توانایی ویژهٔ او در تشکیل حوزهٔ علمیهٔ قم با وجود علمای دیگر در شهر
قم در هنگام ورود آیتالله حائری از علمای بزرگ خالی نبود؛ بزرگانی چون آیاتالله میرزا محمّد ارباب و شیخ ابوالقاسم کبیر و تعدادی دیگر در این شهر میزیستند، ولی هنر بزرگ تشکیل حوزهی علمیّه یعنی پرورشگاه علم و عالِم و دین و دَیّن[1] با همهی ظرافتها و تدبیرهایش فقط از شخصیّت مؤیَّدی چون آیتالله حاج شیخ عبدالکریم حائری (اعلی الله مقامه فی الجنان) برمیآمد.
تجربهٔ ادارهٔ حوزهٔ اراک و درایت و شجاعت و امید او در تأسیس حوزهٔ قم
تجربهی هشتسالهی تشکیل و ادارهی حوزهی علمیّهی پُررونق در اراک، و سالها پیش از آن، معاشرت نزدیک با رهبر بزرگ شیعه، میرزای شیرازی در سامرّا و ملاحظهی تدابیر ایشان در تشکیل و ادارهی حوزهی علمیّهی آن شهر، به او رهنمایی میدادند؛ و درایت و شجاعت و انگیزه و امید در او، وی را در این راه دشوار به پیش میبردند.
احیای حوزهٔ تعطیلشدهٔ قم با هجرت به این شهر
در میانهی چنین حوادث تلخ و چنین شب بیفروغی بود که ستارهی قم طلوع کرد. دست قدرت الهی، فقیهی بزرگ و پرهیزکار و مجرّب را برانگیخت تا با هجرت به قم، حوزهی مندرس و تعطیلشده را دوباره جان بخشد و نهالی تازه و مبارک در سنگلاخ آن زمانهی ناسازگار، در مجاورت حرم دُخت مطهّر حضرت موسیبنجعفر (علیهم السّلام) و در آن زمین مستعد بنشاند.
طلب رحمت برای بنیانگذار حوزهٔ قم و ستایش علم و یقین او
رحمت و رضوان پیوستهی خدا بر بنیانگذار این حوزهی پُربرکت و باعظمت و این شجرهی طیّبهی پُرثمر؛ انسان والا و دانا و مبارک، عالِم دین و آراسته به آرامشِ یقین، حضرت آیتاللهالعظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری.
احیای حوزهٔ علمیهٔ قم
حوزهی قم نبود؛ یک حوزهی کمرنگ بی رونقی بود بعد از آن رونق اولیهی عهد اسبق. حاج شیخ عبدالکریم حائری (رضوان اللَّه تعالی علیه) آمد، حوزه جان گرفت؛ اینجوری است حوزهی علمیه. امروز را نگاه نکنید؛ فردائی وجود دارد؛ این فردا چگونه است؟ این را شما باید معیّن کنید؛ امروز باید معیّن کند.
تأسیس حوزهٔ علمیهٔ قم پس از سالها اقامت در اراک
… از شهرهای کهن، شهر جوانی است؛ اما در همین مدت شخصیتهای برجستهای از آن برخاستهاند و هر کدام منشأ آثاری شدهاند. ظهور شخصیتها و مردان بزرگ از این خطّه، نشاندهنده حقیقتی است و آن حقیقت اینکه این منطقه از لحاظ استعداد انسانی، یک منطقه ممتاز و کمنظیر است. از همین شهر بود که مرحوم آیةاللَّه حائری - مؤسّس حوزه علمیه قم - به قم سفر کرد و در قم ساکن شد. مردی که جاذبه اراک او را از نجف و سامرا به این شهر کشانده و سالها در این شهر بساط علم و تحقیق و روحانیت گسترده بود، از شهر اراک به قم رفت و حوزه قم را تأسیس کرد. با این حساب، شهر شما مادر حوزهی علمیهی قم است. حوزه قم در دوره اخیر به دست مردی تأسیس شد و بهوجود آمد که جاذبه شهر شما توانسته بود او را از مرکز تحصیلات - یعنی نجف و سامرا - به اینجا بکشاند. بزرگان اراک در نجف هم که بودند، برجسته بودند؛ در قم هم که بودند، …
پایهگذاری حوزهٔ علمیهٔ قم در سال ۱۳۴۰ قمری
… ده سال گذشتهى او یک حرکت مثمر بوده است و اساساً حوزهى علمیّه یک وجود مثمر و داراى برگوبار بوده است: کَلِمَةً طَیِّبَةً کَشَجَرَةٍ طَیِّبَةٍ اَصلُها ثابِتٌ وَ فَرعُها فِی السَّماٰءِ * تُؤتیِّ اُکـُلَها کُلَّ حینٍ بِاِذنِ رَبِّهـا ؛ تا امروز این[طور] بوده. آن روزى که مرحوم آیتالله حائرى (رضوان الله تعالى علیه) وارد این شهر شد در سال ۱۳۴۰ قمرى ــ یعنى ۷۲ سال قبل از این ــ از اینهمه برکات خبرى نبود؛ نه در این شهر، نه در این کشور و نه در سراسر عالم؛ این حوزه را او پایهگذارى کرد. چهل سال بعد از آن تاریخ تقریباً، یعنى در سال ۱۳۸۱ و ۸۲ [۱۳ قمری]، این نهضت آغاز شد. ببینید چقدر این ثمره به اصل نزدیک است. چطور آن اخلاصى که نشانندهى این نهال ــ نهال حوزهى علمیّه ــ در وجود خود داشت به ثمر نشست، تا این نهضت پدید آمد و نشانندهى نهال نهضت …
بنیانگذاری حوزهٔ علمیهٔ قم
تقریباً هفتاد سال قبل، حوزهی علمیّهی قم به دست مردى بزرگ و برگزیدهاى از برگزیدگان خدا - مرحوم آیتاللهالعظمى حائرى - در شهر قم کار گذاشته شد و بهعنوان یک مرکز براى همهی طالبان به وجود آمد. تقریباً چهل سال بعد از این تاریخ بود که نهضت اسلامى از قم زبانه کشید: یکى از شاگردان مکتب آن مرد بزرگ، همان بزرگمَرد استثنائىِ تاریخ ما یعنى رهبر و مقتدا و امام فقید ما حضرت امام خمینى (قدّس الله نفسه الزّکیّة و اعلى الله کلمته) بود که پرچم مبارزهی …
بنیانگذاری یا بازسازی حوزهٔ علمیهٔ قم
خصوصیّت دومى که آن هم مخصوص قم است، این است که اینجا پذیرایى کنندهى بزرگترین حوزهى علمیهى طول تاریخ شیعه است. ما در طول تاریخ، از اوّل تشکیل حوزههاى علمیهى تشیّع تا امروز، به بزرگىِ این حوزهى مبارکهاى که به دست مرحوم آیةاللَّه حائرى رضواناللَّهتعالىعلیه در این شهر بنیان شد یا بازسازى گردید و در زمان مرحوم آیةاللَّه العظمى بروجردى، عظمت و اعتلا پیدا کرد و سپس به برکت امام بزرگوار و انقلاب عظیم، به اوج اعتلاى خود رسید، در هیچ جاى دنیا نداشتهایم.
انتقال مرکزیت حوزهٔ فقاهت به قم
بعد از این دوره، اوج حوزهی نجف و کربلا و حضور تلامذهی مرحوم «وحید بهبهانی» و سپس «شیخ» و «صاحب جواهر» و تلامذهی این بزرگواران تا دورهی اخیر است. بعد مرکزیت عظمای حوزهی فقاهت به وسیلهی مرحوم «آیةاللَّه حایری» و بعد مرحوم «آیةاللَّه بروجردی»، باز به قم منتقل میشود و تا امروز ادامه دارد. این حوزه، محصول این سیر تاریخی و نتیجه و مستحصل و زبده گُزینِ همهی این حرکت عظیم علمی است که با مهاجرت و تحقیق و علم، همراه بوده است و امروز در اختیار شماست.
تأسیس حوزهٔ علمیهٔ قم
اساساً در تاریخ پُرفرازونشیب ایرانِ مظلوم و خونین ما، قم یک نام برجسته و نمایشگر یک جهتگیرى و یک حرکت خاص است. تقریباً هفتاد سال قبل از این، شهر قم حوزهى علمیّهاى را که به وسیلهى مرحوم آیتاللهالعظمى حاج شیخ عبدالکریم حائرى تأسیس شد، صمیمانه در آغوش گرفت. بعد از تشکیل این حوزه که تقریباً چهل سال گذشت، اوّلین نشانههاى برکات جهانگیر حوزه یعنى نهضت اسلامى و گوهر یکتاى درخشان امام عظیمالشّأن درخشید؛ اگرچه در این چهل سال هم علما و بزرگانى از حوزهى قم بیرون آمده بودند و برکاتى بر آن مترتّب شده بود امّا در مقطع …