رفتن به محتوای اصلی

علماگروه و سازمان

نام‌های دیگر: علما و دانشمندان، علمای شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان دینی و نقش و مسئولیت آنان در جامعه و تاریخ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و علماى دین حقیقتاً اَعلام دینند. هر عالِمى یک عَلَم اسلام و یک حجّت بر دوست و دشمن است؛ حجّت اسلام به معناى واقعى کلمه. هر عالِم دین این‌جور است. زحمات شما آقایان محترم و علما و فضلا و طلّاب و گویندگان در طول این ده سال حقیقتاً با زحمات هیچ قشرى قابل مقایسه نیست. این ده‌ساله، تلاشهاى شما و صدق و صفاى شما و حضور شما در صحنه‌هاى گوناگون، دلهاى مشتاق را به تپش درآورد و آنها را آماده‌ی فداکارى کرد و دلها را محکم کرد. دشمنان در جاهاى مختلف چقدر میخواستند خرابکارى کنند و حضور یک روحانى مانع از خرابکارى آنها شد. امروز انقلاب و جمهورى اسلامى باز هم به همان تلاشها نیازمند است. باز هم جامعه‌ی روحانیّت باید بیشترین و سنگین‌ترین بارها را بر دوش خود احساس بکند و براى کشیدن آن بارها خود را آماده کند و پیش‌قراول و پیشتاز قشرهاى گوناگون مردم باشد و همچنان که امام همواره میخواستند و توصیه میکردند، دین و اخلاق و معنویّت را با عمل و زبان خود ‌ان‌شاءالله‌ در جامعه بپراکند و همه‌ی دلها را به معنویّت و دین و اخلاق متوجّه کند.بنده یک بار دیگر از همه‌ی برادران گرامى، آقایان محترم، علما، فضلا، طلّاب که از راه‌هاى طولانى، از راه‌هاى دور و نزدیک، از نقاط مختلف کشور تشریف آوردید و این اجتماع را تشکیل دادید، صمیمانه تشکّر میکنم و از خداى متعال توفیقات و تأیید و نصرت او را براى شما مسئلت میکنم و این حادثه‌ی مصیبت‌بار را و این کارثه‌ی[9] عظمىٰ را به همه‌ی شما تسلیت عرض میکنم.
البتّه این را یک عدّه‌اى باور نمیکنند؛ بعضى‌ها منفى‌بافند، بعضى‌ها همواره عادت دارند به اینکه بگویند نه، نمیشود؛ یا روى یک نقطه‌ى ضعفى انگشت بگذارند، نقاط قوّت را نبینند امّا وجود شماها، خوشبختانه یک حجّت الهى است؛ شماها واقعاً حجّت خدا هستید، حجّت اسلام هستید. اینکه مى‌بینید علما را میگویند حجّت‌الاسلام، به‌ خاطر این است که وجودشان، بیانشان، روششان، حجّتى است براى اسلام، استدلال محکمى است براى اسلام؛ به این معنا، شماها حجّت خدا و حجّت اسلام و حجّت دین هستید براى اینکه به زنهاى جامعه‌ى خودمان و زنهاى دیگر و صاحب‌نظران، آنهایى که مدام همه‌چیز را میگویند نمیشود، نشان بدهید که ببینند نخیر، میشود.
بمجرّدی که نشست، ظاهرش این است که حضرت بی‌مقدّمه، بدون اینکه او سؤالی کرده باشد و حرفی زده باشد، رو کردند به او و فرمودند که ای سدیر! هر کسی که پولش زیاد شد، مالش زیاد شد، حجّت خدا بر او زیاد خواهد شد؛ چون «اَخَذَ اللّهُ‌ عَلَى‌ العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛[2] خدای متعال عهد و پیمان گرفته از علما -علما هم فقط به معنای فقها نیست- از دانشمندان، دانایان، زبدگان، نخبگان جامعه که بر گرسنگیِ گرسنگان و سیری و پُریِ سیران و اغنیا صبر نکنند، اعتراض کنند. یک ظالمِ ثروتمندِ شکمِ پُری و مظلوم گرسنه‌ای را اگر دیدند [اعتراض کنند]. خب این حجّت خدا است دیگر، این عهد و پیمان الهی است. حضرت اینجا به سدیر فرمود: اگر مال کسی زیاد شد، حجت خدا بر او بزرگ خواهد شد، سنگین خواهد شد، خدای متعال بر او احتجاج خواهد کرد. حالا کسی که مال ندارد، یک جور است، کسی که مال دارد، طبعاً وضعش فرق میکند؛ وظیفه دارد.

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

برنامه‌ریزی حوزه برای تربیت عالمان محلی و مردم‌دار

و یک نوع چهارمى هم هست ــ که البتّه آن نوع چهارم، به ‌طور قهرى در یک چنین نظام تولید انسانهاى برجسته به ‌وجود مى‌آید ــ و آن علمائى هستند که براى محیط‌هاى مختلف مناسبند؛ براى اینکه در یک محلّى بمانند. در حقیقت، علماى درجه‌ى دو که حظّى از علم دارند، حظّى از بیان دارند، حظّى از معرفت دارند، حظّى از مردم‌دارى و مانند این چیزها دارند و در هر نقطه‌اى مثل شمعى مردم را اداره میکنند. حوزه بایستى برنامه‌ریزى کند براى تولید یک چنین شخصیّت‌هایى.

لزوم حضور علما در متن کار علمی برای روشن کردن دیدگاه اسلام

میبینم که الحمدلله‌ آقاى دکتر ملک‌زاده،[5] همه‌ى عناصر خوب و به‌دردبخور و آدمهاى خوش‌فکر و باعلاقه و مؤمن و خوب را ــ تقریباً تا آنجا که من مى‌شناسم ــ در این زمینه جمع کرده‌اند. و همچنین استفاده‌ى از آقایان علما، بسیار کار درست و بجایى است. در این قضیّه، حتماً ــ حالا میبینم که جناب آقاى عبدخدایى[6] اینجا هستند و یا اسم از بقیّه‌ى آقایان آمد ــ لازم است که آقایان علما در متن کار علمى این قضیّه باشند تا اینکه بتوانند بدرستى دیدگاه‌هاى دین را و دیدگاه‌هاى اسلامى را روشن کنند. ما این را باید قبول بکنیم که در بخشى از مسائل، دیدگاه‌هاى اسلامى براى خود ما، متفنّنین[7] اسلامى هم روشن نیست. چرا؟ زیرا که آنها هم چوب جدایى دین از زندگى را در طول زمان خورده‌اند؛ بسیارى از مسائل در باب امور دینى مطرح شده، جداى از اینکه دین، ناظر به متن …

تأثیر محدود برخی علمای مقتدر بر حکومت‌های گذشته

… به روال زندگى مردم هیچ ربطى نداشت. حکومتهایى مى‌آمدند کشورهایى را اداره میکردند، شهرهایى را آباد یا خراب میکردند، با قدرت سیاست خودشان جامعه را به یک سمتى سوق میدادند؛ حوزه‌هاى علمیّه و علماى دین هم در خلال آن حرکت کلّى، یک نقش جزئى و فرعى را ایفا میکردند. گاهى علمائى بودند که داراى اقتدار فکرى و علمى و روحى بودند، یا زمانه مناسب بود و میتوانستند یک تأثیر بیشترى بگذارند؛ مثل اینکه فرض بفرمایید محقّق کَرَکى[3] (رضوان الله‌ تعالى علیه) به شاه طهماسب صفوى و جانشینان شاه طهماسب یاد میداد که این‌جور مجرمین را تعقیب بکنید، این‌جور مجازات بکنید و بعضى از امور دین را به آنها تعلیم میداد؛ یا مثلاً شیخ بهائى یا میرداماد (رضوان الله‌ علیهما) یا محقّق سبزوارى[4] یا مجلسى (رحمة الله‌ علیهما و علیهم جمیعاً) یک تأثیر بیشترى در دوران صفویّه میگذاشتند؛ یا میرزاى قمى[5] به یک شکل دیگر یا شیخ جعفر کاشف‌الغطاء[6] و از این ‌قبیل. لکن به‌ هر حال این‌جور نبود که نظام جامعه، از حوزه و از کارى که در حوزه انجام میدهد، یک تغذیه‌ى حقیقى و یک هدایت حقیقى بشود. آن کسانى که در رأس کار بودند، نمیخواستند بر مبناى شریعت اسلام و فکر دینى جامعه را اداره کنند تا ما بگوییم که حوزه بیاید آن فکر دینى را …

اقدامات سیاسی و حکومتی پراکندهٔ برخی علمای گذشته

البتّه کسى نگوید یک دورانى بود که علما در کارهاى سیاسى و در حکومتها دخالت میکردند، با حکومتها میجنگیدند و کارهایى مانند اینها میکردند؛ بله، انواع و اقسام این‌جور فعّالیّتها از علما دیده شده است [ولى] نه همیشه؛ بعضى از اوقات. فرض بفرمایید که یکى از علما حد جارى میکرد، یکى از علما بر سر فلان حاکم آدم میفرستاد، یک عدّه‌اى را بیرون میکردند از شهر، حاکمى را مى‌آوردند، حاکمى را میبردند؛ از این کارها میکردند امّا اینها مسائل شخصى بود. یک عالِمى، یک آقانجفى اصفهانى‌اى[7] مثلاً، یک حجّت‌الاسلام شفتى‌اى[8] مثلاً، یک مرحوم میرزا مهدى شهیدى[9] فرضاً در مشهد ــ آن دو نفر قبلى در اصفهان ــ یا بزرگانى در جاهاى دیگر بودند؛ اشخاص علما، بله یک کارهایى …

پرورش عالمانی برای بهره‌مندی مردم شهرها از علم آنان

آن قشرهاى انسانى و آن کسانى که فراورده‌هاى حوزه‌اند، به نظر ما در درجه‌ى اوّل، فقهاى بزرگ هستند. حوزه بایستى خیز بردارد براى به ‌وجود آوردن فقهاى بزرگ؛ که در بین اینها مراجع تقلید به ‌وجود بیاید؛ در بین اینها علماى بزرگ شهرستان‌ها به ‌وجود بیاید؛ علماى بزرگ تهران به ‌وجود بیاید؛ شخصیّت‌هایى که در هر شهرى مى‌نشینند، از علم آنها و معرفت آنها خلقى بتواند استفاده کند، به ‌وجود بیاید. اوّل، دامن همّت به کمر ببندند براى ساخت و خلق این‌گونه افراد.

احترام عالم به علم و معرفت خود و حضور در جایی که قدرش را بدانند

… که او را نشناسند ــ از اساتید معروف، یک وقتى در یک مراسمى که شاه از مقابل او عبور میکرده، افتاده بود به پاى شاه و کفش او را بوسیده بود! بعد شاگردانش گفتند که استاد، آخر شما با این عظمتت، با این مقامت ــ شاه کیست؟ یک آدم بى‌سواد نادان؛ آخر علم ارزش دارد آقا! عالِم آن کسى است که براى علم خودش احترام قائل است؛ ممکن است خیلى از کسانى که چیزهایى را در دنیا دارند، براى آن داشته‌ى خودشان احترامى قائل نباشند امّا خاصیّت انسان عالِم و بامعرفت این است که براى علم و معرفت خودش احترام قائل است؛ آنجایى میرود که به او، به علم او، به دانش او، به معرفت او احترام بگذارند و قدرش را بشناسند ــ با این علمت، با این معرفتت، افتادى روى پاى این مرتیکه که چه؟ او در جواب گفت که هیبت سلطانى مرا گرفت! خیلى هم کتابى و با الفاظ حرف میزد. خب، ببینید چقدر بد است براى یک جامعه که عالِمش را این‌جور ذلیل کنند؛ این ذلّت علم است، این ذلّت معرفت است، این ذلّت معارف است، ذلّت فرهنگ است که در ذلّت اهل فرهنگ تجلّى پیدا میکند.

ظلم تدریجی به بزرگان علمی با کوچک‌شمردن جایگاه آنان

… فکر عوام زمان خودش هم بوده و چند کتاب فارسى نوشته، [لذا] در سطح یک فارسى‌نویس تنزّل کرده. چون عوام‌النّاس هم میتوانستند یعنى حالا که نمیتوانند از حیات‌القلوب و حقّ‌الیقین و حلیة‌المتّقین و مانند اینها استفاده بکنند، ایشان در حدّ یک [عالِم معمولی] تنزّل کرده؛ [یعنى] مثل یک عالِم، مثل شیخ جعفر شوشترى که یک مجتهد درجه یک بود [امّا] هنوز هم در تاریخ ما به‌ عنوان شیخ جعفر واعظ معروف است؛ روضه‌خوان! چرا؟ چون مرجع تقلیدى بوده که منبر میرفته و قدرت منبر داشته. اینها واقعاً جزو ظلمهایى است که ماها همین‌طور خیلى نرم‌‌نرم و آرام‌آرام نسبت به بزرگانى مرتکب میشویم. خب، مرد به این عظمت، ملّاى به این بزرگى، نویسنده‌ى بحارالانوار، [مگر] شوخى است؟ حالا فرضاً یک کتاب فارسى هم نوشته، اینکه دیگر گناه نکرده که کتاب فارسى نوشته؛ توجّه میکنید؟ لذاست که ایشان مرد بزرگى است؛ یعنى بزرگداشت مجلسى با این دید باید انجام بگیرد که او مرد …

سطحی بودن نوشته‌های برخی پژوهشگران دنیا دربارهٔ بزرگان شیعه

… از نظرات مجلسى‌شناس‌هاى مثلاً بزرگ دنیا استفاده کنیم. در این بین چه کسی از ما مجلسى‌شناس‌تر؟ ما چرا راجع به خودمان هم برویم از دیگران التماس کنیم که [برایمان صحبت کنند]؟ خب مجلسى‌شناس خود ما هستیم؛ ما مجلسى را مى‌شناسیم. ما میدانیم [آنها] چه کسانی هستند؟ مى‌بینیم که راجع به بزرگان ما چه ‌جورى مینویسند. این آقا راجع به شیخ مفید مطلب نوشته، خب غلط [نوشته]؛ یک مشت معلومات را جمع میکنند، معلومات روزنامه‌اى سطحى و بدون عمق. او براى خودش اسم در دنیا بلند میکند. به او میگویند ایشان کسى است که درباره‌ى یکى از شخصیّت‌هاى قرن فرضاً چهارم شیعه آمده یک چیزى نوشته؛ یک کتاب با قطر خیلی زیاد. امّا دیگر نمیدانند که متخصّصین، این کتاب به این قطر را قبول ندارند؛ یک کتاب سطحى است. حالا او …

لزوم بهره‌گیری از علمای اصفهان و قم در کنگرهٔ مجلسی

نکته‌ى چهارم این است که من الان میبینم در مجموعه‌ى شما الحمدلله‌ چهره‌هاى خیلى خوبى هست؛ یعنى واقعاً اساتید دانشگاه را شما وارد کردید که بسیار کار مثبتى است، بسیار بجا است؛ بعضى از مسئولین مختلف را وارد کردید، خیلى خوب است امّا علما کجایند؟ علما! این‌همه اصفهان اهل علم و ملّاى حسابى دارد، این‌همه شما ملّاى اصفهانى دارید در قم، در تهران، در شهرستان‌هاى دیگر؛ یعنى از علماى اصفهان، از فضلاى اصفهان، از کسانى که واقعاً این شایستگى را دارند [استفاده کنید]، و [همچنین] غیر اصفهان. حالا در درجه‌ى اوّل اصفهانیّون که بالاخره مال خودشان است و «بخورى پات است، نخورى پات است»! این‌جورى است و بایستى روی آن کار کنند. بعد هم از قم؛ قم یک منبع و مرکز تمام‌نشدنى است؛ قم یک گنجینه‌اى و یک انبارى است که خود ما که بچّه‌ى قم و بزرگ‌شده‌ى علمى قم …

وظیفهٔ بزرگ علمای متعهد در روشنگری در برابر تبلیغات دشمن

… نیّت مخدوش کردنِ سیماى ملکوتى آن وارث پیامبران گفته و پخش شده است، روشن‌ترین دلیل این مدّعا است. با این‌همه باید اذعان کرد که عامل مهم در حفظ سلامت و سداد[14] فکر ملّتهاى مسلمان، روشنگرى‌هاى علما و روشنفکران و نویسندگان و هنرمندان و جوانان فعّال و آگاه است. و همه، بخصوص علماى متعهّد دین در این مورد وظیفه‌اى بزرگ بر عهده دارند.

برآوردن نیازهای روزافزون دینی به‌وسیلهٔ علمای دین در دوران غیبت

اما در دوران غیبت، بخصوص غیبت کبری وضع کاملاً تفاوت مییابد. در این دوران از طرفی به خاطر نیازهای روز افزونی که اکنون دیگر نه به وسیله‌یی امام (علیه‌السّلام)، بل به وسیله‌ی علماء دین باید بر آورده شود، و از طرف دیگر، به خاطر اختلاف نظرهای طبیعی میان علماء و خبرگان دین که محور بارز و قاطعی هم برای رفع آن نیست، راه به روی افکار و نظرات و برداشتهای مختلف در اصول و فروع دین باز است، و در میان نظرات گوناگونی که ابراز میشود طبیعتاً عناصری هم از مکاتب انحرافی یا از مذاهب غیر امامی شیعی (زیدی، اسماعیلی، فطحی و....) به مجموعه‌ی مکتب اهل بیت (علیهم‌السّلام) راه مییابد که خلوص و اتقان آن را تهدید میکند و حتی در دراز مدت ممکن است جهت مکتب را بکلی دگرگون نماید.

مرزبندی مذهب، از مهم‌ترین وظایف رهبران امت و معادل جهادی سرنوشت‌ساز

این‌جاست که یکی از مهمترین وظایف رهبران امت در آن برهه از زمان رخ مینماید، وظیفه‌یی که درست به انجام رسیدن آن میتوانسته است به معنای حفظ مذهب و معادل جهادی سرنوشت ساز باشد. و آن وظیفه عبارت است از این‌که تشیع به مثابه‌ی یک نظام فکری و عملی، مرزبندی شود و برای آن از لحاظ عقیدتی و عملی با استفاده از میراث ارزشمند سخنان ائمه (علیهم‌السّلام) چهار چوبی ترسیم گردد. و بدین گونه هویت مستقل و مرز بندی شده‌ی مذهب اهل بیت (ع) مشخص گشته در معرض فهم و استفاده‌ی پیروانش قرار گیرد. این کار به علماء و متفکران شیعه این امکان را میداد که انحراف اصولی یعنی خروج از حیطه‌ی مبانی مذهب در فقه و کلام را، از اختلاف نظرهایی که در داخل …

وجه نامیدن علما به حجت‌الاسلام: استدلال محکم برای اسلام

… این را یک عدّه‌اى باور نمیکنند؛ بعضى‌ها منفى‌بافند، بعضى‌ها همواره عادت دارند به اینکه بگویند نه، نمیشود؛ یا روى یک نقطه‌ى ضعفى انگشت بگذارند، نقاط قوّت را نبینند امّا وجود شماها، خوشبختانه یک حجّت الهى است؛ شماها واقعاً حجّت خدا هستید، حجّت اسلام هستید. اینکه مى‌بینید علما را میگویند حجّت‌الاسلام، به‌ خاطر این است که وجودشان، بیانشان، روششان، حجّتى است براى اسلام، استدلال محکمى است براى اسلام؛ به این معنا، شماها حجّت خدا و حجّت اسلام و حجّت دین هستید براى اینکه به زنهاى جامعه‌ى خودمان و زنهاى دیگر و صاحب‌نظران، آنهایى که مدام همه‌چیز را میگویند نمیشود، نشان بدهید که ببینند نخیر، میشود.

به حرکت درآمدن مردم برای دفاع با بیان تکلیف دینی از سوی رهبران دینی

… است که ملّت ایران، جمعیّت مردم و توده‌ى مردم همیشه بوده است؛ چرا در ادوار دیگر تاریخ اتّفاق نیفتاد که در مقابل حوادث عظیم اجتماعى، این‌جور مردم یکسره بریزند و با حضور خود یک معضل عظیم اجتماعى را حل کنند؟ البتّه نمیگوییم در گذشته هیچ ‌وقت اتّفاق نیفتاده است؛ چرا، آن ‌وقتى که یک حادثه‌ى مهلکى درِ خانه‌ى مردم آمده باشد، غالباً مردم، یعنى ملّت ما و مردم ایران وقتى بفهمند که این تکلیف دینى است که البتّه این تکلیف دینى را هم باید رهبران دینى و علماى دین به آنها گفته باشند مردم راه مى‌افتند و دفاع میکنند؛ ما قضایاى متعدّدى را از این قبیل در تاریخ گذشته، چه در قضایاى مشروطه، چه قبل از آن، چه بعد از آن و چه در جنگها داشتیم، امّا یک حضور همگانى از همه‌جاى کشور، با این استقامت، با این روشن‌بینى، آن هم به مدّت چند سال، چرا چنین چیزى در گذشته دیده نشده بود؟ در همه‌ى …

فراوانی صاحب‌نظران آگاه و نوآور در سطوح مختلف حوزه

… در ذهن من هم از حوزه آمده؛ چون من یک طلبه‌ى حوزه بوده‌ام و یک عنصر حوزه بوده‌ام، خود حوزه است که اینها را به عناصر خودش میدهد؛ ما هم از حوزه اینها را یاد گرفته‌ایم. خود حوزه، کانون پیدایش این تفکّرات و این آگاهى‌ها و این پیشنهادها است؛ نه چیزى وراى حوزه. الان هم در خود حوزه، افراد صاحب‌نظر، بصیر، کارآمد، در سطوح مختلف ــ حتّى در سطوح اعلاى حوزه ــ فراوانند؛ مردان روشنفکر، علماى بزرگِ آگاه که ما اینها را مى‌شناسیم، سوابق کارهایشان را میدانیم، نوآورى‌هایشان را اطّلاع داریم، فراوانند؛ منتها خب بایستى این کارها دنبال بشود. البتّه از انصاف نگذریم؛ در این یکى دو سال اخیر بسیار کارهاى خوبى شده است. مدیریّت حوزه و آن مجمع عالى اداره‌ى حوزه بسیار کارهاى باارزشى را انجام داده‌اند؛ براى شروع خوب است امّا این روند بایستى حتّى تند بشود، تسریع بشود.