لزوم آشنایی با همهٔ معارف دینی و با یافتههای امروز بشر در علوم انسانی
الزام مهم برای دست یافتن به این خصوصیّات، اوّلاً آشنایی فقیه با همهی ابعاد و معارف دینی در همهی زمینهها، و ثانیاً آشنایی مناسب با یافتههای امروز بشر در عرصهی علوم انسانی و دانشهای مرتبط با زندگی انسان است.
لزوم همت حوزه برای تربیت فقهای بزرگ و مراجع تقلید
آن قشرهاى انسانى و آن کسانى که فراوردههاى حوزهاند، به نظر ما در درجهى اوّل، فقهاى بزرگ هستند. حوزه بایستى خیز بردارد براى به وجود آوردن فقهاى بزرگ؛ که در بین اینها مراجع تقلید به وجود بیاید؛ در بین اینها علماى بزرگ شهرستانها به وجود بیاید؛ علماى بزرگ تهران به وجود بیاید؛ شخصیّتهایى که در هر شهرى مىنشینند، از علم آنها و معرفت آنها خلقى بتواند استفاده کند، به وجود بیاید. اوّل، دامن همّت به کمر ببندند براى ساخت و خلق اینگونه افراد.
لزوم تحقیق و کار فضلا در عرصههای نپرداختهٔ فقه
… مطرح شده، خوب هم با قوت وارد شدهاند، انصافاً فقهای قویالفکر، قویالاستدلال و المنطق ما داریم چه در گذشته چه در زمانهای نزدیک به خودمان. لکن بعضی از مناطق زندگی است، بعضی از مناطق مورد نیاز است که فقه ما از کنار آن عبور کرده است به جزئیات آن وارد نشده است. اینها را بایستی فضلا وارد بشوند. فکر کنند، تحقیق کنند، کار کنند.
فزونی فقهای ایرانی در میان فقهای شیعه پس از دوران صفویه
… داشتند، حرکتهای بزرگِ ماندگارِ فراموش نشدنیای انجام دادند که یکی از آنها گسترش حوزههاىِ علمی شیعه است که در آن وقت، حوزهی علمیهی اصفهان و خراسان و قم و نجف و بقیهی مناطق، به برکت آنها آباد شد که اگر کسی وارد مطالعه شود، شگفتیهای عظیمی را خواهد دید. اگر شما تا قبل از دوران صفویه، فقهای شیعه را نگاه کنید، تعداد ایرانیان انگشت شمار است؛ امّا بعد از صفویه، هر کدام از بزرگان علما را که نگاه کنید شاید نود درصد آنان فقهای ایرانی هستند.
تلاش موفق و مجاهدتآمیز هزاران فقیه برجستهٔ شیعه در حرکتی هزارساله
در این عرصه، تلاش موفّق و مجاهدتآمیز هزاران فقیه برجستهى شیعه که در میان آنان صدها مؤلّف نامدار و دهها فقیه صاحب سبْک و مبتکر دیده میشوند، حجم عظیمى از یک حرکت هزارساله و روبهرشد و داراى محصولى اعجابانگیز را در برابر دیدگان ما قرار میدهد. این گنجینهى پُربار و کمنظیر، امروزه در اختیار فقهاى برجستهى شیعه و مورد استفادهى آنان و تا حدودى آحاد مردم متدیّن است لیکن تکریم این ثروت معنوى، سه وظیفهى عمده در قبال آن را بر عهدهى همهى علاقهمندان و متخصّصان فقه امامیّه قرار میدهد؛ این سه وظیفه …
وجود شاعران درجهیک و نویسندگان چیرهدست در میان فقها
… کند؛ خب بله، چه مانعى دارد؟ حوزههاى علمیّه وقتى خوب حرکت بکنند، در خلال کارهاى رشتهى تبلیغ، یک بخشى را هم میگذارند براى رشد ذوقها و سلایق هنرى. در بین بزرگان فقهاى ما کسانى بودند که شاعر بودند؛ نویسندههاى خوبى بودند؛ نویسندههاى چیرهدست و شعراى خوب. خیال نشود که علما و فقها هر وقت شعر گفتند، اینها شعراى درجهى دو و درجهى سه هستند. نخیر؛ در بین علماى بزرگ ما و فقهاى بزرگ، شعرائى هستند که اینها را میشود در شمار درجهى یکها به حساب آورد؛ داریم از این قبیل. بنابراین، سوّم، مبلّغینند که شامل گوینده است بانواعها: گویندهى در محافل عمومى، گویندهى در مجامع خارجى، آشناى به زبانهاى گوناگون، گویندهى در کشورهاى گوناگون، با بیگانهها، با خودىها، و نویسنده ــ نویسندهى کتاب، نویسندهى جزوه، …
معرفی فقیه کامل در حدیث امیرالمؤمنین (ع)
الحمد لله ربّ العالمین و الصّلاة و السّلام على سیّدنا محمّد و آله الطّاهرین و لعنة الله على اعدائهم اجمعین. عن امیرالمؤمنین (علیه السّلام) انّه قال: اَلفَقیهُ کُلُّ الفَقیهِ مَن لَم یُقَنِّطِ النّاسَ مِن رَحمَةِ اللهِ وَ لَم یُؤیِسهُم مِن رَوحِ اللهِ وَ لَم یُؤمِنهُم مِن مَکرِ الله.[1]
بیان حقیقت دین بدون سختگیری مأیوسکننده و بدون هواپرستی
به این مضمون البتّه احادیث متعدّدى هست و خلاصهى حرف این احادیث این است که حقیقت را آنچنان که هست براى مردم بیان بکند: نه با سختگیرىها و تنگنظرىها و دخالت دادنِ برخى کجفهمىها مردم را مأیوس بکند؛ نه با هواپرستى و تبعیّت از رأى غیر متّکى به مبانى، مردم را از مکر الهى ایمن بکند و به گناه تشویق بکند. لبّ فقاهت این است: فهم حقیقت دین و حقیقت شریعت و بیان آن به مردم. ما که بعد از مدّت نسبتاً طولانىِ تعطیلمان مجدّداً این مباحثه را شروع میکنیم، طبق مرسوم درسهاى حوزهاى، امروز بعضى از مطالب را لازم دانستیم که عرض بکنیم تا انشاءالله شاید مفید باشد؛ هم براى …
توجه بیشتر قدما به فروع فقهی نسبت به متأخران
امروز خیلى از مسائل هست که از لحاظ فقهى براى ما روشن نیست. حتّى میخواهم این را بگویم که بعضى از فروع هست در بعضى از ابواب فقه که قدماى ما به آنها رسیدگى کردهاند و احکام آن را بیان کردهاند، متأخّرین حتّى آنها را هم بحث نکردند؛ یعنى شما امروز اگر به مبسوط شیخ[7] (رضوان الله علیه) یا به تحریر علّامه[8] مثلاً مراجعه بفرمایید، فروع بیشترى خواهید یافت تا به خیلى از کتب فقهایى که بعد از اینها آمدند و بخصوص فقهایى که نزدیک به زمان ما هستند. به فروع اهمّیّت کمترى میدهند در حالى که این فروع هر کدام یک نقشى در زندگى جامعه دارند؛ پس بایستى گسترش پیدا کند. امروز فقه ما باید احکام معاملات را خوب برسد؛ احکام اجاره را به شکل جهانى، خوب نگاه کند، احکام انواع و اقسام قراردادها را از شرع مقدّس استنباط کند …
بالاتر بودن سطح معرفت فقهی بسیاری از فقهای امروز از فقهای گذشته
خب، کتاب درسى جدید تولید کنید. چه اشکالى دارد یک عدّهاى بنشینند کتاب درسى جدید تولید کنند؟ میگویند آقا، ما شهید ثانى نمیشویم! خیلى خوب، شهید ثانى نمیشوید؛ اوّلاً که من نمیگویم بسیارى از فقهاى امروز ما رتبهی علمی و استعدادشان بیشتر از فقهاى گذشته است. شاید اگر در زمان آنها بودند، مثل آنها نمیتوانستند کار کنند امّا بسیاری سطح معرفت فقهیشان بالاتر از خیلی از فقهای گذشتهی ما بود. چرا نمیشود؟ کتاب اصول تولید کنید؛ کتاب فقه تولید کنید؛ برای مردم مختلف تولید کنید؛ شکل درس را عوض بکنید. آن روز یکی از دوستان عزیز ما که خیلی هم من خاطر آن دوست را واقعاً گرامی میدارم و عزیز میدارم، به من میگفت که «نمیشود این جوری جنس پلاستیکی در حوزه درست کرد؛ یعنی …