اوّلین جنگ مسلّحانهی با استعمار اروپایی را امامقلیخان، حاکم فارس انجام داده که توانست پرتغالیها را از هرمز بیرون کند. اوّلین جنگ نرم را در تاریخ کشورمان میرزای شیرازی انجام داده؛ تحریم تنباکو جنگ نرم بود؛ بزرگترین جنگ، آن هم اینجور جنگی که توانست بساط تسلّط اقتصادی انگلیس بر کشور را جمع کند. گاندی هم در هند این کار را کرد، [امّا] سی سال بعد از میرزای شیرازی؛ یعنی ابتکار این جنگ نرمِ بینظیر، مال میرزای شیرازی است. قویترین مقاومت عراقیها در مقابل تسلّط دولت انگلیس بر عراق را میرزا محمّدتقی شیرازی فرماندهی کرد. اوّلین سکّهی حکومت اسلامی را مرحوم سیّدعبدالحسین لاری در شیراز و در جهرم و لار ضرب کرد؛ سکّه زد، حکومت اسلامی را تشکیل داد. البتّه پایدار نماند و ایشان نتوانست …
حماسه بودن شکستن پیمان استعماری رژی و نقد تشکیککنندگان در آن
الان هستند کسانی که از میرزای شیرازی، صاحب حماسهی بزرگ شکستن پیمان مزدورانهی استعماری «رژی» انتقاد میکنند. کار میرزای شیرازی یک حماسه است. عدّهای امروز در آن تشکیک میکنند و میگویند این کار مصلحت بود، مصلحت نبود. میرزای شیرازی این کار را کرد، بعداً دولت ایران چند کرور به کمپانی بدهکار شد. پول داده، چه و چه و چه ...، همین الان عدّهای این مطالب را مینویسند و ترویج میکنند.
حرکت چندبعدی و پربرکت و کمشناختهماندهٔ او
چند مطلب به نظر رسید که در خدمت آقایان عرض بشود. اوّلین مطلب به مناسبت گذشت یک قرن از رحلت میرزاى شیرازى، این عالِم بزرگ تاریخ روحانیّت و پرچمدار یک مبارزهى پُرمغز و پُرمعنا علیه مراکز فساد و کانونهاى طغیان و انحراف، چند جملهاى دربارهى این بزرگوار عرض بشود. حرکت میرزاى شیرازى که متأسّفانه دربارهى آن برخلاف بسیارى از حوادث ۱۵۰ سال اخیر کار درست و کاملى هنوز نشده است، یک حرکت ذوابعاد و پُرمعنا و بسیار پُربرکتى بوده است. این یک سطرى که میرزاى شیرازى نوشتند[1] و آن روز بساط کمپانى انگلیسى را از ایران برچید و سلطهى استعمارى را موقّتاً از کشور قطع کرد، یک مبارزهى چندجانبه بود.
مبارزه با استبداد ناصرالدینشاه و کاستن از قدرت او
… به علما گفتهاند: «بروید مشغول مدرسهى خودتان، مشغول مسجد خودتان باشید؛ به کار سیاست چه کار دارید؟». پس [حکومت] ناصرالدّینشاه یک حکومت مطلقه و مستبدّهى فردى بود که با اخلاق مردم، با اقتصاد مردم، با دین مردم، با روحانیّت محبوب مردم معارضه و ناسازگارى داشت. یک بُعد فتواى میرزاى شیرازى، مبارزه با این خودکامه و کشیدن دندان تیز و قدرتمند این پلنگ تیزدندان بود و حقیقتاً دندان او کشیده شد و قدرت او کم شد. این قضیّه مربوط است به سال ۱۳۰۸ هجرى [قمری] یعنى چهار سال پیش از رحلت میرزا و تقریباً پنج سال پیش از مرگ ناصرالدّینشاه. این یک بُعد قضیّه بود که عبارت بود از مبارزهى با دستگاه استبداد.
بعد ضداستعماری فتوای تحریم تنباکو
… آخر عمر ناصرالدّینشاه ــ سالهاى اوّلِ قرن چهاردهم [هجری قمری] یعنى از ۱۳۰۰ به بعد ــ کار دربارِ ناصرالدّینشاه شده بود امتیاز دادن به این دولت و آن دولت، و این کمپانى و آن کمپانى و گرفتن پول و فروختن مملکت؛ مثل امتیاز رویتر[2] و همین امتیاز تنباکو و غیره. با آن حرکت عظیم میرزا و آن فتواى کوبنده، جلوی این انحصارهاى خارجى و امتیازات خارجى و دخالت خارجى هم گرفته شد. پس بُعد ضدّ استعمارى هم داشت که بسیار چیز مهمّى است.
تدابیر او در تشکیل و ادارهٔ حوزهٔ علمیهٔ سامرا
تجربهی هشتسالهی تشکیل و ادارهی حوزهی علمیّهی پُررونق در اراک، و سالها پیش از آن، معاشرت نزدیک با رهبر بزرگ شیعه، میرزای شیرازی در سامرّا و ملاحظهی تدابیر ایشان در تشکیل و ادارهی حوزهی علمیّهی آن شهر، به او رهنمایی میدادند؛ و درایت و شجاعت و انگیزه و امید در او، وی را در این راه دشوار به پیش میبردند.
ابطال قرارداد تنباکو با حکم او و همراهی علمای ایران
قراردادهای ننگین در طول این مدّت با مخالفت و ممانعت علما بود که ابطال شد؛ قرارداد رویتر با جلوگیری حاج ملّاعلی کنی، عالِم بزرگ تهران؛ قرارداد تنباکو با حکم میرزای شیرازی، مرجع اعلیٰ، و همراهی علمای بزرگ ایران؛ قرارداد وثوقالدّوله با افشاگری مدرّس؛ مبارزه با منسوجات خارجی با ابتکار آقانجفی اصفهانی و همراهی علمای اصفهان و پشتیبانی علمای نجف؛ و مواردی دیگر.
درک توطئهٔ انحصار تنباکو و برهم زدن آن با یک فتوا
… برایشان آسان میشود؛ عیناً مثل کاری که در هند کردند. در هند، اوّل کمپانی هند شرقی را راه انداختند، بعد که پیش رفتند، حکومت هند را تصرّف کردند، هند شد یک قسمتی از امپراتوریِ انگلیس؛ حدود ۱۵۰ سال وضع اینجوری بود. خب، در ایران [هم] میخواستند همین کار را بکنند. یکی از اوّلین کارهایی که کردند قضیّهی انحصار تنباکو بود ــ اسم «نهضت تنباکو» را قاعدتاً شنیدهاید ــ تا انحصار کِشت و فروش و خرید تنباکوی کشور در اختیار انگلیس باشد. دستگاههای دولتیِ آن زمان ــ زمان ناصرالدّینشاه ــ نفهمیدند که معنای این کار چیست، قبول کردند. میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعه، در سامرّا فهمید که پشت این قضیّه چیست، با یک فتوا این قرارداد را به هم زد و از بین برد. این کارِ اوّلشان بود؛ خب، این نشد. پیدرپی، قراردادهای گوناگونی از این قبیل بود که یکی از مهمترینهایش قراردادی بود معروف به «قرارداد وثوقالدّوله» که در سال ۱۹۱۹ میلادی و ۱۲۹۹ هجری شمسی، انگلیسها به نخستوزیر وقت ایران[4] رشوهی مفصّلی دادند و این قرارداد …
پرچمدار اسلام و تشیع و مرجع استعمارستیز قرن چهاردهم
درگذشت عالم بزرگوار مرحوم آیتالله آقای حاج سید رضی شیرازی رحمةالله علیه را که از احفاد پرچمدار کبیر اسلام و تشیع و مرجعِ استعمارستیز قرن چهاردهم هجری مرحوم میرزای شیرازی بزرگ بودند، به حوزهی علمیه تهران و شاگردان و ارادتمندان ایشان و بیت رفیع شیرازی و بویژه به خاندان مکرّم و بازماندگان ایشان تسلیت عرض میکنم و رحمت و مغفرت و علو درجات ایشان را از خداوند متعال مسألت مینمایم.
تأثیر ادامه نیافتن خط او بر سرنوشت ایران
… ما و ملت ماست؛ قلهی برجستهی نیروهای انسانىِ ممتاز، در علم، در ادب، در پیشرفتهای گوناگون امور حیات اجتماعی، در مبارزات، در جهاد، در تدین. به تاریخ اخیر قبل از پیروزی انقلاب هم که نگاه کنیم، نام شیراز در حساسترین و حیاتیترین قضایای اجتماعی ما برجسته است. فرض کنید در قضیهی تاریخی تحریم تنباکو، که سرآغاز یک مبارزهی مردمی و آگاهانه بر علیه تسلط غرب بود، نام میرزای شیرازی مطرح است؛ که اگر همان حرکت میرزای شیرازی (رضوان اللَّه علیه) ادامه پیدا میکرد و سیاستمداران و نخبگان کشور همان خط را دنبال میکردند، سرنوشت ایران غیر از آن چیزی میشد که اتفاق افتاد؛ ولی خب، استعمارگرها از غفلتها و از طمعها استفاده کردند، آمدند وسط، خط را قطع کردند. یا در قضیهی جنگهای مردم عراق با استعمار انگلیس و دخالت انگلیسها، باز آنجا هم اسم شیراز مطرح است. رهبر این حرکت عظیم، مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی - معروف به میرزای دوم شیرازی - این مرد بزرگ و عالم و مرجع تقلید بود. در خود فارس، علمای بزرگ، شخصیتهای برجسته و …
مخالفت با کمپانی رژی بهعنوان نمونهای از بیداری ملت
بعد چه اتفاقی افتاد؟ در خلال این صد، صد و بیست سالی که بخش آخر آن دوران سخت تا امروز. گذشته، وجدانهای بیدار و شخصیتهای بزرگی پیدا شدند که هشدارهایی دادند؛ برقهایی در آسمان تاریک و ظلمانىِ زندگىِ این کشور جهاندند که روشنیهایی به وجود آمد؛ بیداریهایی به وجود آمد که یک نمونهاش مخالفت میرزای شیرازی با کمپانی رژىِ معروف بود که در واقع همهی کشور را بتدریج میبلعید و میخواست سرنوشتی مثل سرنوشت استعماری هندوستان برای ایران رقم بزند؛ یا فریادهای مرحوم آیتالله مدرس در صحن مجلس ملی آن روز در مقابلهی با رضاخان و دیگران و دیگران، در مقابله با آن قرارداد خائنانهای که آن روز داشتند میبستند که همهی کشور را تحویل انگلیسها بدهند. اینها برقهایی در این فضا روشن کرد؛ دلها را روشن کرد، عزمها را …
مخالفت با واگذاری امتیاز رژی به بیگانگان
… تسلیم شدند و دادند. همه ی این تشنجها، درگیریها و چالشهایی که شما در دوران حکومت قاجاریه از زمان تنباکو تا دوران رضا خان و تا بعد از آن می بینید که بین جبهه ای از مؤمنین به رهبری علما از یک طرف و حکام جائر از یک طرف انجام گرفت، نشئت گرفته از این قضیه است. در قضیه ی امتیاز «رژی»، میرزای شیرازی در مقابل دادن امتیازِ مفت و مجانىِ یک منبع درآمد بزرگ در کشور به غربیها و خارجیها، مخالفت کرد. در قضیه ی امتیاز «رویتر» همین طور، و در قضیه ی قراردادِ ۹۹ - قرارداد معروف به «قرارداد وثوق الدوله» که در واقع طبق آن، همه ی کشور را به دست انگلیسها می دادند - هم همین طور بود، که مدرس، آن روحانی برجسته، مخالفت کرد.
تحریم انحصار تنباکو و جلوگیری از معاملهٔ زیانبار
این آقای روشنفکری که به عنوان معروفترین پیامآور روشنفکری و روشنگری در ایران مطرح بود - یعنی همین میرزا ملکم خان - خودش دلّال قضیه «رویتر» بود! در همین انحصار معروف تنباکو - که میرزای شیرازی، مرجع تقلید وقت، آن را تحریم کرد و جلوِ این معامله زیانبار را گرفت - میرزا ملکم خان خودش دلّال آن بود! واقعاً یکی از دلّالیهای عمده میرزا ملکم ارمنی، همین قضیه «رژی» بود که دربار هم آن را قبول کرد. این آدم میخواهد در ایران پیامآور روشنفکری باشد؛ یعنی مردم را به آینده، به تجدّد و نوگرایی دعوت کند؛ ببینید مردم چه از آب درمیآیند!
فتوای قاطع در برابر کمپانی انگلیسی و به حرکت درآوردن ملت
قرن گذشته یعنى قرن نوزدهم [میلادی] یا قرن چهاردهم هجرى ــ به این تعبیر بگوییم بهتر است ــ قرنِ فریادگرىِ فریادگرانِ اسلام بود. از اوایل قرن که میرزاى شیرازى ــ مرجع تقلید بزرگ اسلام ــ در برخورد با کمپانى انگلیسى آن فتواى قاطع را داد و یک ملّت را به حرکت درآورد، تا واقعهى مشروطیّت در ایران، تا حرکتهاى اسلامى در هند، تا بیدارى اسلامى در غرب دنیاى اسلام ــ در خاورمیانه و در منطقهى شمال آفریقا ــ و بزرگانى که سخن گفتند و سیّدجمالالدّینها و دیگران و دیگران، یک قرن تقریباً، قرن فریاد بود؛ قرن مبارزات بود و قرن بعد، قرن تجربه است. این قرنى که ما امروز در آن هستیم، قرن تجربه است. قرن چهاردهم هجرى قرن فریاد و بیدارگرى و اعلام بود و این قرن پانزدهم ــ از آغاز و از افتتاح این قرن ــ قرن تجربه و عملکرد است.
فیصله دادن قضیهٔ تنباکو با فتوای او
البته در این میان، استثناهائی وجود داشت: مثلاً یک امیرکبیری سه سال بر سر کار آمد. یا فتوای میرزای بزرگ شیرازی توانست قضیهی تنباکو را فیصله بدهد. یا علما در قضیهی مشروطیت دخالت کردند. یا نهضت ملی شدن نفت در یک دورهای به راه افتاد. همهی اینها کارهای کوتاهمدت، موقت و بعضاً بکلی ناکام بود؛ اما روال کلی، حرکت کلی، حرکت ذلت بود که بر این ملت بزرگ، بر این ملت تاریخساز، بر این ملتِ دارای مواریث عظیم …
فتوای میرزای شیرازی نمونهٔ مبارزهٔ ضدبیگانهٔ علما
وقتی به علما نگاه میکنیم، میبینیم سابقهی فعالیت علما خیلی بیش از دورهی مشروطیت است. شاخصهی آن فعالیتهای قبلی، «ضد بیگانه بودن» بود. اصلاً وجه ضد استبدادی در فعالیتهای علما، یک وجه منطوی در جنبهی ضد بیگانه و ضد استعماری بود. مثلاً فتوای مرحوم میرزای شیرازی، اقدام مرحوم ملاعلی کنی در قضیهی رویتر و از این قبیل، قبل از آنها در قضایای مبارزهی با روسها، اصلِ حرکت مرحوم آخوند در جهت تهدید روسها برای اشغال ایران و بقیهی این کارهایی که شما میبینید، وجه غالب و اصلی بوده است و البته در مسئلهی مشروطیت هم وجه ضد استبدادی در حرکت علما واضح و روشن شد، که حالا عرض میکنم که چگونه این مسئله شکل گرفت.
تحسین منبر حاج آقا رضا همدانی و دستور به نوشتن آن
… شیرازی منبر رفت، که این منبر بعد کتاب شد؛ «هدیة النملة الی رئیس الملة». این یک منبرِ حاجآقا رضا همدانی واعظ است؛ غیر از حاج آقا رضا همدانىِ فقیهِ صاحب «مصباح الفقیه». من «هدیة النملة» را دارم و خواندهام؛ رد شیخیه است. این کتاب، متقن و دقیق و عمیق است. البته مرحوم حاجآقا رضا واعظ فقیه هم بوده، اما اهل طلاقت بیان و اهل منبر هم بوده و در حضور میرزای شیرازی منبر رفته و میرزا او را تحسین کرده است. گفته این منبر را بنویس، او نوشته است؛ بعد با عنوان «هدیة النملة الی رئیس الملة» چاپ شده است. البته من چاپ قدیم آن را دارم - چاپهای چهل، پنجاه سال قبل را - نمیدانم اخیراً چاپ شده یا نه. این کتاب به نجف استفاده رسانده است.
گسیل داشتن سید عبدالحسین لاری از حوزهٔ سامرا به فارس و بوشهر
مرحوم آیتاللهالعظمی آقا سید عبدالحسین لاری در میان علمای معاصر خود، از امتیازات ویژهای برخوردار بوده است؛ و به گمان زیاد، همین ویژگیها موجب آن شده است که میرزای بزرگ مجدد شیرازی او را از سامرا و از حلقهی گرم تعلیم و تعلم آن حوزهی بزرگ ، و از میان شاگردان خود برگزیده، به منطقهی فارس و بو شهر، که خود از وضعیت حساس آن به خوبی مطلع بوده است، گسیل دارد. آن روز منطقهی فارس و بو شهر، اسیر سلطهی جبار نظامیان انگلیسی بود. و این قطعهی خونین از میهن و ملت ما، از اشغال خشن و ظالمانهی نظامیان و سیاستمداران انگلیسی، در رنج و مصیبت میزیست، مرحوم سید عبدالحسین لاری پرچم جهاد و مبارزهی با اشغالگران را برافراشت؛ و …
دخالت عالم دینی در امر سیاسی و برهم زدن تدابیر استعماری در عهد ناصری
… میخواستند آزادانه، هر کاری میخواهند با ملت و کشور انجام دهند، مطرح کردند و بدیهی است که نمیخواستند احکام اسلامی و منادیان احکام اسلامی، در امر حکومت آنها دخالتی بکنند. لذا، حکّام و سلاطین مستبد، اوّلین پیشروان فکر انحرافىِ «جدایی دین از سیاست» محسوب میشوند. قبل از استعمارگران و قبل از دشمنان خارجی و قبل از طرّاحان سیاسی صهیونیسم و دیگران، کسانی که بر این کشور و بر دیگر کشورهای اسلامی، سالها مستبدانه حکومت کردند، مروّج و منادی این فکر بودند که «دین از سیاست جداست.» وقتی در زمان ناصرالدّین شاه، یک عالم روحانی[2] در یک امر سیاسی دخالت کرد و همه تدابیر و مکر استعماری را که منافع مشترک کمپانیها و دربار پادشاهی ایران به وسیله آن تأمین میشد، به هم ریخت، آیا اطرافیان و درباریهای ناصرالدّین شاه به این فکر نیفتادند که چرا دین در امر سیاست دخالت میکند؟ کما اینکه در ادبیات دوران ناصرالدّین شاه - دوران اواسط و اواخر قاجار - همین معنا وجود دارد که «چرا علما و کسانی که به امور دینی مشغولند، در امر حکومت دخالت میکنند؟» این معنا، در نوشتههای عهد ناصری، به طور واضح وجود دارد.
توسل به واعظی توانا برای مقابله با نفوذ مسلک باطل
… که یکی از مسالک باطله، رواج پیدا کرده بود و در رأس آن مسلک باطل - که من نمیخواهم اسم بیاورم - ملایی تحصیلکرده و درس خواندهی نجف قرار داشت - کرمی که از داخل خود درخت بهوجود آمده و رشد کرده بود - حرفهایی داشتند، که آن حرفها کمکم داخل حوزه هم نفوذ میکرد. مرحوم میرزای شیرازی به همین حاج آقا رضا همدانی متوسل شد. حاج آقا رضا همدانی یک منبر رفت و آن منبر شد کتابی به نام «هدیة النملة الی رئیس الملة» که الان هم این کتاب وجود دارد. پس، یک مبلغ، گاهی اوقات میتواند چنین کار عظیمی را انجام دهد که خود میرزای شیرازی یا بقیهای که بودند و خواستند چنین کاری را انجام دهند، بر آن …
نمونهٔ عالم هوشیاری که با وجود او برد با مسلمانان بود
… کارها کردند، سرزمینها گرفتند، بر اساس آن تدابیر فراوانى به راه انداختند- خیلى ضربه دیدهایم؛ ندانستنِ حقایقِ جریانات عالم بهوسیلهی علما، مشکلات بزرگى را در این دویست سال براى ما به وجود آورد. آنجایى که ما یک عالمِ باهوشِ زرنگِ دقیقى داشتیم، محفوظ ماندیم؛ آنجایى که کسى مثل میرزاى شیرازى داشتیم، بُرد با ما شده؛ آنجایى که انسان دَیّن[23] و تقى امّا ذکى[24] و باهوشى مثل شیخ انصارى داشتیم، بُرد با ما بوده؛ آنجایى که یک قدرى غفلت در کار بوده، سرِ ما کلاه رفته، ضرر کردیم؛ آن هم ضررهایى که دیگر مال یک نفر و یک حوزه و یک مجموعه و یک شهر و یک سال و دو سال نیست؛ ضررى که …