسانیکه پناه دادند به این درماندگانِ بیوطن و آوارگان از خانه به درمانده، ﴿وَ نَصَروا﴾ و آنها را یاری کردند، همۀ اینها ﴿اُولٰٓئِكَ بَعضُهُم اَولِياءُ بَعضٍ﴾ اینها بعضی پیوستگان و بههمپیوستهگان و همجبههگان یکدیگرند. اینها همه یک عنصرند، اینها خشت و آجر یک دیوار و یک سقفند؛ «مَثَلُ المُؤمِنین کَمَثَلِ البُنیانِ يَشُدُّ بَعضُهُ بَعضاً»[25]. این آجرها را دیدید چطور در همدیگر رفته، در این ضربیهای[26] سقف؛ هر آجری یک مؤمن است، هر مؤمنی یک آجر است درهمفرورفته و دهها آجرِ دیگر را نگه داشته است. در یک سقف ضربی، یک دانه آجر را با زحمت بکش پایین، دهتا آجر از اطرافش میریزد، این یکی نگه داشته بود آن دهتا را، همچنانیکه آن دهتا هم به سهم خود، این یکی را نگه داشته بود. ﴿بَعضُهُم اَولِيآءُ بَعضٍ﴾ بعضی بههمپیوستگان بعض دیگرند.
﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾، اینجا را دقت کنید، اما آنکسانیکه ایمان آوردند، باور قلبی هم هست، اما ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ از خانۀ ملکی مشجّرِ[27] راحت، دل نکَندند و هجرت ننمودند ـ حالا مشجّری هم که نبود خانههای آنجا ـ ﴿وَ لَم يُهاجِروا﴾ هجرت نکردند، ایمان آوردند، اما به این تعهد ایمانی عمل نکردند، اینها چطورند؟ اینها را میفرماید که ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾ اینها به شما پیوسته نیستند، جزوِ شما نیستند، میان شما و آنها ولایت و بههمپیوستگی نیست، تا کِی؟ ﴿حَتّى يُهاجِروا﴾ تا وقتیکه به تعهد ایمانی عمل کنند. ایمان خشک و خالی در دنیا هم اثر نمیدهد برادر، در جامعۀ اسلامی هم منشأ اثر قرار نمیگیرد، در آخرت که جای خود دارد. ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾.
(خب، قسمت دنبالۀ این آیه را نوشتم آنجا؟ ننوشتم، پس همینقدر بس است. اتفاقا ًبنده هم دیگر خسته شدم. حاال توجه بفرمایید. تالوتگر امروز ما جناب آقای روحانی هستند که میآیند، تشریف میآورند اینجا، این آیات را میخوانند. اول آیات آخر سورۀ حج را، یا دو، سه آیه بر آیات سورۀ حج میافزایند، یا به سلیقۀ من ـ که حاال به نظرم میآید اینجور بهتر است ـ اول آیات سورۀ حج را، همان دو، سه آیهای که ترجمه کردیم، اول آنها را تالوت میکنند و خوب شما گوش کنید. یکبار دیگر وقتی این آیات را با آن لحن جالب شنیدید، بیشتر در ذهنتان و در روحتان جایگیر خواهد شد. اول آیات آخر سورۀ حج را میخوانند، بعد برمیگردند همین آیهای که من اآلن خواندم، تا آخر سوره، یعنی تا اول ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللّٰهِ﴾، سورۀ توبه، همین آیات را هم میخوانند. چون امروز، اآلن بین دو نماز، وقتیکه نگاه میکردم به قرآن، دیدم که بعد از این آیه، دو، سه آیه که میگذرد) باز در آنجا یک جملهای هست که آن جمله به درد ما خیلی بیشتر میخورد. آن جمله برای استشهاد مطلب ما خیلی جالب است، حالا همان جمله را برایتان میخوانم. یکی، دو، سه آیۀ بعد میفرماید که ﴿و الَّذينَ آمَنوا وَ هاجَروا﴾[28]، که من ننوشتم در این ورقه ﴿وَ جاهَدوا في سَبيلِ اللهِ﴾ آنکسانیکه ایمان آوردند، هجرت کردند، مجاهدت کردند در راه خدا، ﴿وَ الَّذينَ آوَوا و نَصَروا﴾ آنهاییکه پناه دادند و یاری کردند، ﴿اُولٰٓئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾ مؤمن راستین اینها هستند، غیر اینها چه کسانیاند؟ مؤمن دروغین. مفاد آیه این است. (بنابراین چون این آیات جالب است، همین آیات را بعدا ًتالوت خواهند کرد.)
پاورقیها
۱.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 139
۳.وامدار، رهین
۴.(نجز) برآوردن حاجت، وفاکردن وعده
۵.عبدالعُزّی فرزند عبدالمطلب، که به دلیل رنگ سرخ چهرهاش به ابولهب معروف شد. وی پس از آغاز دعوت پیامبر، بهشدت با او مخالفت میکرد. هنگام دعوت پیامبر، پشت سرِ ایشان راه میرفت و ایشان را دروغگو میخواند. او که نتوانسته بود در جنگ بدر شرکت کند، هفت روز پس از شنیدن خبر شکست مشرکین دقمرگ شد. گویند بهدلیل بیماریای که داشت، دو روز جنازهاش بر زمین ماند. پسرانش جنازۀ او را به نقطۀ دوردستی از مکه منتقل کرده و از دور بر جنازهاش سنگ انداختند تا دفن گردید. سوره مسد اشاره به عذاب جاودان ابولهب و همسرش دارد.
۶.او از اشراف و متنفذان قریش ـ قبیلۀ بنیمخزوم ـ و در زیرکی و دانایی زبانزد عام و خاص بود. پس از آغاز دعوت پیامبر، بزرگان قریش متحیر ماندند که آیات قرآن را چه بنامند. نزد ولید رفتند. ولید نزد پیامبر رفت و پیامبر آیات ابتدایی سوره سجده را برای او خواند. ولید از آن آیات متأثر شد و نزد قریش بازنگشت. تا اینکه ابوجهل نزد او رفت و او را تحریک کرد. وی به قریش گفت که این سخن را تنها میتوان سحر نامید. آیات 11 تا 30 سوره مبارکۀ مدثر، به این ماجرا اشاره دارد. او در سال اول هجرت، مُرد.
۷.عمرو فرزند عاص، در میان عرب به زیرکی مشهور است. اوایل از مخالفین اسلام و از دشمنان سرسخت رسول خدا در مکه بود. از سوی بزرگان قریش، سرپرست گروهی بود که برای بازگرداندن مسلمانان به حبشه رفته بودند. اندکی قبل از فتح مکه، و به این شرط که بدیهای گذشتهاش بخشیده شود، با رسول خدا بیعت کرد. در زمان عمر، به فرماندهی او، سرزمین مصر فتح و او حاکم مصر شد. اما عثمان او را از آن مسند برکنار کرد. در زمان امیرالمؤمنین، در کنار معاویه قرار گرفت و نقشی مؤثر در تثبیت جایگاه معاویه داشت. عمروعاص مجدداً به مصر رفت و با کشتن محمدبنابیبکر حکومت مصر را بهدست گرفت و تا آخر عمر ـ 43 هجری ـ در آنجا بود.
۸.قصیدهای به نام جُلجُلیه که عمروعاص در جواب معاویه سروده است. علامۀ امینی، این قصیده را در الغدیر آورده است. وَ اَینَ الحُصا مِن نُجومِ السَّماء / وَ اَینَ مُعاویَة مِن عَلی، شنهای کنار ساحل کجا و ستارگان آسمان کجا؟ / و معاویه کجا و علی کجا؟
۹.تاریخ یعقوبی(احمدبناسحاق یعقوبی، متوفی قرن 3ه.ق)/ دوران معاویةبنابیسفیان/ ص 222
۱۰.سوره مبارکه انعام/ آیه 82
۱۱.(وفی) تمامکننده، کاملکننده
۱۲.(خدر) سستکردن
۱۳.حدیث شماره 28
۱۴.انساب الاشراف (احمدبنیحیی بلاذری، متوفی قرن 3ه.ق)/ ج5/ ص 153
۱۵.سوره مبارکه نور/ آیه 47
۱۶.سوره مبارکه حج/ آیات 77 و 78
۱۷.(نجح) پیروزی، کامیابی
۱۸.کنایه از یک روز کامل، یک بیستوچهار ساعت
۱۹.(قرن) جمع قِرن، به معنای کفو و همتا. نزدیکان
۲۰.سوره مبارکه بقره/ آیه 61: و مُهر خواری و ناداری بر آنان زده شد و به خشم خدا گرفتار آمدند.
۲۱.سوره مبارکه بقره/ آیه 128
۲۲.سوره مبارکه بقره/ آیه 257
۲۳.سوره مبارکه انفال/ آیه 72
۲۴.دو، سه دهانه
۲۵.نزدیک به حدیث شماره 1
۲۶.نوعی طاق محدّب که در آن آجرها از قسمت پهنا به هم متصل هستند.