فقیه بزرگ دوران و مرجع اعلای شیعیان جهان و شخصیت کمنظیر روحانی
این دو شخصیت برجسته و ممتاز یکی فقیه بزرگ دوران و مرجع اعلای همهی شیعیان جهان در زمان خود، و شخصیت کمنظیر روحانی در دورانهای اخیر حضرت آیتاللهالعظمی بروجردی و دیگری فقیه و مفتی بزرگ اهل سنت، و رئیس شجاع و نواندیش ازهر شریف علامه شیخ محمود شلتوت میباشند.
محور قرار دادن حدیث ثقلین در فعالیتهای تقریبی
در صدر فعّالیّتهاى مرحوم آیتالله بروجردى (رضوان الله تعالى علیه) براى تقریب ــ آنطور که بنده شنیدهام و تا حدودى اطّلاع دارم ــ توجّه به حدیث ثقلین[3] بود که بین مذاهب مختلف اسلامى مورد اتّفاق است و متواتراً نقل کردهاند ــ به همان شکلى که شیعه نقل کرده، به همان شکل هم پُر است کتب برادران اهل سنّت از آن؛ اگرچه به شکل دیگرى هم نقل کردهاند ــ به هر حال این را محور قرار بدهند یعنى مسئلهى اهلبیت را که مورد قبول همهى مسلمین هستند و همهى مسلمین به اینها ارادت دارند و آنها را دوست دارند و به آنها عقیدهى دینى دارند؛ هر کدام به نحوى. و از این قبیل، میشود در خود اسلام مواردى را از متون اسلامى پیدا کرد که پایههاى تقریب باشد. در مقام عمل هم باید این مجمع، گروههاى تحقیقاتى علمی به وجود بیاورد ــ چه در سایهى همان دانشگاهى که انشاءالله تأسیس خواهد شد[4] و چه به شکل دیگر ــ …
تأثیر گستردهٔ او بر علوم اسلامی، روشهای تحقیق و حیات مسلمانان
جاى خوشوقتىِ بسیار است که همّت و پشتکار مؤسّسین این مجمع و شما حضّار محترم آن، مصروف تجدید یاد و اِعلاء ذکر فقیه عظیمالقدر و کمنظیرى شده است که برکات و آثار حیات پُربار او به زمان خود او و به عرصهى فقاهت منحصر نماند و او چون خورشیدى درخشان بر تعدادى از علوم اسلامى بلکه بر روشها و شیوههاى تحقیق در آنها و نیز بر فضاى عامّ حیات مسلمین در زمان خود و پس از آن پرتوافشانى کرد و هنوز علماى اسلام و جهان اسلام از تأثیرات مبارک آن عمر پُرثمر و ریاست و مرجعیّت تامّهى پانزدهسالهى او متمتّعند. این شخصیّت عالیقدر و کمنظیر، مرجع عامّ شیعه در زمان خود و استاد فقیهان و مراجع معاصر، حضرت آیتاللهالعظمى مرحوم حاج آقا حسین بروجردى است؛ اعلى الله مقامه و رفع الله اعلامه.
شخصیت ذوابعاد با علم، تقوا، اخلاص، روشنبینی و نوآوری
علم و تقوا و اخلاص و روشنبینى و بزرگمنشى و کیاست و نوآورى و جامعنگرى و خستگىناپذیرى و بسى خصلتهاى کمیاب و نفیس دیگر، از این مرد بزرگ و ذخیرهى الهى، چنان شخصیّت ذوابعاد و عظیمى فراهم آورده بود که نظیر آن را در فقهاى صاحبنام و برخوردار از زعامت، بندرت میتوان یافت.
نوآوری در فقه و رجال و حدیث و بینش فراتر از حوزه به جهان اسلام
او در فقاهت، مبتکر شیوهاى جدید، و در رجال و حدیث، صاحب سبْک بود و در تدریس و تربیت شاگرد و تعلیم کار دستهجمعى، بر زمان خود سبقت داشت. بینش وسیع او از مرزهاى حوزهى قم و حوزههاى علمیّه و چهارچوب کشور ایران و جهان تشیّع فراتر میرفت و بر جهان اسلام و همهى مذاهب مسلمین پرتو مىافکند. زعامت او نه تنها به ادارهى امور درسى و معیشتى حوزهها، که به مسائل سیاسى و اخلاقى آن، و نه تنها به امور حوزه، که به امور دینى و شعائر اسلامى در سراسر کشور و در سطح بینالمللى شمول مىیافت. حوزهى علمیّهى تحت زعامت او پرورشگاه و خاستگاه افکار نو و گوهرهاى …
تبدیل حوزهٔ قم به قلهٔ علمی و تحقیقی و تبلیغی تشیع در جهان با حضور او
و همین حوزه بود که چندی پس از درگذشت مؤسّسش، با قدوم مرجع عظیمالشّأن، آیتالله بروجردی، قلّهی علمی و تحقیقی و تبلیغیِ تشیّع در سراسر جهان شد. و سرانجام همین حوزه بود که در کمتر از ششدهه، قدرت معنوی و وجههی مردمی خود را به آنجا رساند که توانست رژیم خائن و فاسد و فاسق پادشاهی را به دست مردم ریشهکن کند و پس از قرنها، اسلام را در جایگاه حاکمیّت سیاسیِ کشوری بزرگ و بافرهنگ و دارای همهگونه استعداد …
طرفداری جدی از وحدت اسلامی و تقریب مذاهب و مراوده با علمای اهل سنت
… وحدت نامگذاری کردهایم. این یک نامگذاری محض نیست، یک حرکت سیاسی و تاکتیکی هم نیست؛ این یک اعتقاد و ایمان قلبی است. جمهوری اسلامی به معنای واقعی کلمه معتقد به لزوم اتّحاد امّت اسلامی است. این [کار] سابقه هم دارد؛ یعنی مخصوص زمان ما و دوران جمهوری اسلامی نیست. مرجع بزرگی مثل مرحوم آیتالله بروجردی که مرجع کلّ دنیای شیعه در زمان جوانی ما بود، طرفدار جدّی وحدت اسلامی بودند، طرفدار جدّی تقریب مذاهب اسلامی بودند؛ با بزرگان علمای دنیای اسلام و اهل سنّت مراوده داشتند، گفتگو داشتند؛ این یک اعتقاد است، یک اعتقاد قلبی و عمیق است. بعضیها تصوّر میکنند یا وانمود میکنند که این یک تاکتیک سیاسی است؛ نه، این جور نیست؛ این یک ایمان قلبی است؛ معتقدیم به این و معتقدیم که خدای متعال این را از ما خواسته است.
طرح فکر کنار گذاشتن اختلافات از زمان او و علمای اهل سنت مصر
… به وجود میآورند، تا بهانه داشته باشند که بمانند. اختلافات را آنها به وجود میآورند: دل سُنی را نسبت به شیعه، دل شیعه را نسبت به سُنی آنچنان چرکین میکنند که نتوانند با این همه مشترکات، کنار هم قرار بگیرند. این، کار دشمن است. چرا ما این حقیقت را نمیفهمیم؟ سالهای متمادی است - از زمان مرحوم آیتاللَّه بروجردی (رضواناللَّهتعالیعلیه) و بعضی از بزرگانِ علمای اهل سُنت در مصر - که این فکر پیدا شده که بیایید اختلافات را کنار بگذارید؛ سنی، سنی بماند؛ شیعه، شیعه بماند؛ عقاید خودتان را داشته باشید؛ اما با هم، دست در دست هم بگذارید. قرآن از زبان پیامبر اکرم به مسیحیان آن زمان میگوید: «تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم الاّ نعبد الاّ اللَّه و لا نشرک به شیئا». آن وقت فرقههای مسلمان، با خدای …
گشودن مقطع و باب جدیدی در فقاهت پس از شیخ انصاری
… «قوانین» و «شیخ جعفر» و «سید بحرالعلوم» و ... در این مقطع هستند. بعد به زمان «شیخ انصاری» و صاحبِ «جواهر» میرسد که البته این مقطع و تحول در شیوهی فقاهت، در کار «شیخ» نسبت به کار صاحب «جواهر»، بیشتر آشکار است. هر چند کار صاحب «جواهر» هم کار نو و جدیدی است؛ اما بعد از «شیخ انصاری» - به گمان قاصر این حقیر - اگر بخواهیم از مقطعی اسم بیاوریم و بگوییم که تحّولی در فقاهت انجام شده است، آن مقطع، مقطعِ مرحوم «آیةاللَّه بروجردی» است که یک مقطع و باب جدیدی است که آن بزرگوار در کار فقاهت باز کرد.
منع عتبهبوسی با وجود احتمال استحباب آن
… زیارت میکردند. آیا هرگز شنیدهاید که یک نفر از ائمّه علیهمالسّلام و یا علما، وقتی میخواستند زیارت کنند، خود را از درِ صحن، بهطور سینهخیز به حرم برسانند؟! اگر این کار، مستحسن و مستحب بود و مقبول و خوب مینمود، بزرگان ما به انجامش مبادرت میکردند. اما نکردند. حتی نقل شد که مرحوم آیتاللهالعظمی آقای بروجردی رضواناللهتعالیعلیه، آن عالم بزرگ و مجتهد قوی و عمیق و روشنفکر، عتبهبوسی را با اینکه شاید مستحب باشد، منع میکرد. احتمالاً استحبابِ بوسیدن عتبه، در روایت وارد شده است. در کتب دعا که هست. به ذهنم این است که برای عتبه بوسی، روایت هم وجود دارد. با اینکه اینکار مستحب است، ایشان میگفتند «انجامش ندهید، تا مبادا دشمنان خیال کنند سجده میکنیم؛ و علیه شیعه، تشنیعی درست نکنند.» …
تازگی روشهای علمی و تحقیقی او پس از سی سال
اکنون که پس از گذشت سى سال از رحلت مرحوم آیةاللهالعظمى بروجردى (قدّس سرّه) به برکت نظام جمهورى اسلامى [از ایشان] یاد و تجلیل میشود، شایسته است که حوزههاى علمیّه و زعماى علمى آن به این تکریم اکتفا نکرده، روشهاى علمى و تحقیقى آن بزرگوار را نیز ــ که همچنان از تازگى برخوردار است ــ تعقیب و تکمیل کنند و گردونهى فقاهت اسلام را به پیش برند.
مرجع تقلید و پشتیبان دارالتقریب مصر
… محترم بود؛ الان هم محترم است؛ [امّا] متأسّفانه نمیگذارند و نگذاشتند کار کند.[24] فقط در یک برههای از زمان که این مجلّات رسالةالاسلام[25] [منتشر میشد] و مرحوم شلتوت[26] و شیخ سلیم[27] - این چند نفر رؤسای ازهر شریف - حیات داشتند، دارالتّقریب خوب حرکت میکرد. مرحوم آیتالله بروجردی که مرجع تقلید ما بود، پشتیبان دارالتّقریب مصر بود؛ رئیس ازهر هم که اوّل شیخ سلیم بود که پایهگذار و درحقیقت زمینهساز دارالتّقریب بود و بعد مرحوم شیخ محمود شلتوت شد که او هم رئیس ازهر و مفتی دیار مصریّه بود - که خودش رئیس این دارالتّقریب بود - پشتیبان بودند. اینها که رفتند، از طرفین، نه در شیعه بعد از مرحوم …
مجتهد عمیق و روشنفکری که عتبهبوسی را منع میکرد
..نقل شد که مرحوم آیتاللهالعظمی آقای بروجردی رضواناللهتعالیعلیه آن عالم بزرگ و مجتهد قوی و عمیق و روشنفکر، عَتَبهبوسی را بااینکه شاید مستحب باشد، منع میکرد. احتمالاً استحبابِ بوسیدن عتبه، در روایت وارد شده است، در کتب دعا که هست. به ذهنم این است که برای عتبهبوسی، روایت هم وجود دارد. بااینکه این کار مستحب است، ایشان میگفتند انجامش ندهید، تا مبادا دشمنان خیال کنند سجده میکنیم؛ و علیه شیعه، تشنیعی[12] درست نکنند.
برترین استاد فقه، حدیث، رجال و تراجم
خبر درگذشت عالم فرزانه مرحوم آیةالله آقای حاج شیخ محمد واعظ زادهی خراسانی رحمةاللهعلیه را با تأسف و تأثر دریافت کردم. این روحانی بزرگوار و پرکار و روشنبین از جملهی مردان باهمّت و جامعی بود که علوم اسلامی همچون فقه و حدیث و رجال و تراجم را از برترین استاد این فنون یعنی مرحوم آیةالله العظمی بروجردی اعلیاللهمقامه فراگرفته و خود در عمر پربرکت خویش به تحقیقات بدیع در آن و نیز علوم قرآنی و تاریخ و کلام پرداخته بود. آثار قلمی و تحقیقی ایشان در برخی از این رشتهها در شمار افتخارات علمی حوزههای علمی شیعه است و مورد استفادهی ماندگار دنیای اسلام خواهد بود انشاءالله. ضایعهی رحلت این عالم جلیل را که در کهنسالی نیز از کار و تلاش علمی باز نماند به فرزندان گرامی و همهی …
برگزاری مجلس ترحیم آیتالله نجفآبادی در مدرسهٔ فیضیه
مرحوم آیتالله نجفآبادی، عالِمی جامع و عامل و مراقب بود، و در مشهدِ آن روز ارادتمندان و مخلصان فراوان داشت، و هنگامی که خبر وفات ایشان در سال ۱۳۸۰ قمری به قم رسید ـ و اینجانب در آن سالها در قم اقامت داشتم ـ مرحوم آیتاللهالعظمی بروجردی مجلس ترحیم مجلّلی در مدرسهی فیضیّه اقامه فرمود و این حقیر و برادر بزرگ و مکرّم مرا مورد تفقّد قرار داد.
تجلیل از ایشان در کنار بیان نتیجهٔ مخالفت با فلسفه
… مثل آقای طباطبایی، جا داشت امروز تعداد زیادی استاد درجهی یک از تلامذهی ایشان در قم و دیگر شهرستانها داشته باشیم. آقای طباطبایی فرد فعّالی بود؛ بنابراین جریان فلسفیای که به وسیلهی ایشان پایهگذاری شد، باید به شکل وسیعی گسترش پیدا میکرد، که نکرده است. البته ما همان وقت مقلّد آقای «بروجردی» بودیم و الان هم با چشم تجلیل و تعظیم به ایشان نگاه میکنیم؛ اما بالاخره هرچه بود، نتیجهاش این شد. این نباید تکرار شود.
همت و عزم مرجع اعلای شیعه در گام بلند تقریب
در آن روز همت، و عزم مرجع اعلای شیعه و شجاعت و حریت مفتی بزرگ مصر، گامی بلند و در خور نیاز زمان بود. امروز نیز بزرگان و اندیشوران، عالمان دین و روشنفکران، مفتیان و سیاستمداران، هر یک وظایف بزرگی در این راه بر دوش دارند.
نقاط روشن حوزهٔ زمان او در مقایسه با حوزهٔ امروز
… البته و بلاشک حوزههای علمیهای بوده است که علمای بزرگ در آن حضور داشتهاند. در بغداد و در حلّه و در نجف و در کربلا و در جاهای دیگر بودهاند؛ اما با این کمیّت عظیم، با این تنوّع، با این همه استاد و شاگرد، با این همه حلقههای علمی، چنین چیزی وجود نداشته است. امروز هم حوزهی علمیه با حوزهی علمیهی زمان مرحوم آیةاللَّه العظمی بروجردی رضواناللَّهتعالیعلیه فرقهای زیادی دارد. آن روز ما در این حوزه بودیم؛ طلبهی همین مدرسهی فیضیّه و مدرسهی حجّتیه بودیم؛ بسیار هم نقاط روشن و برجستهای داشت؛ اما تحرّک و تلاش و آگاهی و هوشیاری و احساس مسؤولیت در کنار کمیّت عظیم استاد و شاگرد در حوزه، امروز با آن روز قابل مقایسه نیست. البته آن روز هم اساتید بسیار بزرگ و برجسته در این حوزه حضور داشتند - در این شکی نیست - لیکن امروز چیزهایی در حوزه هست که آن روز …
عظمت و اعتلای حوزهٔ قم در زمان او
خصوصیّت دومى که آن هم مخصوص قم است، این است که اینجا پذیرایى کنندهى بزرگترین حوزهى علمیهى طول تاریخ شیعه است. ما در طول تاریخ، از اوّل تشکیل حوزههاى علمیهى تشیّع تا امروز، به بزرگىِ این حوزهى مبارکهاى که به دست مرحوم آیةاللَّه حائرى رضواناللَّهتعالىعلیه در این شهر بنیان شد یا بازسازى گردید و در زمان مرحوم آیةاللَّه العظمى بروجردى، عظمت و اعتلا پیدا کرد و سپس به برکت امام بزرگوار و انقلاب عظیم، به اوج اعتلاى خود رسید، در هیچ جاى دنیا نداشتهایم.
ادامهٔ انتقال مرکزیت حوزهٔ فقاهت به قم
بعد از این دوره، اوج حوزهی نجف و کربلا و حضور تلامذهی مرحوم «وحید بهبهانی» و سپس «شیخ» و «صاحب جواهر» و تلامذهی این بزرگواران تا دورهی اخیر است. بعد مرکزیت عظمای حوزهی فقاهت به وسیلهی مرحوم «آیةاللَّه حایری» و بعد مرحوم «آیةاللَّه بروجردی»، باز به قم منتقل میشود و تا امروز ادامه دارد. این حوزه، محصول این سیر تاریخی و نتیجه و مستحصل و زبده گُزینِ همهی این حرکت عظیم علمی است که با مهاجرت و تحقیق و علم، همراه بوده است و امروز در اختیار شماست.
فقیهی صاحب روح نوآوری و قلهٔ فقاهت شیعه در زمان خود
… لااقل معروف نیست. یکی همین مسأله «جهاد ابتدایی در زمان غیبت» است، که مشهور و معروف بین فقهاىِ متأخّر این است که «مشروع نیست.» اما ایشان طوری بحث میکند که نتیجه این میشود که «مشروع است.» خوب؛ این نوآوری است. در مسائل گوناگون، مرحوم صاحب «جواهر» همینطور است. فقیهی میتواند الگو، برجسته و بزرگ باشد، که دارای چنین روحی باشد. مرحوم آیةاللَّه بروجردی رضواناللَّهعلیه که در زمان خودش قلّه فقاهت شیعه شد، از این قبیل بود. امام رضواناللَّهعلیه از این قبیل بود.
تحقیقات فراوان او بهتنهایی در بروجرد
تحقیق همین جور است. این حوزه بایستى دستگاههاى تحقیق داشته باشد. یک نفرى براى خودش بنشیند تحقیق کند، البتّه چیز باارزشى است امّا کار این مجموعهى عظیم این نیست. مرحوم آیتالله بروجردى، سالها در بروجرد بود، یکعالَم تحقیق کرد تک و تنها. خیلى خوب، حالا شما در قم بنشینید، یک عالِم، در این مجموعهى به این عظمت تحقیق کنید که تازه این تحقیقات مثلاً بخشى و شطرى از اشطار[25] آن تحقیقاتِ یک نفرى که تنها نشسته تحقیق کرده نشود، این چه قیمتى دارد؟ کار تحقیقات در یک مجموعهى علمى ضابطه دارد، قانون دارد، …
گریهٔ طلاب قم در پی درگذشت او
بعد از فوت مرحوم آیتالله بروجردى (رضوان الله علیه) که خب همه جا به هم خورد در سطح کشور، چند هزار طلبه که در قم بودند، زارزار گریه میکردند؛ مسئلهى استادى در حوزهها و استادى در دانشگاهها، در محیطهاى دانشگاهى مطرح شد. من آن وقت یک سخنرانى از مرحوم جلال همایى شنفتم که آمد در همین دارالفنون در خیابان ناصرخسرو؛ یک سخنرانى کرد به مناسبت همین قضیّه که ما هم رفتیم و شرکت کردیم. دوستانى داشتیم که …
تقدیر و تشکر از شیخ محمود شلتوت
توصیهى سوم این است؛ که علماى دو طرف و علماى فرق مسلمین بنشینند مجامع واحد تشکیل بدهند براى اینکه مسائل اسلامى را چه فقهى و چه کلامى با هم بررسى کنند؛ مثل همان چیزى که به عنوان دارالتقریب بود در مصر و علماى فرق مختلف اسلامى در آن جمع مىشدند، با هم فکر مىکردند، بحث مىکردند و چه قدر خوب بود به خاطر همین بود که یکى از مفتىهاى بزرگ مصر مرحوم شیخمحمودشلتوت آن فتواى تاریخى را صادر کرد و مرحوم آیتالله بروجردى رضواناللهعلیه از او تقدیر کردند و تشکر کردند و در وفات او آن طور که به ذهنم مىرسد پیام تسلیتى فرستادند. کتابهاى فقه شیعه را چقدر در مصر چاپ کردند کتابهاى مرحوم محقق حلى و بعضى دیگر از کتب فقهیهى ما را. کتب کلامیه را هم مراجعه کنند کتب فقهیه را مراجعه کنند نقطهنظرها را به هم نزدیک کنند، در برخى از موارد به خصوص در مسائل فقهى نزدیک کردن نقطهنظرها کاملاً ممکن …
تأکید بر حدیث ثقلین بهعنوان ملاک عمل شیعه و سنی
… و از آن استقبال کنند و حقیقتاً یک عید بزرگ است. چرا؟ براى خاطر اینکه تفسیر درست اسلام و بقاء معنویّت اسلام و ادامهى راه اسلام به سمت آرمانها وابسته به این است که عترت پیغمبر اعتبار لازم را در چشم مسلمانان و متفکّرانشان و علمایشان و فقهایشان داشته باشد. من یادم مىآید مرحوم آیتالله بروجردى (رضوان الله علیه) روى حدیث ثقلین تکیه میکردند و میگفتند آنچه امروز در دنیاى اسلام ملاک عمل شیعه و سنّى است، همین حدیث ثقلین است، که به اعتقاد من حدیث غدیر هم همین خصوصیّت را دارد. حدیث غدیر به نظر ما دلالت میکند بر نصب امیرالمؤمنین به خلافت بلافصل پیغمبر امّا برادران اهل سنّت هم اگر این استنباط را از این حدیث نمیکنند و نکردند، حدّاقل دلالت میکند بر ایجاد پیوند میان امیرالمؤمنین و میان عامّهى مسلمانها. و البتّه باید به شما برادران عزیز …
روحانی روشنفکر و آگاه
… شهدای انقلاب ما هم به صورت افتخارآمیزی ثبت و ضبط است. البته علمای بزرگ اسلام و آگاهان از معارف عمیق اسلامی هیچ وقت غافل از معارف انسانساز و جامعهساز و جهانساز اسلام نبودند. یعنی همان وقت ما در میان چهرههای بزرگ، روشنفکرترین روحانیون را مشاهده میکنیم. هم مرحوم آیتالله بروجردی یک روحانی روشنفکر و آگاه بود، هم در میان مؤلفین و محققین مرحوم علامهی طباطبائی یک چهرهی آشنا به مسائل جدید اسلامی بود و آگاه از مفاهیم نو اسلامی بود. و شاید از همهی اینها روشنبینتر و کیستر در مفاهیم و معارف اسلامی و آمیختهتر از لحاظ روحی و فکری با روح و محتوای انقلابی اسلام امام عزیزمان بود، که از دوران جوانی با نهضت اسلامی، با نهضت اجتماعی بر مبنای اسلامی خو گرفته بود، در این باره کتاب نوشته بود، …
مثالی از تطبیق نشانههای فقیه بر یک شخص
… صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدينِهِ مُخالِفاً عَلىٰ هَواهُ مُطيعاً لِاَمرِ مَولاه»[14]، اینجوری مشخص میکند. ولیّ، ولیّست؛ اینهم از طرف خداست، آنهم ازطرف خداست. منتها او را با اسم معین کردهاند، این را با اسم معین نکردهاند، این را خصوصیاتش را گفتهاند. شما خودت حساب کردی، اندازه کردی، قواره گرفتی، الگو را گذاشتی، دیدی درآمد حضرت آیتاللهالعظمی آقای بروجردی مثلاً. توجه کردید؟ وقتیکه انسان بنا داشت که قوانین اسلامی و مقررات الهی را در جامعه، بهصورتی که ولایت حکم میکند، زنده و احیا بکند، آنوقت میگردد راهش را پیدا میکند. میگردد، روشها و شیوههایی که دنیا بر دوش انسان و بر گردن انسان میگذارد، آنها را یاد میگیرد. حالا ما بحث …