کار مهم پیامبر خدا، دعوت به حق و حقیقت و جهاد در راه این دعوت بود. درمقابل دنیای ظلمانی زمان خود، پیغمبر اکرم دچار تشویش نشد. چه آن روزی که در مکه تنها بود، یا جمع کوچکی از مسلمین او را احاطه کرده بود و درمقابل او سران متکبر عرب، صنادیدِ[1] قریش، گردنکشان، با اخلاقهای خشن، با دستهای قدرتمند قرار گرفته بودند، و یا عامۀ مردمی که از معرفت نصیبی نبرده بودند، وحشت نکرد؛ سخن حق خود را گفت، تکرار کرد، تبیین کرد، روشن کرد، اهانتها را تحمل کرد، سختیها و رنجها را بهجان خرید، تا توانست جمع کثیری را مسلمان کند؛ و چه آنوقتیکه حکومتی تشکیل داد، حکومت اسلامی و خود در موضع رئیس این حکومت، قدرت را بهدست گرفت. آن روز هم، دشمنان و معارضان گوناگونی درمقابل پیغمبر بودند؛ چه گروههای مسلح عرب ـ وحشیهایی که در بیابانهای حجاز و یَمامه[2]، همهجا پراکنده بودند و دعوت اسلام باید آنها را اصلاح میکرد و آنها مقاومت میکردند ـ و چه پادشاهان بزرگ دنیای آن روز، دو ابرقدرت آن روز عالم، یعنی ایران و امپراتوری روم.
پیغمبر نامهها نوشت، مجادلهها کرد، سخنها گفت، لشکرکشیها کرد، سختیها کشید، در محاصرۀ اقتصادی افتاد، کار به جایی رسید که مردمِ مدینه دو روز و سه روز گاهی نان برای خوردن پیدا نمیکردند. تهدیدهای فراوان از همه طرف، پیغمبر را احاطه کرد. بعضی از مردم نگران میشدند، بعضی متزلزل میشدند، بعضی نق میزدند، بعضی پیغمبر را به ملایمت و سازش تشویق میکردند؛ اما پیغمبر در این صحنۀ دعوت و جهاد، یک لحظه دچار سستی نشد و نشد و با قدرت، جامعۀ اسلامی را پیش بُرد و بُرد، تا به اوج عزت و قدرت رساند؛ و همان نظام و جامعه بود که در سالهای بعد توانست به قدرت اول دنیا تبدیل بشود به برکتِ ایستادگی پیغمبر در میدانهای نبرد و دعوت. (1370/7/5)
بعثت خاتم، آغاز بیداری
خود آن حضرت، بنا بر حدیث متواتر و معروف، فرمود: «بُعِثتُ لِأُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاقِ»[3]. بعثت با این هدف در عالم پدید آمد که مَکرَمتهای[4] اخلاقی و فضیلتهای روحی بشر عمومیت پیدا کند و به کمال برسد. تا کسی خود دارای برترینِ مکارم اخلاق نباشد، خداوند متعال این مأموریت عظیم و خطیر را به او نخواهد داد؛ لذا در اوایل بعثت، خداوند متعال خطاب میکند به پیغمبر و میفرماید: «وَ اِنَّکَ لَعَلیٰ خُلُقٍ عَظیمٍ»[5]. این برای اول بعثت است. ساختهوپرداختهشدن پیغمبر، تا ظرفی بشود که خدای متعال آن ظرف را مناسب وحی خود بداند، مربوط به قبل از بعثت است؛ لذا وارد شده است که پیغمبر اکرم که در جوانی به تجارت اشتغال داشتند و درآمدهای هنگفتی از طریق تجارت بهدست آورده بودند، همۀ آنچه را که بهدست آورده بودند، در راه خدا صدقه دادند؛ بین مستمندان تقسیم کردند.
در این دوران که دوران اواخر تکامل پیغمبر قبل از نزول وحی است، هنوز پیغمبر، پیغمبر هم نشده بود، از کوه حرا بالا میرفت، به آیات الهی نگاه میکرد؛ به آسمان، به ستارگان، به زمین، به این خلایقی که در روی زمین زندگی میکنند با احساسات مختلف، با روشهای گوناگون. در همۀ اینها آیات الهی را میدید، روزبهروز خضوع او درمقابل حق، خشوع دل او درمقابل امر و نهی الهی و ارادۀ الهی بیشتر میشد، جوانههای اخلاق نیک در او روزبهروز بیشتر رشد میکرد. خِرد عظیم او که در روایت است: «کانَ اَعقَلَ النّاسُ و اَکرَمَهُم»؛ قبل از بعثت، روزبهروز پُربارتر میشد با مشاهدۀ آیات الهی؛ تا به چهلسالگی رسید.
..جبرئیل امین بر او نازل شد و گفت: «اِقرَأ»[6]؛ سرآغاز بعثت.
این مخلوق بینظیر الهی، این انسان کامل که قبل از نزول وحی الهی به این مرحلۀ از کمال رسیده است، از اولین لحظۀ بعثت یک جهاد مُرکبِ همهجانبۀ دشوار را آغاز کرد و بیستوسه سال در نهایت دشواری، این جهاد را پیش بُرد. جهاد در درون خود، جهاد با مردمی که از حقیقت هیچ ادراکی نداشتند، جهاد با آن فضای ظلمانی مطلق، که امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه میفرماید: «فی فِتَنٍ داسَتهُم بِاَخفافِها وَ وَطِئَتهُم بِاَظْلافِها وَ قامَتْ عَلَیٰ سَنابِکِها»[7] از همه طرف فتنهها مردم را میفشرْد؛ دنیاطلبی، شهوترانی، ظلم و تعدّی، رذایل اخلاقی در اعماق وجود انسانها، دست تعدّی قدرتمندان، بدون هیچ مانع و رادعی[8] بهسوی ضعفا دراز بود؛ نهفقط در مکه، نهفقط در جزیرةالعرب، بلکه در برترین تمدنهای آن روز عالم؛ یعنی در امپراتوری بزرگ روم و در شاهنشاهی ایران. تاریخ را نگاه کنید، صفحۀ ظلمانی تاریخ، سرتاسر زندگی بشر را فرا گرفته بود. مجاهدت با این قدرت عظیم و تلاش بیوقفه و غیر قابل تصورِ برای انسان، آغاز شد از اولین ساعات بعثت و تحمل وحی الهی؛ و وحی الهی پیوسته مثل آب زلالی که به سرزمین مستعدی برسد، بر قلب مقدس آن بزرگوار نازل میشد و او را نیرو میبخشید و او همۀ توان خود را بهکار برد تا اینکه بتواند این دنیا را در آستانۀ یک تحول عظیمی قرار بدهد؛ و موفق شد.
اولین سلولهای پیکرۀ امت اسلامی در همان روزهای دشوار مکه با دست توانای پیغمبر بنا شد؛ ستونهای مستحکمی که باید بنای امت اسلامی بر روی این ستونها استوار بشود؛ اولین مؤمنین، اولین ایمانآورندگان، اولین کسانی که این دانایی، این شجاعت، این نورانیت را داشتند که معنای پیام پیغمبر را درک کنند، دل به او ببندند؛ «فَمَن یُرِدِ اللهُ اَن یَهدِیهُ یَشرَح صَدرَهُ لِلاِسلامِ»[9]. دلهای آماده، درهای گشودۀ دل بهسمت این معارف الهی و این دستورات الهی و با دست توانای پیغمبر این دلها ساخته شد، این ذهنها روشن شد، این ارادهها روزبهروز مستحکمتر شد. سختیهایی که در دوران مکه برای همان عدۀ قلیل مؤمنین ـ که روزبهروز هم بیشتر میشدند ـ پیش آمده برای من و شما قابل تصور نیست. در فضایی که همۀ ارزشها، ارزشهای جاهلی است، تعصبها، غیرتورزیهای غلط، کینهورزیهای عمیق، قساوتها، شقاوتها، ظلمها، شهوتها درآمیختۀ باهم، زندگی مردم را میفشرْد و در خود احاطه کرده بود و میفشرْد؛ در بین این سنگهای خارا و غیر قابل نفوذ، این نهالهای سرسبز بیرون آمد. «وَ اِنَّ الشَّجَرةَ البَرِّیَّةَ اَصلَبُ عوداً وَ اَقوَیٰ وَقوداً»[10] که امیرالمؤمنین میگوید، این است. این سبزهها، این نهالها، این درختهایی که از لای صخرهها رویید و ریشه دوانید و رشد کرد؛ هیچ توفانی نمیتوانست اینها را تکان بدهد. سیزده سال؛ و بعد بر اساس این پایههای مستحکم، بنای جامعۀ اسلامی، جامعۀ مدنی و نبوی، بر روی این پایهها گذاشته شد. ده سال هم امتسازی به طول انجامید.
شالودهریزی نظام اسلامی
این امتسازی فقط سیاست نبود؛ یک بخشی سیاست بود. بخش عمدۀ دیگری تربیت یکایک افراد بود: «هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الاُمِّیّینَ رَسولاً مِنهُم یَتلوا عَلَیهِم آیاتِهِ وَیُزَکّیهِم وَیُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَالحِکمَةَ»[11]. «یُزَکّیهِم»؛ یکیک دلها در زیر تربیت پیغمبر قرار میگرفت. به یکایک دلها میرسید، به یکایک ذهنها و خِردها، دانش و علم را تلقین میکرد. «وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ». حکمت یک مرتبۀ بالاتر است. فقط این نبود که قوانین و مقررات و احکام را به آنها بیاموزد، حکمت به آنها میآموخت. چشمهای آنها را باز میکرد بر روی حقایق عالم. ده سال هم پیغمبر اینطور و با این روش حرکت کرد. ازطرفی سیاست، ادارۀ حکومت، دفاع از کیان جامعۀ اسلامی، گسترش دامنۀ اسلام، باز کردنِ راه برای اینکه گروههای خارج از مدینه بهتدریج، یکیک وارد عرصۀ نورانی اسلام و معارف اسلامی بشوند، این از یکطرف، ازطرف دیگر هم تربیت یکایک افراد. این دوتا را از هم نمیشود جدا کرد.
یک عدهای اسلام را فقط مسئلۀ فردی دانستند، سیاست را از اسلام گرفتند...درحالیکه نبی مکرم اسلام در آغاز هجرت، در اوّلی که توانست خود را از دشواریهای مکه نجات بدهد، اولین کاری که کرد، سیاست بود. بنای جامعۀ اسلامی، تشکیل حکومت اسلامی، تشکیل نظام اسلامی، تشکیل قشون اسلامی، نامۀ به سیاستمداران بزرگ عالَم، ورود در عرصۀ سیاسی عظیم بشری آن روز؛ چطور میشود اسلام را از سیاست جدا کرد؟! چطور میشود سیاست را با دست هدایتی غیر از دست هدایت اسلام، معنا و تفسیر کرد و شکل داد؟! «الَّذینَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضینَ»[12]، بعضی قرآن را تکهپاره میکنند، «یُؤمِنُ بِبَعضِ الکِتابِ وَ یَکفُرُ بِبَعض»[13]، به عبادت قرآن ایمان میآورند؛ به سیاست قرآن ایمان نمیآورند! «لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتابَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[14]. قسط چیست؟ قسط یعنی استقرار عدالت اجتماعی در جامعه. چه کسی میتواند این را انجام بدهد؟ تشکیل یک جامعۀ همراه با عدالت و قسط، یک کار سیاسی است؛ کار مدیران یک کشور است. این، هدف انبیاست، نهفقط پیغمبر ما؛ عیسی و موسی و ابراهیم و همۀ پیغمبران الهی برای این آمدند، برای سیاست، برای تشکیل نظام اسلامی. (1385/5/31)
سیرۀ نبیاکرم در دوران دهسالۀ حاکمیت اسلام در مدینه یکی از درخشانترین، و گزافه نیست اگر بگوییم درخشانترین دورههای حکومت در طول تاریخ بشری است. باید این دورۀ کوتاه و پُرکار و فوقالعاده تأثیرگذار در تاریخ بشر را شناخت. دورۀ مدینه، فصل دوم دوران بیستوسهسالۀ رسالت پیغمبر است. سیزده سال در مکه، فصل اول بود که مقدمۀ این فصل دوم محسوب میشود و ده سال هم ـ تقریباً ده سالِ تمام، یکی، دو روز کمتر از ده سال ـ دوران مدینۀ پیغمبر است که دوران شالودهریزی نظام اسلامی و ساختن یک الگو و نمونه از حاکمیت اسلام برای همۀ زمانها و دورانهای تاریخ انسان و همۀ مکانهاست. این الگو، البته یک الگوی کامل است، مثل آن را ما دیگر در هیچ دورانی سراغ نداریم؛ لکن با نگاه به این الگوی کامل، میشود شاخصها را شناخت. این شاخصها برای افراد بشر و مسلمانها علامتهایی است که باید بهوسیلۀ آنها قضاوت کنند نسبت به نظامها و نسبت به انسانها.
هدف پیغمبر از هجرت به مدینه این است که مبارزه کند با محیط ظالمانه و طاغوتی و فاسد سیاسی و اقتصادی و اجتماعیای که آن روز در سرتاسر دنیا حاکم بود. هدف، فقط مبارزۀ با کفار مکه نبود؛ مسئله، مسئلۀ جهانی بود. هدف این بود که بذر اندیشه و عقیده را پیامبر اکرم بپاشد؛ هر کجایی که زمینه مساعد بود، در زمان مساعد، این بذر سبز خواهد شد. هدف این بود که پیام آزادی انسان و پیام بیداری انسان و پیام خوشبختی انسان به همۀ دلها برسد. این جز با ایجاد یک نظام نمونه و الگو امکانپذیر نیست؛ لذا پیغمبر به مدینه آمدند برای اینکه این نظام نمونه را بهوجود بیاورند. حالا چقدر بتوانند بعدیها آن را ادامه بدهند، چقدر بتوانند خودشان را به آن نزدیک کنند، این دیگر بسته به همت آنهاست. پیغمبر نمونه را میسازد و ارائه میکند به همۀ بشریت و همۀ تاریخ. این نظامی که پیغمبر ساخت، شاخصهای گوناگونی دارد. هفت شاخص در بین این شاخصها از همه مهمتر و برجستهتر است:
اول، شاخصِ ایمان و معنویت. انگیزۀ حقیقی، موتور پیشبَرندۀ حقیقی در نظام نبوی، آن ایمانی است که از سرچشمۀ دل مردم و فکر مردم میجوشد و دست و بازو و پا و وجود آنها را در جهت صحیح به حرکت درمیآورد. پس شاخص اول، شاخص تقویت ایمان، دمیدن روح ایمان و معنویت و دادن اعتقاد درست و اندیشۀ درست به افراد است، که این را از مکه پیغمبر شروع کرد، در مدینه پرچمش را با قدرت بالا برد.
شاخص دوم، قسط و عدل است. اساس کار بر عدالت و قسط و رساندن هر حقی به حقدار است، بدون هیچ ملاحظه.
شاخص سوم، علم و معرفت است. در نظام نبوی، پایۀ همهچیز، دانستن، شناختن، آگاهی و بیداری است. کورکورانه کسی را به سمتی حرکت نمیدهند؛ مردم را با آگاهی و معرفت، با قدرتِ تشخیص، به نیروی فعال ـ نه نیروی منفعل ـ بدل میکنند.
شاخص چهارم، صفا و اخوت است. درگیریهای برخاستۀ از انگیزههای خرافی، شخصی، سودطلبی، منفعتطلبی در نظام نبوی مبغوض[15] است؛ با آن مبارزه میشود. فضا، فضای صفا و صمیمیت و اخوت و برادری و همدلی است.
شاخص پنجم، صلاح اخلاقی و رفتاری است. انسانها را تزکیه میکند، از مفاسد اخلاقی و رذایل اخلاقی، آنها را پیراسته میکند، پاک میکند؛ انسانِ بااخلاق و مُزَکّیٰ[16] میسازد، «وَ یُزَکّیهِم وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ». تزکیه، یکی از آن پایههای اصلی است؛ یعنی روی یکایک افراد، پیغمبر کار تربیتی و انسانسازی میکند.
شاخص ششم، اقتدار و عزت است. جامعۀ نبوی و نظام نبوی، توسریخور، وابسته، دنبالهرو، دست حاجت بهسوی اینوآن درازکن نیست؛ عزیز است، مقتدر است، تصمیمگیر است؛ صلاح خود را که شناخت، برای تأمین صلاح خود تلاش میکند، کار میکند، پیش میبرد. پس عزت و اقتدار هم شاخص ششم است.
و شاخص هفتم، کار و حرکت و پیشرفتِ دائمی است. توقف در نظام نبوی نیست؛ بهطورمرتب، حرکت است، کار است، پیشرفت است. اتفاق نمیافتد که زمانی بگویند خب دیگر تمام شد؛ حالا بنشینیم بیکاری کنیم! این وجود ندارد. البته این کار، کارِ لذتآور و شادیبخش است؛ کار خستگیآور نیست، کار کسلکننده و ملولکننده و به تعبآورنده[17] نیست؛ کاری است که نشاط میدهد، نیرو میدهد، شوق میدهد؛ دائم مشغول کار. این، شاخصهای نظام نبوی است.
پیغمبر وارد مدینه شد تا این نظام را سرِ پا کند، آن را کامل کند و برای ابد در تاریخ، آن را بهعنوان نمونه نگه دارد تا هرکسی در هرجای تاریخ ـ از بعد از زمان خودش تا قیامت ـ که توانست، مثل آن را بهوجود بیاورد و شوق ایجاد کند در دلها که بروند بهسوی آنچنان جامعهای. البته وقتی چنین نظامی را بخواهند بهوجود بیاورند، احتیاج دارد به پایههای اعتقادی و پایههای انسانی. باید عقاید و اندیشههای صحیحی وجود داشته باشد که این نظام بر پایۀ آن افکار بنا بشود. این اندیشهها را، این افکار را پیغمبر در قالب کلمۀ توحید و عزت انسان و بقیۀ معارف اسلامی در دوران سیزده سال مکه تبیین کرده بود؛ بعد هم در مدینه، در تمام آنات و لحظات تا دم مرگ، دائماً این افکار و این معارف بلند را ـ که پایههای این نظامند ـ دائماً به اینوآن تفهیم کرد و تعلیم داد.
دوم، پایههای انسانی، ستونهای انسانی لازم است، آدم لازم است که بخواهد این بنا بر دوش آنها قرار بگیرد؛ نظام اسلامی قائم به فرد نیست. این ستونها را هم پیغمبر در مکه بسیاریاش را بهوجود آورده بود، آماده کرده بود. صحابۀ بزرگوار پیغمبر که اینها معلول و محصول تلاش و مجاهدت دوران سخت سیزدهسالۀ مکه هستند، یک عدهای آنها بودند ـ با اختلاف مرتبهای که داشتند ـ یک عده هم کسانی بودند که قبل از آنکه پیغمبر بیاید، در یثرب با پیام پیغمبر بهوجود آمده بودند؛ از قبیل سعدبنمعاذها[18] و ابیایوبها[19] و دیگران و دیگران. بعد هم که پیغمبر آمدند، از لحظۀ ورود انسانسازی را شروع کردند. مدیران لایق، انسانهای بزرگ، انسانهای شجاع، باگذشت، باایمان، قوی، بامعرفت. روزبهروز ازاینقبیل انسانها پیغمبر درست میکند بهعنوان ستونهای مستحکم این بنای شامخ و رفیع.
پیغمبر وارد مدینه شد. هجرت پیغمبر به مدینه ـ که یثرب نامیده میشد و بعد از آمدن پیغمبر، «مدینةالنبی» یعنی شهر پیامبر نام گرفت ـ هجرت پیغمبر به این شهر، اول مثل نسیمی وزید در فضای شهر. اول، یک نسیم خوشی بود، مثل نسیمِ بهاری. همه احساس کردند یک گشایشی کأنّه بهوجود آمد. دلها متوجه شد، بیدار شد. شوق دیدن پیغمبر وقتیکه شنیدند پیغمبر وارد قُبا شده است ـ که نزدیک مدینه است و پانزده روز پیغمبر در قبا ماندند ـ این شوق روزبهروز در دل مردم مدینه بیشتر میشد. البته بعضیها میرفتند قبا، پیغمبر را زیارت میکردند، برمیگشتند؛ عدهای هم در مدینه منتظر بودند پیغمبر بیایند. بعد که پیغمبر وارد شد، این شوق، این نسیم لطیف و ملایم تبدیل شد به توفانی در دلهای اینها؛ دلها را عوض کرد. اول، انقلاب در دلهای مردم بهوجود آمد. ناگهان احساس کردند که عقاید آنها، عواطف آنها، وابستگیهای قبایلی آنها، تعصبات آنها، در چهرۀ این مرد، در رفتار این مرد، در سخن این مرد، همه رفت زیرِ پا لگدمال شد، خودشان لگدمال کردند. با بابِ تازهای، دروازۀ جدیدی بهسوی عالم آفرینش، بهسوی معارف اخلاقی، بهسوی حقایق عالمِ وجود آشنا شدند؛ شد توفان.
همین توفان بود که اول در دلها انقلاب ایجاد کرد، بعد گسترش پیدا کرد به اطراف مدینه، بعد دژ طبیعی مکه را تسخیر کرد، بعد قدم گذاشت به راههای دور، تا اعماق دو امپراتوری و کشور بزرگِ آن روز پیش رفت؛ و هرجا رفت، دلها را تکان داد؛ هرجا رفت انقلاب در درون انسانها بهوجود آورد. ایران و روم را لشکر اسلام، در صدر اسلام با نیروی ایمان فتح کردند. هم ایمان خودشان، هم ایمانی که آن ملتهای مورد هجوم بهمجردیکه اینها را میدیدند، در دل آنها هم این ایمان بهوجود میآمد. شمشیر برای این بود که مانعها را، سرکردههای زر و زورمدار را از سر راه بردارد؛ تودۀ مردم، همهجا همان توفان را دریافت کردند و دو امپراتوری عظیم در آن روزگار ـ یعنی امپراتوری روم و کشور بزرگ ایران ـ تا اعماقِ خودشان شدند جزوِ نظام اسلامی و کشور اسلامی. و همۀ اینها چهل سال طول کشید؛ چهل سال. ده سالش در زمان پیغمبر بود، سی سال، بعد از پیغمبر. این همان توفان بود.
پیغمبر بهمجرداینکه وارد مدینه شد، کار را شروع کرد. ازجملۀ شگفتیهای زندگی پیغمبر این است که پیغمبر در مدینه در طول این ده سال، یک لحظه را هدر نداد. یک ساعت دیده نشد که پیغمبر از فشاندن نور معنویت و هدایت و تعلیم و تربیت باز بماند. بیداری او، خواب او، مسجد او، خانۀ او، میدان جنگ او، در کوچه و بازارِ او، معاشرت خانوادگی او، وجود او، هرجا که بود، درس بود. عجب برکتی در چنین عمری وجود دارد! اینکسیکه همۀ تاریخ را مسخّر فکر خود کرد، که من بارها گفتم، بسیاری از مفاهیمی که قرنهای بعد برای بشریت تقدس پیدا کرد؛ مثل مفهوم مساوات، مفهوم برادری، مفهوم عدالت، مفهوم مردمسالاری، همه تحتتأثیر تعلیم او بود؛ در بقیۀ تعالیم دینی چنین چیزهایی وجود نداشت، لااقل به منصۀ ظهور نرسیده بود. کسی که اینهمه در تاریخ اثر گذاشته است فقط ده سال کار حکومتی و سیاسی و جمعی کرده است؛ چه عمر بابرکتی!
از اولِ ورود، موضعگیری خود را مشخص کرد. ناقهای که پیغمبر سوار آن بود، وارد شهر یثرب شد، مردم دور ناقه را گرفتند. شهر مدینه، آنوقت محلهمحله بود. هر محلهای هم برای خودش خانههایی، کوچههایی، حصاری، بزرگانی داشت. هر محله برای یک قبیله بود؛ قبایل وابستۀ به «اُوس»، قبایل وابستۀ به «خَزرَج».[20] شتر پیغمبر که وارد شهر مدینه شد، جلوی هرکدام از این محلههای قبایل رسید، بزرگان آمدند بیرون، جلوی شتر را گرفتند: یا رسولالله! بیا اینجا؛ خانه، زندگی، همهچیزِ ما، ثروت ما، راحتی ما در اختیار تو، در منزل ما وارد بشو. پیغمبر فرمود: جلوی این شتر را باز کنید؛ «اِنَّها مَأمورَةٌ»[21]، دنبال دستور حرکت میکند؛ بگذارید برود. جلوی شتر را باز کردند، رسید به محلۀ بعدی. باز بزرگان، اشراف، پیرمردها، شخصیتها، جوانها آمدند جلوی ناقۀ پیغمبر را گرفتند: یا رسولالله! اینجا فرود بیا؛ اینجا خانۀ توست؛ هرچه بخواهی در اختیارت میگذاریم؛ همۀ ما در خدمتت هستیم. فرمود: کنار بروید؛ بگذارید شتر برود؛ «اِنَّها مَأمورَةٌ».
همینطور محلهبهمحله، رسید به محلۀ بنیالنجار که مادر پیغمبر جزو این خانواده است. اینها خالهها و داییهای پیغمبر محسوب میشوند؛ آمدند جلو: یا رسولالله! ما خویشاوند توییم، رَحِم توییم؛ در منزل ما فرود بیا، همهچیزِ ما، هستی ما در اختیار توست. فرمود: نه؛ «اِنَّها مَأمورَةٌ»؛ بروید کنار. راه را باز کردند. شتر آمد در فقیرنشینترینِ محلات مدینه، یک جایی نشست. نگاه کردند خانۀ کیست؛ جلوی درِ خانۀ ابیایوب انصاری؛ فقیرترین یا یکی از فقیرترین آدمهای مدینه. آمدند خودش و زنش ـ خانوادۀ مستمند و فقیر ـ اثاث پیغمبر را برداشتند، بردند داخل خانه. پیغمبر هم رفت شد مهمان اینها. دست رد به اعیان و اشراف و متنفذین و صاحبان قبیله و صاحبان فرزندان و اینها زد؛ در خانۀ فقیرترین آدم مدینه وارد شد. یعنی موضع اجتماعی خودش را مشخص کرد؛ معلوم شد که این شخص، وابستۀ به پول، وابستۀ به حیثیت قبیلهای، وابستۀ به شرفِ ریاست فلان قبیله، وابستۀ به قوم و خویش و فامیل، وابستۀ به آدمهای پُررو و پشتهمانداز و اینها نیست و نخواهد شد. از همان ساعت اول و لحظۀ اول مشخص کرد که در برخورد و تعامل اجتماعی، طرف کدام گروه است، طرفدار کدام جمعیت است، برای چه کسانی وجود او بیشتر نافع خواهد بود؛ همه نفع میبَرند، همه حق میبَرند از پیغمبر و تعالیم پیغمبر؛ اما آنکه محرومتر است، او حق بیشتری قهراً میبرد دیگر، جبران محرومیتش باید بشود.
جلوی خانۀ ابیایوب انصاری، زمینی افتاده است. فرمود این زمین برای کیست؟ گفتند برای فلان دوتا بچۀ یتیم. پول از کیسۀ خود داد، آن زمین را خرید. بعد فرمود که در این زمین مسجد میسازیم؛ یعنی یک مرکز؛ مرکز سیاسی، عبادی، اجتماعی، حکومتی، مرکز تجمع مردم. مرکزیت لازم است. مسجد را شروع کردند ساختن. زمین مسجد را از کسی نخواست، طلب بخشیدگی نکرد؛ زمین مسجد را با پول خود خرید. دو بچۀ یتیمند، اما بااینکه پدر ندارند، مدافع ندارند، پیغمبر مثل پدر آنها و مدافع آنها، حقشان را تمام و کمال رعایت کرد.
حالا بناست مسجد بسازند، خودِ پیغمبر جزوِ اولین کسان یا اولین کسی بود که آمد بیل را دستش گرفت، شروع کرد پی مسجد را کندن.[22] نه بهعنوان یک کار تشریفاتی، نه! واقعاً، شروع کرد کارکردن و عرقریختن. طوری کار کرد که بعضیها که نشسته بودند زمین، گفتند ما بنشینیم، پیغمبر اینطور کار بکند!؟ پس ما هم میرویم کار میکنیم؛ ریختند در زمین مسجد، مسجد را در مدت کمی آوردند بالا. یعنی نشان داد که هیچ حق اختصاصی برای خودش ـ این رهبر والا و مقتدر ـ قائل نیست. اگر کاری بناست انجام بگیرد، او هم باید در این کار سهمی داشته باشد.
بعد، تدبیر و سیاستِ ادارۀ آن نظام را طراحی کرد. وقتی انسان نگاه میکند کاری را که پیغمبر کرده است،قدمبهقدم مدبرانه و هوشیارانه پیش رفته است، آدم میفهمد که پشت سر این عزم و تصمیم قوی و قاطع، چه اندیشهای، چه فکری، چه محاسبۀ دقیقی قرار گرفته است که جز با وحی الهی هم ممکن نیست علیالظاهر. دقیق کارها را پیش برد. امروز هم کسانی که اوضاع آن ده سال را بخواهند قدمبهقدم دنبال کنند، چیزی نمیفهمند. هر واقعهای را جداگانه انسان حساب کند، چیزی ملتفت نمیشود؛ باید نگاه کند، ببیند این ترتیب کار چگونه است؛ چطور مدبرانه، هوشیارانه، با محاسبۀ صحیح همۀ این کارها انجام گرفته است.
اول، ایجاد وحدت است. همۀ مردم مدینه که مسلمان نشدند؛ اکثراً مسلمان شدند، تعدادی هم ـ البته خیلی کم ـ نامسلمان ماندند. علاوهبراینها، سه قبیلۀ مهم یهودی در مدینه ساکنند؛ یعنی در قلعههای اختصاصی خودشان که چسبیدۀ به مدینه است تقریباً، قبیلۀ بنیقَینُقاع، قبیلۀ بنیالنَّضیر، قبیلۀ بنیقُرَیظَه. داستانِ آمدنِ اینها به مدینه که اینها از صد سال، دویست سال قبل از آن آمده بودند مدینه، اینجا مانده بودند، و چرا آمدند، خودش داستان طولانی و مفصّلی است.[23] زمانی که پیغمبر اکرم وارد مدینه شدند، خصوصیت این یهودیها دو، سه چیز بود: یکی این بود که ثروت اصلی مدینه دست اینها بود، بهترین مزارع کشاورزی، بهترین تجارتهای سوددِه، سودبخشترین صنایع ـ ساخت طلا و طلاآلات و این چیزها ـ در قبضۀ اینها و در اختیار اینها بود. بیشتر مردم مدینه در موارد نیاز به اینها مراجعه میکردند، از اینها پول قرض میکردند و ربا به اینها میپرداختند؛ یعنی ریش همه دست اینها بود از لحاظ مالی. پس قدرت اقتصادی مدینه [بودن]، خصوصیت اول اینها بود. دوم، برتری فرهنگی داشتند بر مردم مدینه. اهل کتاب بودند، با معارف گوناگون، معارف دینی، مسائلی که از ذهن این نیمهوحشیهای مدینه، خیلی دور بود، آشنا بودند؛ لذا تسلط فکری داشتند. در واقع اگر بخواهیم به زبان امروز صحبت کنیم، یک طبقۀ روشنفکر محسوب میشدند در مدینه. مردمِ آنجا را تحمیق میکردند، مسخره میکردند، تحقیر میکردند. البته آنجایی هم که خطری متوجه میشد، لازم بود، کوچکی هم میکردند؛ ولیکن بهطور طبیعی اینها برتر بودند. علاوهبراینها خصوصیت دیگر این بود که با جاهای دوردست هم ارتباط داشتند؛ یعنی محدود به فضای مدینه نبودند.
خب، اینها هم یک واقعیتیاند در مدینه؛ پیغمبر باید حساب اینها را بکند. یک میثاقِ دستهجمعی عمومی، پیغمبر اکرم ایجاد کرد؛ فرمود نوشتند. وقتی پیغمبر وارد مدینه شدند، بدون اینکه هیچ قراردادی باشد، بدون اینکه پیغمبر چیزی از مردم بخواهد، بدون اینکه مردم دراینباره مذاکرهای کرده باشند، روشن شد که رهبری این جامعه متعلق به این مرد است؛ یعنی شخصیت او، عظمت او بهطور طبیعی همه را درمقابل او خاضع کرد؛ معلوم شد که این رهبر است؛ باید بر محور آنچه که میگوید، همه حرکت کنند و اقدام کنند. پیغمبر میثاقی نوشت، مورد قبول همه قرار گرفت این میثاق.[24] دربارۀ تعامل اجتماعی با همدیگر، دربارۀ معاملاتشان، دربارۀ منازعاتشان، دربارۀ دیهشان، دربارۀ روابط پیغمبر با مخالفین، با یهودیها، با غیر مسلمانها. همۀ اینها نوشته شد، ثبت شد، مفصّل هم هست. فلان طایفه چطوره، فلان طایفه چطوره.
بعد، اقدام بعدی بسیار مهم، مسئلۀ ایجاد اخوت بود. بلای اشرافیگری و تعصبهای خرافی و غرور قبیلهای و جدایی گونههای گوناگون مردم از یکدیگر، مهمترین بلای جوامع متعصب و جاهلی آن روز عرب بود. پیغمبر با اخوت، اینها را زیر پای خودش له کرد. اخوت قرار داد بین فلان رئیس قبیله با فلان آدم بسیار پایین و متوسط. گفت شما دوتا باهم برادر؛ آنها هم با کمال مِیل این برادری را قبول کردند. اشراف و بزرگان را در کنار بردگانِ مسلمانشده و آزادییافته قرار داد؛ یعنی همۀ این موانعِ وحدت اجتماعی را به این وسیله با یک حرکت از بین برد. حالا مؤذن میخواهند برای مسجد انتخاب کنند، خوشصداها زیادند، خوشقیافهها زیادند، معاریف مدینه متعددند، شخصیتهای برجسته متعددند؛ از میان همۀ اینها بلال حبشی را انتخاب کرد. نه زیبایی، نه صوت، نه شرف خانوادگی و پدر [و] مادری، فقط اسلام! اسلام، ایمان، مجاهدت در راه خدا، نشاندادن فداکاری در این راه. ارزشها را ببینید چطور در عمل مشخص کرد! بیش از آنچه که حرف او بخواهد در دلها اثر بگذارد، عمل او، سیرۀ او، مَمشای[25] او در دلها اثر گذاشت.
حراست از نظام اسلامی
برای اینکه این کار به سامان برسد، سه مرحله وجود داشت: مرحلۀ اول، شالودهریزی نظام، که با این کارها انجام گرفت. مرحلۀ دوم، حراست از این نظام است. خب موجود زندۀ رو به رشد و نموی که همۀ صاحبان قدرت اگر او را بشناسند، از او احساس خطر میکنند، این قهراً دشمن دارد. اگر [پیغمبر] هوشیارانه درمقابل دشمن، نتواند از این مولود طبیعی مبارک حراست بکند، از بین خواهد رفت، همۀ زحماتش به هدر خواهد رفت؛ باید حراست کند. پس مرحلۀ دوم، مرحلۀ حراست است. مرحلۀ سوم عبارت است از تکمیل و سازندگی؛ بِنا. شالودهریزی که کافی نیست؛ شالودهریزی، قدم اول است. این سهتا کار در عرض هم انجام میگیرد. شالودهریزی در درجۀ اول است؛ اما در همین شالودهریزی هم ملاحظۀ دشمنان شده است، بعد از اینهم ادامه پیدا خواهد کرد حراست. در همین شالودهریزی، توجه به بنای اشخاص و بنای بنیانهای اجتماعی شده است، بعد از اینهم ادامه پیدا خواهد کرد. اینها در عرض همند.
پنج دشمن اصلی، این جامعۀ تازهمتولدشده را تهدید میکنند. یک دشمن، کوچک است، کماهمیت است؛ اما درعینحال نباید از او غافل ماند، یکوقت دیدی یک خطر بزرگ بهوجود میآورد. او کدام است؟ آن قبایل نیمهوحشی اطراف مدینهاند؛ تا ده فرسخ، پانزده فرسخ، بیست فرسخ از مدینه. قبایل نیمهوحشیای که تمام زندگی آنها عبارت است از جنگ و خونریزی و غارت و به جان هم افتادن و از همدیگر قاپیدن. خب، پیغمبر اگر بخواهد در مدینه یک نظام اجتماعی سالمی و مطمئن و آرامی بهوجود بیاورد، باید حساب اینها را بکُند. این، یک دشمن. پیغمبر فکر اینها را کرد. هرکدامی که در آنها نشانۀ صلاح و هدایت بود، با اینها پیمان بست؛ اول هم نگفت که حتماً بیایید مسلمان بشوید؛ نه، کافر هم بودند، مشرک هم بودند، اما با اینها پیمان بست تعرض نکنند. پیغمبر هم خیلی بر عهد و پیمان خودش پایدار بود. آنهایی که شریر[26] بودند، قابل اعتماد نبودند، پیغمبر آنها را علاج کرد، خودش رفت سراغ آنها. این سَرایا[27]، سَریههایی که شنیدید پیغمبر پنجاه نفر را فرستاد اینجا سراغ فلان قبیله، بیست نفر را فرستاد سراغ فلان قبیله، این برای اینهاست. آنکسانیکه خوی آنها و طبیعت آنها آرامپذیر نیست، هدایتپذیر نیست، صلاحپذیر نیست، جز با خونریزی و استفادۀ از قدرت نمیتوانند زندگی کنند، پیغمبر رفت سراغ آنها، آنها را منکوب کرد و سر جای خودشان نشاند. این دشمن اول.
دشمن دوم، مکه است که یک مرکزیت است. درست است که در مکه حکومتِ بهمعنای رایج خودش وجود نداشت، اما یک گروه اشرافِ متکبرِ قدرتمندِ متنفذی باهم بر مکه حکومت میکردند. باهم اختلاف هم داشتند، اما درمقابل این موجود جدید، این مولود جدید، باهم همدست بودند. پیغمبر میدانست خطر عمده از ناحیۀ آنهاست؛ همینطور هم که در عمل اتفاق افتاد. پیغمبر احساس کرد اگر بنشیند که آنها بیایند سراغش، یقیناً به آنها فرصت داده خواهد شد، فرصت خواهند یافت. پیغمبر رفت سراغ آنها؛ منتها نهاینکه برود مکه، بهطرف مکه حرکت نکرد. آنها راهشان در کاروانها از مدینه عبور میکرد، از نزدیکی مدینه عبور میکرد، پیغمبر تعرض خودش را به آنها شروع کرد؛ که جنگ بدر، مهمترینِ این تعرضها بود در اولِ کار. تعرض را پیغمبر شروع کرد؛ آنها هم با تعصب و پیگیری و لجاجت آمدند به جنگ پیغمبر. (1380/2/28)
طبق وعدۀ پروردگار بزرگ، مسلمانان خبر یافته بودند که بر گروهی از کافران پیروز خواهند شد و این در سال دوم از هجرت بود. کاروان حامل اَمتِعَه[28] و اموال قریش از شام به مدینه میآمد تا از کنار مدینه خود را به مکه برساند. هنگامیکه تهدید دلاوران و رزمندگان عرب و مسلمان برای کفار قریش آشکار شد، نیروهای مسلحی را برای دفاع از زر خود و کالای خود بهسوی مدینه گسیل کردند. مسلمانان بیشتر مایل بودند که کاروان حامل ثروت و متاع را که دفاعی هم چندان نداشت، توقیف کنند. اما حکم خدا این بود که به دیدار رزمندگان مسلح کافر قریش بروند «وَ اِذ یَعِدُکُمُ اللهُ اِحدَی الطّائِفَتَینِ اَنَّها لَکُم وَ تَوَدّونَ اَنَّ غَیرَ ذاتِ الشَّوکَةِ تَکونُ لَکُم»[29] مسلمانها میدانستند که در این درگیری پیروز میشوند، اما نمیدانستند که این پیروزی بر لشکریان مسلح قریش است، خیال میکردند پیروزی بر بَرندگان و حاملان کاروانِ از شام برگشته است؛ ولی پیغمبر راه آنها را عوض کرد، آنها را به مقابلۀ با رزمندگان بُرد، کاروان رفت، اما مسلمانان با کفار در محلی به نام بدر درگیر شدند. علت اینکه خدای متعال راه مسلمانان را از درگیری با کاروان به درگیری با لشکریان مسلح عوض کرد چه بود؟ علت این بود که مسلمانان، نزدیک را میدیدند، و اراده و مشیت الهی در تعقیب یک هدف دور بود. «وَ یُریدُ اللهُ اَن یُحِقَّ الحَقَّ بِکَلِماتِهِ» خدا میخواهد حق در صحنۀ جهان جا بیفتد، «لِیُحِقَّ الحَقَّ وَ یُبطِلَ الباطِلَ وَ لَو کَرِهَ المُجرِمونَ»[30]، میخواهد باطل که باید زایل بشود و طبیعتش زوالپذیر است، یکباره برافتد. مگر قرار نیست اسلام همۀ قدرتها و سلطههای شیطانی و طاغوتی را سرنگون کند؟ مگر قرار نیست که امت مسلمان «لِتَکونوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ»[31] بشود؟ مگر قرار نیست که پرچم اسلام بر فراز قلههای انسانی و بشری به اهتزاز درآید؟ پس کِی؟ چگونه و از چه راهی؟
مسلمانان، آن روز با خودشان فکر میکردند که اگر ما این کاروان ثروتمند را مصادره بکنیم و مالی بهدست بیاوریم، اسلامِ جوانِ نوپا قوّت خواهد گرفت؛ درست هم فکر میکردند. اما فکر بالاتر و ارزشمندتر فکر دیگری است؛ فکر بالاتر این است که ما مسلمانان پیرامونِ پیغمبر، امروز به آن حدی رسیدهایم که بتوانیم فکرمان و راهمان را به جوامع مستضعف محروم و به میان دنیاهای ظلمت و تاریکی رسوخ بدهیم؛ این استخر آنقدر در خود آب دارد که بتواند جریان پیدا کند و به این نهالها و درختها و سرزمینهای خشک و تفتیده برسد؛ این فکرِ بالاتر است. اگر قرار است که اسلام به پیروزی واقعی خود برسد و اگر قرار است که گردونۀ باابهت اسلام بهسوی مناطق مستضعفنشین روانه بشود و اگر قرار است که کاخهای ظلم و ستم یکی پس از دیگری سرنگون بشود، این باید از جایی شروع بشود. مسلمانِ بااخلاصِ صمیمی صدر اسلام نمیداند از کجا باید شروع بشود، خدا به او یاد میدهد، خدا برای او پیش میآورد، خدا او را که برای مصادرۀ اموال قریش بیرون آمده است به یک جنگ ناخواسته میکشاند تا در آن جنگ ناخواسته با کمبود تجهیزات اما با ایمانِ قاطع، یکروزه دشمن را عقب بزند، راه را برای سَیلان[32]، برای جریان، برای پیشرفت و نفوذ باز کند، راه را برای تحکیم قدرت حق باز کند، به دشمن بفهماند که آری، اسلام هست، انقلاب اسلامی یک چیز جدی است و حکومت اسلامی یک واقعیت ستبر و سهمگین است، باید آن را بهحساب بیاورید، باید آن را جدی فرض کنید. «لِیُحِقَّ الحَقَّ وَ یُبطِلَ الباطِلَ» شما را ای مسلمانان بهطوری ناخواسته درمقابل انبوه لشکر جرّار[33] دشمن قرار دادیم تا ضربهشستتان را به آنها بچشانید تا قدرت الهی را به رخ آنها بکِشید. (1359/7/11)
بعد از آنکه نصرت و پیروزی الهی در جنگ بدر به فضل و رحمت الهی و به همت مسلمانان، نصیب رزمندگان اسلام شد، دشمن که به این زودی دست از دشمنی برنمیداشت، جنگ اُحُد را تدارک دید. در جنگ احد، در اول کار، مسلمانها بهخاطر اتحاد و اتفاق، بازهم صف دشمن را شکست دادند؛ اما بعد از آنکه به پیروزی زودرس نائل شدند، آن پنجاه نفری که مأمور بودند شکاف کوه را از دسترس دشمن محافظت کنند، برای اینکه از غنیمت جمعکردن عقب نیفتند، مأموریت خود را رها کردند و به محل جمع غنائم و به صحنۀ تجمع غفلتآمیز مسلمانان، آنها هم ملحق شدند. فقط ده نفر از مسلمانانِ مأمورِ شکاف کوه آنجا ماندند و وظیفۀ خود را انجام دادند؛ اما دشمن این فرصت را پیدا کرد که از پشت، کوه را دور بزند و از شکاف و منفذی که نگهبان کافی نداشت به مسلمانان حمله کند. این حمله برای مسلمانان گران تمام شد؛ اسلام شکست نخورد، اما پیروزی اسلام اولاً دیرتر شد، ثانیاً جان سرداران شجاع و عزیزی مانند حمزۀ سیدالشهدا در این راه قربانی شد.
خدای بزرگوار، مسلمانان را به عبرت و تأمل دعوت میکند؛ میفرماید ما وعدۀ خودمان را عمل کردیم، گفته بودیم که شما بر دشمن پیروز خواهید شد و شُدید، اما بعد از آنکه این سه خصوصیت و سه خصلت در شما پدید آمد، ضربۀ آن را خوردید. این سه خصلت عبارتند [از] اولاً «تَنازَعتُم فِی الاَمرِ»[34] با همدیگر اختلاف کردید، وحدت کلمه و وحدت صفوف را بههم زدید؛ ثانیاً «فَشِلتُم» سست شُدید، آن شور و حماسه و آمادگی و کمربستگی و پادررکابی اولِ کار را از دست دادید؛ ثالثاً «عَصَیتُم» از فرمان پیغمبر و رهبر و آنکسانیکه مسئول ادارۀ امور شما بودند اجتناب ورزیدید و سر باز زدید، این سه صفت که در شما پیدا شد، دشمن این مجال را پیدا کرد که از پشت بر شما ضربه وارد کند. (1359/2/19)
آخرین جنگی که آنها آمدند سراغ پیغمبر، جنگ خندق بود که یکی از آن جنگهای بسیار مهم [است]. همۀ نیرویشان را جمع کردند، از دیگران هم کمک گرفتند، آمدند سراغ پیغمبر؛ گفتند میرویم او را و یاران نزدیکش را ـ دویست نفر، سیصد نفر، پانصد نفر ـ همه را قتلعام میکنیم؛ مدینه را هم غارت میکنیم، برمیگردیم، آسوده؛ دیگر هیچ اثری از اینها نخواهد ماند. پیغمبر اکرم قبل از آنکه اینها برسند به مدینه، از قضایا مطّلع شد، آن خندق معروف را کَند. خندقی که یک طرف مدینه که قابل نفوذ بود ـ چون آن طرفهای دیگرِ مدینه قابل نفوذ نبود، زمین طوری نبود که بتوانند نفوذ کنند ـ آن طرفی که قابل نفوذ بود، آنجا را سرتاسر خندقی به عرض چهل متر تقریباً کَندند. ماه رمضان هم بود، سال سختی هم بود، بنا به بعضی از روایات هوا هم خیلی سرد بود، خیلی مشکلات داشتند مردم، بارندگی هم آن سال نشده بود، درآمدی هم نداشتند. خودِ پیغمبر رفت در آنجا، سختتر از همه پیغمبر کار کرد؛ یعنی در کندن خندق خودِ او رفت کلنگ گرفت،[35] هرجا دید کسی خسته شده است، گیر کرده، نمیتواند پیش برود، پیغمبر رفت کلنگ را از او گرفت، بنا کرد خودش کارکردن؛ یعنی با دستور، فقط حضور نداشت؛ با تنِ خود حضور داشت در وسط جمعیت. آمدند مقابل خندق، دیدند نمیتوانند ـ که ماجرای خندق را شنیدید، میدانید ـ شکسته و مفتضح و مأیوس و ناکام مجبور شدند برگردند. پیغمبر فرمود تمام شد؛ این آخرین حملۀ قریش مکه است به شما. از حالا دیگر نوبت ماست؛ ما میرویم سراغ آنها بهطرف مکه.
سال بعد، پیغمبر بهعنوان عمره، گفت میخواهیم بیاییم عمره. که ماجرای حدیبیه اتفاق افتاد[36] که یکی از آن ماجراهای بسیار پُرمغز و پُرمعناست. پیغمبر آمد بهقصد عمره. آنها دیدند پیغمبر دارد در ماه حرام ـ چون ماه جنگ هم که نیست، آنها هم به ماه حرام احترام میگذارند، پیغمبر هم احترام میگذارد ـ دارد میآید طرف مکه. خب چهکار کنند؟! راه را باز بگذارند بیاید؛ با این موفقیت، دیگر چهکار خواهند کرد، چطور میتوانند درمقابل او بایستند؟! بروند با او جنگ کنند؛ در ماه حرام چطوری جنگ کنند؟! بالاخره تصمیم گرفتند، گفتند میرویم و نمیگذاریم که او بیاید مکه؛ و اگر بهانهای پیدا کردیم، قتلعامشان میکنیم. آمدند، پیغمبر با عالیترین تدبیر، کاری کرد که آنها نشستند یک قرارداد با پیغمبر امضا کردند که پیغمبر برگردد؛ اما سال بعد بیاید عمره بهجا بیاورد و برای تبلیغات پیغمبر در سرتاسر این منطقه فضا باز باشد. اسمش صلح است؛ اما خدای متعال در قرآن میفرماید: «اِنّا فَتَحنا لَکَ فَتحاً مُبیناً» اِنّا فتحنا دربارۀ صلح حدیبیه است. ما فتح مبینی برای تو ایجاد کردیم؛ فتح مبین بود.
آنکسانیکه مراجعه کنند به تاریخ ـ در آن مَراجع صحیح و محکم مطالعه کنند ـ خواهند دید که این ماجرای حدیبیه چقدر عجیب است؛ که در خودِ قرآن، در سورۀ اِنّا فَتَحنا مقدار زیادی به این مطلب پرداخته شده است. بعد هم سال بعد پیغمبر رفتند به عمره، علیرغم میل آنها. شوکت پیغمبر روزبهروز زیاد شد. سال هشتم هم پیغمبر ـ یعنی سال بعدش ـ که کفار نقض عهد کرده بودند، پیغمبر رفتند مکه را فتح کردند، که آن فتح عظیم و تسلط و اقتدار پیغمبر [است]. این، روش پیغمبر و رفتار پیغمبر است. بنابراین با این دشمن هم پیغمبر اینطوری برخورد کرد؛ مدبرانه، قدرتمندانه، با صبر و حوصله، بدون دستپاچگی، بدون عقبنشینی حتی یک قدم، روزبهروز و لحظهبهلحظه بهطرف جلو. اینهم دشمن دوم.
دشمن سوم، یهودیها بودند: بیگانگانِ نامطمئنی که علیالعجاله[37] حاضر شدند با پیغمبر در مدینه زندگی کنند؛ اما دست از موذیگری و اخلالگری و تخریب برنمیدارند. اگر نگاه کنید، سورۀ بقره و بعضی از سورههای دیگر قرآن، بخش مهمی در این سورهها چالش پیغمبر در برخورد و مبارزۀ فرهنگی با یهود است. چون گفتیم اینها فرهنگی بودند، اینها آگاهیهایی داشتند، روی ذهنهای مردم اثر میگذاشتند، روی ذهنهای مردم ضعیفالایمان اثرِ زیاد میگذاشتند، مردم را ناامید میکردند، توطئه میکردند، به جان هم میانداختند؛ دشمن سازمانیافته! پیغمبر تاآنجاییکه توانست، با اینها مدارا کرد. بعد که دید اینها مدارابردار نیستند، اینها را مجازات کرد. بیخود و بدون مقدمه هم پیغمبر سراغ اینها نرفت؛ هرکدام از این سه قبیله یک عملی انجام دادند، پیغمبر برطبق آن عمل، آنها را مجازات کرد.
اول، بنیقینقاع بودند، خیانت کردند به پیغمبر؛ پیغمبر رفت سراغشان. فرمود که باید از اینجا بروید؛ کوچ داد اینها را، رفتند از آن منطقه بیرون. تمام امکاناتشان برای مسلمانها ماند.[38] دستۀ دوم، بنینضیر بودند. آنها هم خیانت کردند ـ که داستان خیانتهای اینها مهم است ـ آنها را هم پیغمبر فرمود که مقداری از وسایلتان را بردارید و بروید؛ آنها هم مجبور شدند، رفتند.[39] دستۀ سوم، بنیقریظه بودند که پیغمبر به اینها امان داد، اجازه داد اینها بمانند، اینها را بیرون نکرد، با اینها پیمان بست در جنگ خندق که نگذارند که دشمن ازطرف محلات اینها وارد مدینه بشود. اینها ناجوانمردی کردند، با دشمن پیمان بستند که با آنها به پیغمبر حمله کنند! یعنی نهفقط به پیمانشان با پیغمبر پایدار نماندند، در آن حالی که پیغمبر یک قسمت مدینه را ـ که قابل نفوذ است ـ خندق حفر کرده بود و محلات اینها در طرف دیگری بود که باید آنها مانع میشدند از اینکه دشمن از آنجا بیاید، اینها رفتند با دشمن مذاکره کردند، گفتگو کردند که دشمن و آنها ـ مشترکاً ـ از آنجا وارد مدینه بشوند، از پشت به پیغمبر خنجر بزنند!
پیغمبر در اثنای توطئۀ اینها، فهمید. ماجرای خندق حدود یک ماه طول کشیده تقریباً؛ آن محاصرۀ مدینه قریبِ یک ماه طول کشیده. در اواسط این یک ماه بود که اینها این خیانت را کردند. پیغمبر مطّلع شد که اینها چنین تصمیمی گرفتند. با یک تدبیر بسیار هوشیارانه، کاری کرد که بین اینها و قریش بههم خورد ـ ماجرایش را در تاریخ نوشتند ـ کاری کرد که اطمینان اینها و قریش از همدیگر سلب شد.[40] یکی از آن حیلههای جنگیسیاسی بسیار زیبای پیغمبر همینجا بود؛ یعنی اینها را علیالعجاله متوقفشان کرد که نتوانند لطمه بزنند. بعد که قریش و همپیمانانشان مجبور شدند و شکست خوردند و از خندق جدا شدند و رفتند بهطرف مکه، پیغمبر برگشت به مدینه ـ همان نزدیک مدینه بود خندق، شاید یکی، دو کیلومتر مثلاً فاصله داشت ـ پیغمبر برگشت مدینه، همان روزی که برگشت، نماز ظهر را خواند، فرمود نماز عصر، جلوی قلعههای بنیقریظه، راه بیفتیم برویم آنجا؛ یعنی حتی یک شب هم معطل نکرد، رفت آنها را محاصره کرد. بیستوپنج روز بین اینها محاصره و درگیری بود. بعد، پیغمبر مردان جنگی اینها را، همه را به قتل رساند، همۀ اینها؛ چون اینها خیانتشان بزرگتر بود، قابل اصلاح نبودند. پیغمبر با اینها برخورد اینطوری کرد؛ یعنی دشمنی یهود را ـ عمدتاً در قضیۀ بنیقریظه، قبلش در قضیۀ بنینضیر، بعدش در قضیۀ یهودیان خیبر[41] ـ پیغمبر از سر مسلمانها با تدبیر، با قدرت، با پیگیری و همراه با اخلاق والای انسانی رفع کرد. یعنی در هیچکدام از این قضایا، پیغمبر نقض عهد نکرد؛ حتی دشمنان اسلام هم این را قبول دارند که پیغمبر در این قضایا هیچ نقض عهدی نکرد؛ آنها بودند که نقض عهد کردند. اینهم دشمن سوم.
دشمن چهارم، منافقین بودند. منافقین در داخل مردم بودند؛ کسانی که به زبان ایمان آورده بودند، اما در باطن ایمان نداشتند. مردمان پست، مردمان معاند، مردمان تنگنظر، مردمان آمادۀ همکاری با دشمن، منتها سازماننیافته. ببینید فرق اینها با یهود این است! دشمن سازمانیافتهای را که آمادۀ حمله است و منتظر است که ضربه بزند، پیغمبر مثل یهود با آنها رفتار میکند، امان به آنها نمیدهد؛ اما دشمنی را که سازمانیافته نیست، لجاجتهای فردی، دشمنیهای فردی، خباثتهای فردی دارند، خودشان هم بیایمانند، اینها را تحمل کرد پیغمبر. عبداللهبناُبَیّ[42]، یکی از دشمنترین دشمنان پیغمبر بود. تقریباً تا سال آخر زندگی پیغمبر، این شخص زنده بود؛ پیغمبر هم با او رفتار بدی نکرد. میدانستند هم، همه هم میدانستند منافق است؛ پیغمبر که میدانست هیچ، مسلمانها هم میدانستند. اما پیغمبر با او مماشات کرد؛ مثل بقیۀ مسلمانها با او رفتار کرد؛ سهمش را از بیتالمال داد، امنیتش را حفظ کرد، رعایتِ حرمتش را کرد. بااینکه اینهمه آنها بدجنسی میکردند، خباثت میکردند؛ که باز در سورۀ بقره، یک فصلی مربوط به همین منافقین است.
آنوقتیکه جمعی از این منافقین کارهای سازمانیافته کردند، پیغمبر رفت سراغشان. در قضیۀ مسجد ضِرار، اینها رفتند یک مرکزی درست کردند؛ با خارج از نظام اسلامی، یعنی با کسی که در منطقۀ روم بود، ابوعامر راهب، با او ارتباط برقرار کردند، مقدمهسازی کردند که از روم لشکر بکِشند علیه پیغمبر. اینجا پیغمبر رفت سراغشان، مسجدی را که ساخته بودند ویران کرد، سوزاند.[43] فرمود که این مسجد، مسجد نیست؛ اینجا محل توطئه است علیه مسجد، علیه نام خدا، علیه مردم. یا آنجایی که یک دسته از همین منافقین، کفر خودشان را ظاهر کردند، از مدینه رفتند، در یک بخشی لشکری درست کردند؛ پیغمبر با اینها مبارزه کرد و فرمود که اگر چنانچه بیایند نزدیک، به سراغشان میرویم، با اینها میجنگیم؛ بااینکه منافقین در داخل مدینه هم بودند، پیغمبر با آنها کاری نداشت. بنابراین برخورد پیغمبر با این دسته از دشمنان هم اینطوری [بود]؛ با دستۀ سوم برخوردِ سازمانیافتۀ قاطع؛ با دستۀ چهارم، برخورد همراه با ملایمت؛ چون سازمانیافتگی نداشتند؛ خطرشان، خطر فردی بود. غالباً هم اینها را پیغمبر شرمنده میکرد با رفتار خود.
و اما دشمن پنجم؛ دشمن پنجم عبارت بود از دشمنی که در درون هر یک از افراد مسلمان و مؤمن وجود داشت. از همۀ دشمنها هم خطرناکتر همین است. در درون ما هم وجود دارد این دشمن؛ تمایلات نفسانی، خودخواهیها، میل به انحراف، میل به گمراهی، لغزشهایی که زمینۀ آن را انسانْ خود فراهم میکند. این، دشمن پنجم پیغمبر بود. پیغمبر با این دشمن هم سخت مبارزه کرد؛ منتها مبارزۀ با این دشمن، بهوسیلۀ شمشیر نیست؛ مبارزۀ با این دشمن بهوسیلۀ تربیت و تزکیه و تعلیم است. بهوسیلۀ هشداردادن است. لذا وقتیکه مردم از جنگ برگشتند با آنهمه زحمت پیغمبر فرمود که شما از جهاد کوچکتر برگشتید، حالا مشغول جهاد بزرگتر بشوید.[44] عجب! جهاد بزرگتر!؟ چیست یا رسولالله!؟ این جهاد با این عظمت را، با این زحمت را ما انجام دادیم؛ بزرگتر از اینهم جهاد هست؟! فرمود بله، جهاد با نفس، با خودتان. آنکسانیکه در قرآن شما میبینید «اَلَّذینَ فی قُلوبِهِم **مَرَضُ«**»[45] تعبیر میشود، اینها منافقین نیستند، «اَلَّذینَ فی قُلوبِهِم مَرَضٌ»؛ البته منافقین هم عدهای جزو «اَلَّذینَ فی قُلوبِهِم مَرَضٌ»اند، اما هرکسی که «اَلَّذینَ فی قُلوبِهِم مَرَضٌ» است؛ یعنی در دل، بیماری دارد، که جزو منافقین نیست؛ گاهی مؤمن است، اما در دلش مرض هست. این مرض یعنی چه؟ یعنی ضعفهای اخلاقی، یعنی ضعفهای شخصیتی، یعنی هوسرانی، یعنی میل به خودخواهیهای گوناگون، اینهاست؛ که اگر جلویش را نگیری، اگر خودت با آن مبارزه نکنی، همین، ایمان را از تو خواهد گرفت، تو را از درون پوک خواهد کرد. ایمان را که از تو گرفت، دل تو شد بیایمان، ظاهر تو باایمان است؛ آنوقت اسم چنین کسی چیست؟ منافق! اگر دل شما، دل ما ـ خداینکرده ـ از ایمان تهی شد، درحالیکه ظاهرمان، ظاهرِ ایمانی است، پایبندیها را از دست دادیم، دلبستگیهای اعتقادی و ایمانی را از دست دادیم، اما زبان ما همچنان مثل سابق همان حرفها را میزند که قبلاً میزد ـ حرفهای ایمانی را ـ این میشود نفاق؛ آنهم میشود خطرناک.
در قرآن میفرماید: «ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ اَسآؤُا السُّوٓایٰٓ اَن کَذَّبوا بِآیاتِ اللهِ وَ کانوا بِها یَستَهزِءُوَ»[46]؛ آنکسانیکه کار بد کردند، بدترین نصیبشان خواهد شد. آن بدترین چیست؟ تکذیبِ آیات الهی. یک جا میفرماید که آنکسانیکه به این وظیفۀ بزرگ ـ انفاق در راه خدا ـ عمل نکردند، «فَاَعقَبَهُم نِفاقاً فی قُلوبِهِم اِلَیٰ یَومِ یَلقَونَهُ بِما اَخلَفُوا اللهَ ما وَعَدوهُ وَ بِما کانوا یَکذِبوَ»[47]؛ چون خلف وعدۀ با خدا کردند، نفاق در دلشان بهوجود آمد. خطر بزرگ برای جامعۀ اسلامی این است؛ هرجا هم که شما در تاریخ نگاه کنید جامعۀ اسلامی منحرف شده، از اینجا منحرف شده. دشمن خارجی ممکن است بیاید، سرکوب بکند، شکست بدهد، تارومار بکند؛ اما نمیتواند نابود بکند، بالاخره ایمان میماند؛ یک جایی سر بلند میکند و سبز میشود. اما آنجایی که این لشکرِ دشمن درونی به انسان حمله کرد، درون انسان را تهی کرد و خالی کرد، آنجا راه منحرف خواهد شد. هرجا انحراف هست، منشأش این است. پیغمبر با اینهم مبارزه کرد. اینهم دشمن پنجم بود.
پیغمبر در رفتار خود از تدبیر استفاده کرد، مدبرانه عمل کرد. سرعت عمل داشت؛ نگذاشت در هیچ قضیهای وقت بگذرد. قناعت و طهارت شخصی داشت؛ هیچ نقطهضعفی در وجود پیغمبر وجود نداشت؛ معصوم است دیگر، معصوم! پاکیزه! این خودش مهمترین عامل در اثرگذاری است. اثرگذاری با عمل، بهمراتب فراگیرتر و عمیقتر است از اثرگذاری با زبان. قاطعیت و صراحت؛ پیغمبر دوپهلو هیچوقت حرف نزد. بله، با دشمن که مواجه میشد، کار سیاسی دقیق میکرد، دشمن را دچار اشتباه میکرد. موارد فراوانی، پیغمبر دشمن را غافلگیر کرده؛ چه از لحاظ نظامی، چه از لحاظ سیاسی؛ خب دشمن است دیگر. اما با مؤمنین و مردمِ خود، همیشه باصراحت، شفاف و روشن حرف زد، سیاسیکاری نکرد با آنها. در موارد لازم نرمش نشان داد؛ مثل همین قضیۀ عبداللهبناُبی که ماجراهای مفصّلی دارد. هرگز عهد و پیمان خودش را با مردم، با گروههایی که عهد و پیمان با اینها قرار داده بود نشکست، حتی با دشمنان، حتی با کفار مکه؛ عهد و پیمان با آنها را پیغمبر نقض نکرد، آنها نقض کردند، پیغمبر پاسخ قاطع داد. هرگز پیمان خودش را با کسی نقض نکرد؛ لذا میدانستند همه که وقتی با این شخص قرارداد بستند، به او میشود اطمینان کرد، به قرارداد او میشود اعتماد کرد.
و بالاخره توکل و تضرع داشت؛ تضرعِ خودش را پیغمبر از دست نداد. ارتباط خودش را با خدا روزبهروز محکمتر کرد. در وسط میدان جنگ، همان وقتیکه نیروهای خودش را مرتب میکرد، میچید، تشویق میکرد، تحریض[48] میکرد، خودش دست به سلاح میبُرد، یا آنها را تعلیم میداد که چهکار کنند، فرماندهی قاطع میکرد، در همانوقت میافتاد روی زانو، دستش را بلند میکرد پیش خدای متعال، جلوی مردم، جلوی مردم بنا میکرد اشکریختن، با خدا حرفزدن؛ پروردگارا! تو کمک کن به ما؛ پروردگارا! تو پشتیبانی کن از ما؛ پروردگارا! تو خودت دشمنانت را دفع کن.[49] نه دعای او موجب میشد که نیرویش را بهکار نگیرد؛ نه بهکارگرفتن نیرو موجب میشد که از توسل و تضرع و ارتباط با خدا غافل بماند؛ هر دو. ببینید شاخصهای درست اینهاست! هرگز درمقابل دشمنِ عنود دچار تردید و ترس نشد، هیچوقت. امیرالمؤمنین که مظهر شجاعت است میگوید هروقت ما در جنگها کم میآوردیم به تعبیر امروز، پناه میبردیم به پیغمبر.[50] هروقت هرکسی احساس ضعف میکرد در جاهای سخت، پناه میبُرد به پیغمبر؛ پناه بود. هیچوقت دچار تردید نشد، هیچوقت دچار ترس نشد، هیچوقت دچار ضعف نشد. ده سال حکومت کرد، اما اگر عملی که در این ده سال انجام گرفته بخواهیم به یک مجموعۀ پُرکار بدهیم که آن عمل را انجام بدهند، صد سال هم نمیتوانند؛ اینهمه کار، اینهمه تلاش، اینهمه خدمت؛ نمیتوانند انجام بدهند. ما مقایسه میکنیم کارهای امروزمان را با آنچه که پیغمبر انجام داد، ما میفهمیم که پیغمبر چه کرده. خودِ ادارۀ این حکومت و ایجاد این جامعه و ایجاد این الگو، یکی از معجزات پیغمبر است. این خودش یکی از معجزات این پیغمبر است.
آنوقت مردم ده سال با او شب و روز زندگی کردند. در خانهاش رفتند، در خانهشان آمد، در مسجد باهم بودند، در راه باهم رفتند، مسافرت باهم کردند، باهم خوابیدند، باهم گرسنگی کشیدند، باهم شادی کردند. محیط زندگی پیغمبر، محیط شادی هم بود؛ شوخی میکرد با افراد، شادی میکردند، مسابقه میگذاشت، خودش در مسابقه شرکت میکرد. این مردمی که ده سال با او زندگی کردند، روزبهروز محبت پیغمبر در دلهای اینها عمیقتر شد، اعتقادشان به پیغمبر روزبهروز بیشتر شد؛ که ابوسفیان وقتی در فتح مکه شبانه، مخفیانه آمد توی اردوگاه پیغمبر ـ در زیر حمایت عباس، عموی پیغمبر ـ تا امان بگیرد از پیغمبر، شب را خوابید، صبح دید که پیغمبر دارد وضو میگیرد، مردم جمع شدند اطراف پیغمبر، قطرات آبی که از صورت پیغمبر و از دست پیغمبر میچکد در وضو، میربایند از هم! گفت: والله من کسری و قیصر را دیدم، این پادشاهان بزرگ و مقتدر دنیا را دیدم؛ چنین عزتی ندیدم![51] بله؛ عزت معنوی، عزت واقعی است؛ «وَ لِلّٰهِ العِزَّةُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنینَ»[52]؛ مؤمنین هم اگر چنانچه آن راه را بروند، عزت دارند. (1380/2/28)
تثبیت نظام اسلامی
حادثۀ غدیر خم یک حادثۀ بسیار مهم و تعیینکنندۀ تاریخ اسلام است. به این حادثه از دو دیدگاه و از دو بُعد میشود نگاه کرد؛ یک بُعد مخصوص شیعه است، یک بُعد متعلق به همۀ فرق اسلامی است. با توجه به بُعد دومِ این حادثه، باید این روحیه و این احساس در همۀ مسلمانهای عالَم بهوجود بیاید که عید غدیر که یادآور این حادثۀ بزرگ است فقط متعلق به شیعه نیست. من به اختصار به این دو بُعد اشاره میکنم و دربارۀ بُعد دوم قدری مطلب را باز خواهم کرد.
بُعد اولِ حادثه همانطورکه گفته شد مخصوص شیعیان است، زیرا در این حادثه امیرالمؤمنین بهوسیلۀ پیغمبر به خلافت منصوب شده است و در همان روز و در همان ماجرا کسانی از رسول خدا پرسیدند، که ای رسول خدا آیا این اعلام ازطرف توست یا ازطرف خدا؟ فرمود: «مِنَ اللهِ وَ رَسولِهِ»[53] یعنی هم امر الهی است و هم از سوی من است. این حادثه را از این دید، شیعیان بزرگ میدارند که اعتقاد شیعه ـ یعنی خلافت بلافصل امیرالمؤمنین ـ بیشتر از همۀ دلایل، مستند به این حادثه است.
و البته بحث در باب استنباط و استدلال به این حادثه در کتابهای فراوان و متعدد در طول تاریخ اسلام از روز اول تا امروز ادامه داشته و من قصد ندارم که دربارۀ این مطلبی که هزاران زبان و قلم دربارۀ آن گفتهاند و نوشتهاند، چیزی بر آنها بیفزایم. و اما بُعد دوم حادثه که از لحاظ اهمیت، کمتر از این بُعد نیست، یک امر مشترک بین شیعه و سنی است؛ که آن را قدری بیشتر تشریح خواهم کرد.
اولاً حادثه را بهطور اجمال بیان کنم تا در ذُکرِ شنوندگان عزیز باشد. حادثه عبارت است از اینکه رسول خدا در سال دهم از هجرت به حج مشرّف شدند با جمعی از مسلمانان از مدینه و از سایر نقاط جزیرةالعرب که مسلمان شده بودند. در این سفر پیغمبر اکرم از حجِ خانۀ خدا برای بیان مفاهیم اسلامی ـ چه سیاسی، چه نظامی، چه اخلاقی و چه اعتقادی ـ استفادۀ کامل و شایان توجهی کردند. دو سخنرانی از رسول خدا در مِنا نقل شده است که یکی، ظاهراً در روز دهم یا همان حولوحوش روز دهم هست و یکی در پایان ایام تشریق[54] که تصریح شده و به نظر میرسد که این، دو سخنرانی است و نه یک سخنرانی.[55] در این سخنرانیها رسول خدا همۀ مطالب عمدهای را که مسلمانان باید به آن توجه عمیق بکنند، تقریباً بیان کردند، و عمدتاً مسائل سیاسی است که انسان بهخوبی درک میکند اینکسانیکه امروز در دنیای اسلام حج را جدای از مسائل سیاسی قلمداد میکنند و تصور میکنند که در حج فقط باید عبادتِ بهمعنای رایج و عادی آن داشت و هر کار سیاسی را خارج از قوارۀ حج بهحساب میآورند، چقدر از تاریخ اسلام و از سیرۀ نبی اکرم دور و بیگانهاند.
اجمالی از این مطالبی که رسول خدا در این سخنرانیها بیان کردند، که در نوع کتب شیعه و سنی هم نقل شده، اینهاست؛ اولاً دربارۀ جهاد حرف میزنند و جهاد با مشرکین و کفار را مطرح میکنند و اعلام میکنند که این جهاد ادامه خواهد داشت تا وقتیکه کلمۀ «لا اِلهَ اِلَّا اللهُ» همهگیر بشود. دربارۀ وحدت اسلامی رسول خدا در این سخنرانیها مطالبی را بیان فرمودند و تصریح کردند که مسلمانها نبادا دچار جنگ داخلی بشوند و بر وحدت مسلمین و انسجام مسلمین اصرار ورزیدند. در مورد ارزشهای جاهلیت، با بیان صریحی، تصریح کردهاند که این ارزشها ازنظر اسلام ناچیز و صفر محسوب میشود و ارزش نیست، «اَلا وَ کُلُّ مَأثُرَةٍ اَو بِدعَةٍ کانَت فِی الجاهِلِیَّةِ اَو دَمٍ اَو مالٍ فَهُوَ تَحتَ قَدَمَیَّ هاتَینِ» هر ارزشی، هر شرافتی که در جاهلیت ارزش محسوب میشد را من در این لحظه زیر پای خودم قرار دادم. ارزشهای جاهلی را بهکلی نفی کردند. اختلافات مالیای که بین مسلمانها از دوران جاهلیت باقی مانده بود، مثلاً کسی به کسی قرض داده بود و از او بهرۀ پول خودش را و ربای مال خودش را طلبکار بود نفی کردند، نسخ کردند. «اَلا وَ کُلُّ رِبًا کانَ فِی الجاهِلِیَّةِ فَهُوَ مَوضوعٌ» و اولین بهرۀ پولی که، اولین طلب رَبَویای که من برمیدارم طلبهای رَبَوی عمویم عباس است ـ که در جاهلیت ایشان قرض میداده و طلبکار بوده از خیلیها ـ فرمودند اینها را من برداشتم؛ نسخ کردم. ارزش تقوا را بهعنوان برترین ارزش اسلامی باز تکرار کردند و تصریح کردند که هیچکس بر هیچکسِ دیگر جز به برکت تقوا و پرهیزکاری ترجیحی ندارد. لزوم نصیحت ائمةالمسلمین یعنی دخالت در مسائل سیاسی و اعلام نظر به زمامداران و پیشوایان را مطرح کردند و آن را بهعنوان یک فریضه اعلام کردند، که همۀ مسلمین موظفند به زمامداران اسلامی نظرات خیرخواهانۀ خودشان را بیان کنند و اعلان کنند.
مسائل عمدۀ سیاسی و اجتماعی جهان اسلام را پیغمبر اکرم در این سخنرانیها بیان کردند. و در همین سخنرانیها حدیث «ثِقْلَین» را هم ذکر کردند، که حدیث ثِقْلَین این است که فرمودند: من وقتی از میان شما رفتم، دو چیز گرانبها در میان شما میگذارم «کِتابُ اللهِ وَ عِترَتی»[56] قرآن را و عترتم را. بعد دو انگشت سبابهشان را پهلوی هم قرار دادند و فرمودند: آن دو مثل این دو هستند؛ که دو انگشت سبابه هیچ تفاوتی با همدیگر ندارند. بعد فرمودند: مثل این دو نیستند ـ انگشت سبابه و وُسطای یک دستشان را بلند کردند ـ گفتند من عترت و کتاب را مثل این دو نمیدانم ـ که انگشت سبابه و وُسطا، یکی از یکی بلندتر است ـ بلکه مثل دو انگشت سبابهاند که هیچکدام بر آن دیگری ترجیحی ندارد.
و مسئلۀ عترت را مطرح کردند و بعد از اینکه اعمال حج انجام گرفت بلافاصله راه افتادند طرف مدینه. در بین راه در سر یک سهراهی که باید قوافل مدینه از قوافل یمن از هم جدا میشدند، محلی به نام غدیر خم، حضرت ایستادند و درحالیکه نقل میکنند شاهدان و حاضرانِ حادثه که هوا بهقدری داغ بود که اگر گوشت را روی زمین میانداختند کباب میشد، در یکچنین وضعیتی حضرت میروند روی بلندی میایستند تا مردم تدریجاً جمع میشوند. وقتی میبینند همه جمع شدند، بعد مسئلۀ ولایت را، «وَ مَن کُنتُ مَولاهُ فَهَذا عَلِیٌّ مَولاهُ»[57] را اعلان میکنند و دست امیرالمؤمنین را میگیرند بلند میکنند اینطور که همه ببینند. و در روایات متعدد هست که زیر بغل پیغمبر و زیر بغل علیبنابیطالب دیده شد وقتیکه دست را بلند کردند، برای اینکه به همه نشان بدهند. این اجمالی از حادثه است.
آن بُعدی که مورد نظر من است ـ بُعد بینالمللی اسلامی و بَینَالفِرق اسلامی که مخصوص شیعه نیست ـ این است که اگر فرض کنیم که پیغمبر در این اعلان ـ که حتماً این اعلان انجام گرفته و این جمله از زبان پیغمبر صادر شده ـ اگر فرض کنیم نمیخواست رسول خدا حکومت بلافصل امیرالمؤمنین را بیان کند، حداقل این بود که میخواست موالات و پیوند و رابطۀ عمیق مسلمین با امیرالمؤمنین و با عترت خود را در این بیان استقرار ببخشد و تثبیت کند. علت اینکه پیغمبر عترت را در کنار قرآن میگذارد، هم در سخنرانی مِنا و در حدیث ثِقْلَین ـ که حدیث ثِقْلَین ظاهراً بارها هم از پیغمبر صادر شده ـ و هم در حدیث غدیر و در واقعۀ غدیر، تکیۀ روی امیرالمؤمنین و شخص او، علت اینکه این رابطه را برقرار میکند، ازجمله این است که در طول زمان اولاً یک نمونههای کامل از انسان طراز اسلام، از انسان مقبول و مورد پذیرش اسلام را ارائه بدهد به مردم و به همۀ نسلهای آینده. نمونۀ کامل انسان را بهصورت مجسم و عینی با حالات واضح و غیر قابل تردید در اختیار همۀ انسانها بگذارد، بگوید تربیت اسلامی باید به این سمت حرکت کند و شخصیت انسانِ مسلمان، آن شخصیتی است که غایت و نمونۀ کاملش اینهایند. انسانهایی که طهارتشان، علمشان، تقوایشان، درستکاریشان، عبودیتشان درمقابل خدا، احاطهشان به مسائل اسلامی، فداکاری شجاعانهشان برای تحقق آرمانهای اسلامی و ازخودگذشتگیشان برای همه آشکار و واضح است. امیرالمؤمنین را بهعنوان یک نمونه معرفی میکند که مردم ـ چه مردم آن زمان، چه مردم نسلهای دیگر ـ با او پیوند برقرار کنند، رابطه داشته باشند. حالا گیرم بهعنوان خلیفۀ بلافصل بعد از پیغمبر هم، عملاً نشد و بعد از گذشت بیستوپنج سال جانشین شد، بالاخره که خلیفۀ پیغمبر شد، بالاخره که مقام امامت او تثبیت شد، بالاخره که همۀ مسلمانها او را بهعنوان آن فردی که پیشوای جامعه است قبول کردند. این خصوصیت، این پیوند، این رابطه، همۀ مسلمانها را نسبت به شخصیتی که همه قبول دارند که خلیفۀ پیغمبر است ـ منتها بعضی میگویند خلیفۀ بلافصل پیغمبر، بعضی معتقدند نه، خلیفۀ بعد از بیستوپنج سال ـ این شخصیتی که همۀ مسلمانها او را بهعنوان جانشینی پیغمبر قبول دارند باید برای همۀ مسلمانها بهعنوان یک الگو، یک مسطورۀ[58] کامل از انسان اسلامی، جاودانه بماند. و پیوند میان او و میان مسلمانها باید تا ابد بهعنوان یک رابطۀ فکری، رابطۀ اعتقادی، رابطۀ عاطفی، رابطۀ عملی باقی بماند.
امیرالمؤمنین با این دیدگاه دیگر فقط متعلق به شیعیان نیست، متعلق به همۀ مسلمانهاست؛ و مخصوص امیرالمؤمنین هم نیست، بلکه عترت و خاندان پیغمبر و ائمۀ شیعه که اولاد امیرالمؤمنین هستند آنها هم، چونکه مشمول عترت هستند، آنها هم همواره بهعنوان نمونۀ کامل انسان اسلامی در دیدگاه مسلمانها باید باقی بمانند؛ این یک نکته. ثانیاً با تعیین عترت در کنار قرآن و با اعلام لزوم پیوند میان مسلمین و میان عترت، درحقیقت رسول اکرم تکلیف تحریفهای از قرآن و انحراف از مفاهیم اصلی قرآن را هم روشن کرده. آنجایی که دستگاههای زر و زور برای مصالح خودشان مفاهیم اسلامی را منحرف میکنند، قرآن را بد معنا میکنند، مسلمانها را گمراه میکنند، از فهم آیین اسلامی مردم را محروم میکنند، آن مرجعی، آن محوری و قطبی که باید مردم را آگاه کند که حقیقت چیست، مفهوم و معرفتِ درست کدام است و مردم را از گمراهی نجات بدهد، و مردم باید حرف او را گوش کنند، آن، عترت است. و این همان چیزی است که امروز برای دنیای اسلام یک ضرورت و یک امر لازم است. امروز همۀ مسلمانها احتیاج دارند که از معارف اسلامی که از طریق اهلبیت پیغمبر میرسد استفاده کنند؛ فرق نمیکند که معتقد باشند به امامت بلافصل امیرالمؤمنین و امامت اولاد او یا معتقد نباشند. البته شیعه عقیدۀ حق و مستفاد قطعی از این حدیث را خلافت بلافصل میداند و به آن معتقد و پایبند است. آنهایی هم که به این عقیده پایبند نیستند ـ یعنی برادران اهلسنت ـ ارتباط و پیوند فکری و عقلانی و اعتقادی و عاطفی خودشان را از خاندان پیغمبر و از امیرالمؤمنین باید قطع نکنند. لذا مسئلۀ غدیر از این بُعد دوم که بُعد ایجاد پیوند میان علیبنابیطالب علیهالسلام و عترت پیغمبر با آحاد مسلمانهاست ـ از این بُعد ـ حادثۀ غدیر برای همۀ مسلمانهاست. (1366/5/23)
مسئلۀ غدیر یک مسئلۀ تاریخی صرف نیست؛ یک نشانهای از جامعیت اسلام است. نبی مکرم که در طول ده سال، یک جامعۀ بدوی آلودۀ به تعصبات و خرافات را تبدیل کرد به یک جامعۀ مترقی اسلامی با آن مجاهدتهای عظیمی که آن بزرگوار انجام داد و اصحاب باوفایش، اگر برای بعد از این ده سال، نبی مکرم فکری نکرده بود، نقشهای در اختیار امت نگذاشته بود، این کار، ناتمام بود. رسوبات تعصبات جاهلی بهقدری عمیق بود که شاید برای زدودن آنها سالهای بسیار طولانی نیاز بود. ظواهر، خوب بود؛ ایمان مردم، ایمان خوبی بود؛ البته همه در یک سطح نبودند؛ بعضی در زمان وفات پیغمبر اکرم یک سال بود، شش ماه بود، دو سال بود که اسلام آورده بودند؛ آنهم هیمنۀ[59] قدرت نظامی پیغمبر همراه با جاذبههای اسلام، اینها را به اسلام کشانده بود؛ همه که جزو آن مسلمانان عمیقِ دوران اول نبودند.
پاککردن رسوبات جاهلی از اعماق این جامعه و مستقیم نگهداشتن خط هدایت اسلامی، این به یک تدبیری برای بعد از ده سالِ زمان پیغمبر، نیاز داشت. اگر این تدبیر انجام نمیشد، کار ناتمام بود. اینکه در آیۀ مبارکۀ سورۀ مائده میفرماید: «اَلیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم وَ اَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتی»[60]، این تصریحِ به همین معناست که این نعمت ـ نعمت اسلام، نعمت هدایت، نعمت نشاندادن صراط مستقیم به جامعۀ بشریت ـ این نعمت آن وقتی تمام میشد و کامل میشد که نقشۀ راه برای بعد از پیغمبر هم معیّن باشد؛ این یک امر طبیعی است. این کار را پیغمبر در غدیر انجام دادند، امیرالمؤمنین را که از لحاظ شخصیت ـ چه شخصیت ایمانی، چه شخصیت اخلاقی، چه شخصیت انقلابی و نظامی، چه شخصیت رفتاری با قشرهای مختلف افراد ـ یک فرد ممتاز و منحصربهفردی بود، اینچنین انسانی را منصوب کردند و مردم را موظف کردند به تبعیت از او. اینهم فکر پیغمبر نبود، این هدایت الهی بود، دستور الهی بود، نصب الهی بود؛ مثل بقیۀ سخنان و هدایتهای نبی مکرم که همه الهام الهی بود. این دستور صریح پروردگار بود به پیغمبر اکرم، پیغمبر اکرم هم این دستور را عمل کردند.
مسئلۀ غدیر این است؛ یعنی نشاندهندۀ جامعیت اسلام و نگاه به آینده و آن چیزی که در هدایت و زعامتِ[61] امت اسلامی شرط است. آن چیست؟ همان چیزهایی که شخصیت امیرالمؤمنین، مظهر آنهاست: یعنی تقوا، تدین، پایبندی مطلق به دین، ملاحظۀ غیر خدا و غیر راه حق را نکردن، بیپروا در راه خدا حرکتکردن، برخورداری از علم، از عقل و تدبیر، از قدرت عزم و اراده؛ اینها خصوصیاتی است که مشخص کردند، این یک عمل واقعی و درعینحال نمادین است. امیرالمؤمنین را نصب کردند با همین خصوصیات، درعینحال نماد زعامت امت اسلامی در طول عمر اسلام ـ هرچه که بشود ـ همین عمل هست؛ یعنی نماد زعامت و رهبری اسلامی در طول زمان همین است، همان چیزی که در انتخاب امیرالمؤمنین، انتخاب الهی امیرالمؤمنین تحقق پیدا کرد. غدیر، یکچنین حقیقتی است. (1385/10/18)
پاورقیها
۱.(صند) جمع صِندید، اشراف، مِهتران، و بزرگان
۲.حجاز منطقهای است در غرب و شمالغربی شبهجزیرۀ عربستان که شامل شهرهای مکه، مدینه، طائف و روستاهای اطراف آنهاست. منطقۀ یَمامه در قسمت شرقی شبهجزیرۀ عربستان و همجوار با بحرین است. برای اطلاع دقیقتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ ضمائم، نقشۀ شمارۀ 1 مراجعه کنید.
۳.بحارالانوار/ ج 68/ کتاب الایمان و الکفر/ باب حسن الخلق/ حدیث 1/ ص 373
۴.(کرم) بزرگیها، جوانمردیها
۵.سوره مبارکه قلم/ آیه 4، «و به راستی تو بر خُلق و خوی بس بزرگی هستی.»
۶.سوره مبارکه علق/ آیه 1، «بخوان»
۷.«فتنهها، مردم را لگدمال کرده و با سُمهای محکم خود نابودشان کرده و پا بر جا ایستاده بود.» (نهجالبلاغه/ خطبۀ 2/ پس از بازگشت از صفین) تمامی شمارههای خطب، نامهها و حکمتها بر اساس نهجالبلاغۀ تصحیح شده توسط دکتر صبحی صالح است.
۸.(ردع) مانع، بازدارنده
۹.سوره مبارکه انعام/ آیه 125، «پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام میگشاید.»
۱۰.«درختان بیابانی، چوبشان سختتر و آتششان شعلهورتر است.» (نهجالبلاغه/ نامۀ 45 / نامه به عثمانبنحنیف)
۱۱.سوره مبارکه جمعه/ آیه 2، «اوست آنکسکه در میان بیسوادان فرستادهای از خودشان برانگیخت، تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد.»
۱۲.سوره مبارکه حجر/ آیه 91
۱۳.برگرفته از آیه 85 سوره مبارکه بقره: «اَ فَتُؤمِنونَ بِبَعضِ الکِتابِ وَ تَکفُرونَ بِبَعضٍ»، آیا به بعضی از بخشهای قرآن ایمان میآورید و به بخشهای دیگر کفر میورزید؟
۱۴.سوره مبارکه حدید/ آیه 25، «به راستی پیامبران خود را با دلایل آشکار فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به عدل و انصاف بهپاخیزند.»
۱۵.(بغض) مورد خشم قرارگرفتن
۱۶.(زکو) پاکشده
۱۷.(تعب) خستگیآور، مشقتزا
۱۸.در سال دوازدهم بعثت عدهای از مردم مدینه در ایام حج به مکه رفته، اسلام آورده و با پیامبر همپیمان شدند تا در راه ایشان فداکاری کنند. پیامبر اکرم مُصعَببنعُمَیر را برای معرفی اسلام به مدینه فرستاد. یکی از کسانی که ایمان آورد سعدبنمعاذ بود. سعد قبیلهاش را به اسلام دعوت کرد و آنها در یک روز همگی مسلمان شدند. سعد در غزوات بدر و احد و خندق حاضر بود. (قاموسالرجال (محمدتقی شوشتری، متوفی 1374)/ ج5/ ص 65)
۱۹.در جریان سفر مُصعببنعمیر به مدینه ابوایوب انصاری مسلمان شد و در سال سیزدهم بعثت همراه با جمعی از مردم مدینه به مکه آمده و با پیامبر مجدداً همپیمان شدند. پس از این بیعت بود که پیامبر تصمیم به هجرت گرفتند. پیامبر بعد از ورود به مدینه تا زمانی که مسجد و منزلشان ساخته شود، در منزل ابوایوب ساکن بودند. ابوایوب یکی از 12 نفری بود که نسبت به حق خلافت امیرالمؤمنین معترض بودند. (قاموسالرجال/ ج4/ ص 115)
۲۰.پیش از ورود پیامبر به مدینه، دو قبیلۀ بزرگ اوس و خزرج در این شهر زندگی میکردند و همواره بر سر مدیریت شهر، باهم اختلاف و منازعه داشتند. حضور پیامبر در مدینه باعث از بین رفتن اختلافات طولانیمدت آنها شد.
۲۲.مناقب آل ابیطالب (ابن شهرآشوب، متوفی 588 ق)/ باب ذکر سیدنا رسولالله/ فصل فی هجرته/ ص 185
۲۳.بر اساس آیات قرآن، بشارتهای ظهور پیامبر آخرالزمان در تورات آمده بود و یهود در انتظار ظهور او بود. لذا عدۀ بسیاری علت حضور برخی از قبایل یهودی در این منطقه را آگاهی این قوم از نشانههای پیامبر آخرالزمان میدانند. این قبایل حتی پیش از حضور اقوام اوس و خزرج در این ناحیه ساکن شده بودند. (تفسیر المیزان (سید محمدحسین طباطبایی، متوفی 1360)/ ذیل تفسیر آیۀ 89 سوره مبارکه بقره)
۲۴.در سیرۀ ابنهشام به بخشهایی از این سند اشاره شده است: «بسم الله الرحمن الرحیم، این نوشتهای است از محمد پیامبر خدا (صلّیاللهعلیهوآله) میان مسلمانان قریش و یثرب و کسانی که به ایشان ملحق شوند و همراهشان جهاد کنند؛ آنان ملتی واحد را تشکیل میدهند.... هر یهودی از ما پیروی کند، یاری میشود و با دیگر مسلمانان مساوی است، بر او ستم نمیشود و دشمنش یاری نمیگردد.... یهود هنگام جنگ همراه مسلمانان هزینۀ جنگی را میپردازند.... کسی بدون اجازه محمد (صلّیاللهعلیهوآله) از این مجموعه بیرون نمیرود. از قصاصِ جراحتی کوچک هم گذشت نخواهد شد. اگر کسی به مدینه حمله کرد همه دفاع خواهند کرد.» (تاریخ پیامبر اسلام (محمدابراهیم آیتی، متوفی 1343)/ ص 215)
۲۵.(مشی) رفتار، مشی
۲۶.(شرر) شرور، فتنهانگیز
۲۷.جمع سریه، به گروههایی از مسلمانان که پیامبر گرامی اسلام به فرماندهی یکی از اصحاب تجهیز و اعزام میکردند، سریه گفته میشود. هدف از اعزام این گروهها یا دفع توطئۀ قبایل بدویِ اطراف مدینه بوده یا دعوت به اسلام، آموزش تعالیم اسلامی و جمعآوری زکات از قبایل تازه مسلمانشده.
۲۸.(متع) جمع متاع، کالاها
۲۹.سوره مبارکه انفال/ آیه 7، «و [فراموش نکنید] آن زمان را که خداوند به شما وعده میداد که یکی از آن دو گروه نصیب شماست، ولی شما دوست داشتید [کاروان] غیر مسلح نصیب شما گردد و خدا میخواست که با سخنان خویش حق را پایدار سازد و ریشه کافران را قطع کنند.»
۳۰.سوره مبارکه انفال/ آیه 8، «تا حق را تثبیت کند و باطل را زایل گرداند، هرچند مجرمان خوش نداشته باشند.»
۳۱.سوره مبارکه بقره/ آیه 143، «تا بر مردم [جهان] گواه باشید.»
۳۲.(سیل) روانشدن آب، روانی
۳۳.(جرر) انبوه، بیشمار. لشکر انبوه که از تعداد بسیارِ سربازان، آهسته حرکت میکند.
۳۴.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 152
۳۵.پیامبر اکرم شخصاً به مسلمانان کمک میکرد، بیل و کلنگ میزد و گاه توبرههای خاک را جابهجا میکرد. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 351) در اثنای کار مسلمانان به سنگی برخورد کردند که خُرد نمیشد. سلمان پیامبر را خبر کرد. حضرت آمدند و با کلنگ ضربۀ محکمی به سنگ زدند؛ بخشی از سنگ خُرد شد و برقی برخاست. پیامبر تکبیر گفتند، مسلمانها هم تکبیر گفتند. برای بار دوم و سوم هم این اتفاق تکرار و سنگ متلاشی شد. سلمان علت تکبیرگفتن پیامبر را پرسید. حضرت فرمودند: در برق اول قصرهای پادشاهان ایران را دیدم و جبرئیل به من خبر داد که امت من بر آنها پیروز میشود. در برق دوم قصرهای شام و روم نمایان شد، جبرئیل به من بشارت داد که پیروزی با ماست، و برق سوم قصرهای صنعا و یمن را آشکار کرد که جبرئیل خبر از پیروزی امت من بر آنها داد. (مجمعالبیان فی تفسیر القرآن (فضلبنحسن طبرسی، متوفی 548 ق)/ ذیل تفسیر آیات 26 و 27 سوره مبارکه آلعمران)
۳۶.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 2. صلح حدیبیه، مراجعه کنید. ً1. سوره مبارکه فتح/ آیه 1
۳۷.بهطور موقت، فعلا
۳۸.درگیری پیامبر با بنیقینقاع مربوط است به سال دوم هجری و پس از پیروزی مسلمانان در غزوۀ بدر. در پی تعرض یک یهودی به یکی از زنان مدینه اختلاف بین مسلمانان و یهودیهای بنیقینقاع بالا گرفت. بنیقینقاع برخلاف عهدی که با پیامبر بسته بودند، روبهروی پیامبر ایستادند و این منجر به اخراج آنها از مدینه شد. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 271)
۳۹.در سال چهارم هجرت بنینضیر با طراحی نقشۀ ترور پیامبر عهد خود را نقض کردند. پیامبر از طریق وحی از خیانت آنها با خبر شد و آنها را مجبور به ترک مدینه کرد. بخشی از این ماجرا در آیات سورۀ مبارکۀ حشر آمده است. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 335)
۴۰.پیامبر یکی از مسلمانان را که اسلامآوردن خود را مخفی کرده بود، به میان یهودیان فرستاد. به ایشان گفت: اینجا خانۀ شماست. قریش آمده تا شما را جلو بیندازد و درگیری را آغاز کنید. اگر پیروز شوید، آنها به مقصود رسیدهاند و اگر شکست بخورید، شما را تنها میگذارند و میروند. بهتر است برای اطمینان از حمایت آنها، برخی از رؤسای آنها را نزد خود نگهدارید. آن فرد سپس نزد قریش رفت و گفت: بنیقریظه از جنگ منصرف شدهاند، و به پیامبر گفتهاند به جبران عهدشکنی، برخی از سران قریش را گروگان گرفته و نزد تو میآوریم. برای اینکه مطمئن شوید، به آنها پیام دهید که جنگ را آغاز کنند، ببینید چه پاسخی میدهند. هنگامیکه برخی از قریش به سراغ بنیقریظه رفتند و درخواست تسریع کردند، آنها پاسخ دادند که ما اقدامی نمیکنیم مگر اینکه بزرگانی از شما برای اطمینان نزد ما بیایند. فرستادگان قریش بازگشتند و گفتند، شایعۀ سستشدن بنیقریظه درست بوده. و بهاینترتیب بین آنها اختلاف افتاد. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 368)
۴۱.پیامبر پس از انعقاد پیمان صلح حدیبیه با مشرکان قریش و بازگشت از مکه، بهدلیل خیانتهایی که یهودیان خیبر در جنگهای گذشته داشتند، به سراغ آنها رفت و قلعههای آنها را فتح کرد. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 465)
۴۲.عبداللهبناُبَیّ یکی از منافقان زمان رسولالله بود. علت دشمنی او با پیامبر این بود که دو قبیلۀ اوس و خزرج بعد از سالها درگیری توافق کرده بودند تا عبدالله را به فرمانداری و حکومت مدینه منصوب کنند و با ورود پیامبر او ناکام مانده بود. چندین آیه در احوال عبدالله و خیانتهایش، بر پیامبر نازل شده است. (الاستیعاب فی معرفة الاصحاب (یوسفبنعبداللّهبنعبدالبر، متوفی 463 ق)/ ج3/ ص 941)
۴۳.پیش از غزوۀ تبوک گروهی از منافقین نزد پیامبر آمدند و با این بهانه که فاصلۀ خانههای مسلمانان تا مسجد پیامبر زیاد و طی مسافت برای پیرمردان و زنان سخت است، خواستار احداث مسجد جدیدی شدند. پیامبر اجازه دادند. هنگام بازگشت از غزوۀ تبوک و قبل از ورود پیامبر به مدینه آیات 107 تا 110 سورۀ توبه بر پیامبر نازل شد و نیت پلید و دشمنانۀ آن منافقین را آشکار کرد. آنگاه پیامبر دستور دادند تا عدهای از مسلمانها سریعتر بروند و آن مسجد را تخریب کنند. (تاریخ پیامبر اسلام/ ص 594)
۴۴.«مَرحَباً بِقَومٍ قَضَوُا الجِهادَ الاَصغَرَ وَ بَقِیَ عَلَیهِمُ الجِهادُ الاَکبَرُ، فَقیلَ: یا رَسولَ اللهِ مَا الجِهادُ الاَکبَرُ؟ قالَ: جِهادُ النَّفسِ» (الکافی/ کتاب الجهاد/ باب وجوه الجهاد/ حدیث 3)
۴۵.سوره مبارکه توبه/ آیه 125
۴۶.سوره مبارکه روم/ آیه 10
۴۷.سوره مبارکه توبه/ آیه 77
۴۸.(حرض) برانگیختن، ترغیبکردن
۴۹.پیش از جنگ احزاب پیامبر درحالیکه دستهای خود را به آسمان بلند کرده و گریان بود با صدای بلند چنین دعا میکرد: ای فریادرس غمدیدهها، ای اجابتکنندۀ درخواست بیچارگان، ناراحتی و گرفتاری مرا برطرف کن؛ که خود بینندۀ حال من هستی. (مناقب آل ابیطالب/ باب ذکر سیدنا رسولالله/ فصل فی غزواته/ ص 198)
۵۰.نهجالبلاغه/ حکمت 266
۵۱.ابوسفیان از سران قریش و دشمنان سرسخت پیامبر بود که در جریان چندین غزوه رودرروی پیامبر ایستاده بود. پیامبر در جریان فتح مکه اعلام کرد او و هر کس که در خانۀ اوست در امان است. ابوسفیان بعد از این ماجرا در ظاهر اسلام آورد و در زمان خلیفۀ سوم از دنیا رفت. این جمله از او در جلد چهارم کتاب البدایة و النهایة (اسماعیلبنعمر بن کثیر، متوفی 774 ق)/ ص 291 آمده است.
۵۲.سوره مبارکه منافقون/ آیه 8، «و عزت از آنِ خدا و از آنِ رسول او و از آنِ مؤمنان است.»
۵۳.ارشادالقلوب الی الصواب (حسنبنمحمد دیلمی، متوفی 841 ق)/ خبر حذیفةبنالیمان من تآمر القوم و نکثهم البیعة و تخلفهم عن جیش اسامة/ ص 331
۵۴.روزهای یازدهم تا سیزدهم ماه ذیالحجه، که حجاج در سرزمین منا بیتوته کرده و برخی از اعمال نظیر ذبح قربانی و رمی جمرات (پرتاب سنگریزه به نمادی از شیطان) را در این ایام انجام میدهند.
۵۵.مرحوم علیبنابراهیم قمی،متوفی قرن سوم هجری، در کتاب تفسیر خود (تفسیر قمی) ذیل آیۀ 67 سورۀ مائده این دو سخنرانی را آورده. طبق این نقل سخنرانی دوم در مسجد خَیف ـ مسجدی بزرگ در منا ـ ایراد شده است.
۵۷.«هر کس من مولای او هستم، این علی نیز مولای اوست.» مرحوم علامه امینی در کتاب الغدیر از زبان 110 نفر از صحابه و 84 نفر از تابعین واقعۀ غدیر خم را روایت کرده است.
۵۸.(سطر) نمونه
۵۹.(هیمن) ابهت، شکوه
۶۰.سوره مبارکه مائده/ آیه 3، «امروز دین شما را برای شما کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم.»