وجود همیشگی شخصیتهای شایستهٔ تقلید که در روز لازم شناخته میشوند
… کنار میگرفت خودش را از این خطوطى که به مرجعیّت منتهى میشود؛ خودش را ایشان کنار میگرفت؛ به زهد و ورع و تقوا و کنارهگیرى معروف بود. خداى متعال این مرد را نگه داشت، عمر او را طولانى کرد، حواس او را حفظ کرد، قوّت معنوى و روحى و علمى او را حفظ کرد براى امروز. و من به شما عرض کنم، در همهى زمانها در این حوزهی علمیّهى قم به فضل پروردگار، شخصیّتهایى هستند، رجالى هستند که شما براى تقلید از آنها هیچ مشکلى پیدا نخواهید کرد. امروز هم ممکن است شما آنها را نشناسید؛ ممکن است تا قبل از آن لحظهى لازم، کسى آنها را نشناسد به عنوان مرجع نشناسد، نه اینکه یک آدم ناشناسى بیاید بعد که مطرح شد، مىبینند عجب، این آقا سى سال، چهل سال، پنجاه سال در این حوزه مشغول خدمت، مشغول تدریس [بود]، کسى به فکر ایشان نبود که ایشان هم براى مرجعیّت مناسب است. اینجور خدا ذخایر را حفظ میکند براى روز معیّن. و به فضل الهى حوزههاى علمیّهى شیعه و امروز بیشتر از همه و بالاتر از همه با یک فاصلهى زیادى، حوزهى علمیّهى قم به فضل الهى سرشار است از این ذخایر. گذشتگان ما کار کردند، بزرگان ما کار کردند، فقهاى بزرگ کار کردند در این حوزهها؛ ذخایر در این حوزه هست، منتها …
سختگیری اسلام در شرایط مرجع تقلید
… دین را آنچنان که خدا خواسته است، باید به مردم ارائه بدهند. این احتیاج دارد به تحقیق، به نوآورى، به روشنفکرى، به آگاهى از دنیا، به خالى بودن از هواها و هوسهاى دنیایى؛ اگر نه در همه، لااقل در بخش عظیمى و حدّاقل در آن کسانى که دستاندرکار و مسئول هستند. لذا مىبینید شما دربارهى مرجع تقلید چه سختگیرىهایى در اسلام هست: صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدینِهِ مُخالِفاً لِهَواهُ مُطیعاً لِاَمرِ مَولاه.[5] و دیدیم هم که مرجع تقلید، مرحوم آیتاللهالعظمىٰ گلپایگانى (رحمة الله علیه) حقّاً و انصافاً همین خصوصیّات را داشت بر طبق شناخت و تشخیص من. وقتى از دنیا رفت، شما دیدید که ناگهان یک جوش و خروش عظیمى در دلهاى مردم به وجود آمد؛ این خیلى خوب است. این نشان داد که احساسات مردم و ایمان مردم ایران چیست و ضمناً نشان داد خنثى بودن و خنثى شدن تبلیغات و تلاشهاى دشمنان را. حوزه باید طورى باشد که از این قبیل …
تعدد مراجع تقلید در شهرها به اقتضای ضعف ارتباطات
… با آن عظمت؛ در مشهد که میرفتى، میرزا مهدى شهید نشسته بود با آن عظمت؛ در اصفهان که میرفتى، مرحوم حجّتالاسلام[14] نشسته بود. نمیشود گفت که در آن زمان نمیشد یک نفر [مرجع تقلید] باشد؛ چرا، اینجور هم نبود که نشود یک نفر مرجع تقلید باشد امّا حالا اینجور بود؛ اقتضاى زمانه آنجور بود، ارتباطات آسان نبود و هر جایى یکى بود. میخواهیم بگوییم که ضرورت نیست؛ اقتضاى زمانه است.
یکی شدن مرجعیت در زمان شیخ انصاری و میرزای شیرازی به اقتضای زمانه
… میشود]؛ از صاغان که [روستایی] در خراسان [قدیم] است، نامه مینوشتند و جواب سؤال [میخواستند]. خب این در زمان شیخ مفید که ممکن است، در زمان سیّدمهدى بحرالعلوم بیشتر ممکن است که از نجف بپرسند امّا چنین کارى نشده بود. علما در هر جایى و در هر شهرى مرجع تقلید بودند. یک روز هم نوبت به شیخ انصارى[15] و به میرزاى شیرازى[16] رسید؛ همه نشستند در خانههایشان و گفتند که آقا یکى است، مرجع یکى است. خب اقتضاى زمانه آن وقت اینجورى بود. یعنى اقتضائات زمانه در حوزهها تأثیر داشته؛ اینجور نبوده که حوزهها از اوّل تا آخر بر یک قرار بماند.
تفاوت مرجع تقلید درگیر کارهای مردمی با محقق تماموقت
در درجهى دوّم که آن هم از [لحاظ] اهمّیّت کمتر از این نیست، محقّقین و اساتید پیشبرندهى علم است که در داخل حوزهها میمانند براى اینکه علم را پیش ببرند و تحقیقات جدید بکنند. اى بسا یک کسى که مرجع تقلید است یا عالِم بزرگ یک شهرى است، کارهاى جنبى دارد، کارهاى مردمى دارد، کارهاى سیاسى دارد؛ این لزوماً همهى آنچه در ذهن و عمل دارد، برابر نیست با آن محقّقى که در حوزه نشسته فقط براى پیشبرد علم که اگر چنانچه ما یک مشکل علمى پیدا کنیم، بدهیم به او، تا گاو و ماهى[19] تحقیق کند و فراوردهى خودش را در اختیار حوزهى علمیّه بگذارد. در جهاتى البتّه وجوه مشترک دارند، در جهاتى هم وجوه افتراق. یک جور و یک نوع ــ حالا نمیدانم چه جورى و به چه تعبیر فارسى درستى [بیان کنم] ــ یک تیپ لازم و آن بهاصطلاح شکل و تراش لازم را هم ما اینجورى مشخّص میکنیم که این دو نوع بودند.