تحمل تحقیر استاد در آغاز شاگردی با وجود زندگی اشرافی
… فاخرى میپوشید. بعد از آنکه توفیق شامل حال این جوان صالح و مؤمن شد و راهنمایى شد به درِ خانهى عارف معروفِ آن روزگار و استاد علم اخلاق و معرفت و توحید، مرحوم آخوند ملّاحسینقلى همدانى ــ که در زمان خودش در نجف مرجع و ملجأ و قبلهى اهل معنا و اهل دل بوده؛ حتّى بزرگان میرفتند در محضر ایشان مىنشستند و استفاده میکردند ــ روز اوّلى که مرحوم حاج میرزا جواد آقا میرود به درس آخوند ملّاحسینقلى همدانى، با آن هیئتِ یک طلبهى اعیان و اشراف و متعیَّن، وقتى وارد مجلس درس میخواهد بشود، آخوند ملّاحسینقلى همدانى از آنجا صدا میزند که همان جا بنشین، یعنى همان دمِ در، روى کفشها بنشین، و حاج میرزا جواد آقا همان جا مىنشیند. البتّه به او برمیخورد، احساس اهانت میکند، امّا خود این و تحمّل این تربیت الهى و ریاضت الهى او را پیش میبرد.
شکستن منیت او با تربیت استاد و رسیدن به مقامات معنوی
… نوکرش ــ نوکر داشته ــ که بیرونِ در ایستاده بود، میگوید: این قلیان را چاق کن بیاور؛ او میرود قلیان را درست میکند و مىآورد میدهد به آمیرزا جواد آقا؛ ایشان وارد مجلس میکنند قلیان را. البتّه این هم کار مهمّى بوده، سنگین بوده، قلیان دست بگیرد بیاورد داخل مجلس. مرحوم آخوند ملّاحسینقلى میگوید که خواستم خودت درست کنى قلیان را، نه اینکه بدهى نوکرت درست کند. این شکستن آن «منِ» متعرّضِ فضولِ موجب شرک انسانى در وجود انسان است. آن منیّت را، خودبزرگبینى را، خودشگفتى را، براى خود ارزش و مقامى در مقابل حق قائل شدن را از بین میبرد. او را وارد جادّهاى میکند و به مدارج کمالى او را میرساند که مرحوم آمیرزا جواد آقاى ملکىتبریزى به آن مقامات رسید که امروز قبر آن بزرگوار، محلّ توجّه اهل باطن و اهل معنا است؛ در زمان حیات که [خودش] قبلهى اهل معنا بوده. قدم اوّل، شکستن منِ درونى هر انسانى است که اگر دائم انسان آن را با توجّه، با تذکّر، با موعظه، با ریاضت ــ همینجور ریاضتها ــ پست نکند و زبون نکند و حقیر نکند، در وجود او رشد خواهد کرد و فرعونى خواهد شد.
تأکید بر مراقبت در ذیالقعده و عمل یکشنبهٔ این ماه
ماه ذیالقعده است. مرحوم حاج میرزا جواد آقای ملکی (رضوان الله تعالی علیه) میفرمایند ماه ذیالقعده ماه توبه است، ماه رجوع الیالله است، ماه مراقبت از خود برای اینکه مبادا خدای نکرده با عمل خودمان، محاربهی با خدای متعال و رسول خدا بکنیم. ایشان میفرمایند ذیالقعده که ماه نشستن از جنگ با دشمنان خدا است، به طریق اولی بایستی ماهی باشد که انسان مراقب باشد که مبادا دچار محاربهی با خدای متعال بشود. و این عمل معروف یکشنبهی ذیالقعده[2] را ایشان ذکر میکنند و تأکید میکنند، اصرار میکنند که این عمل را انجام بدهیم.
نادرستی انتساب شاگردی امام خمینی (ره) به او
حالا شما از قول مرحوم آقای فاضل، از امام (رضوان الله علیه) خاطرهای نقل کردید؛ خود من هم یک خاطرهای دارم که آن را هم بگویم. من از ایشان پرسیدم که شما درس مرحوم حاج میرزا جواد آقا را درک کردید یا نه؟ ایشان گفتند که نه، افسوس، افسوس، نشد. البته در برخی کتابها مینویسند که امام جزو شاگردهای آ میرزا جواد آقا بودند؛ در حالی که نخیر، قطعاً ایشان نبودند. ایشان گفتند که آقای آ شیخ محمدعلی اراکی آمد من را دو جلسه برد درس ایشان. ظاهراً شبهای جمعه جلسه داشتند. ایشان گفتند دو جلسه رفتم، اما نپسندیدم. میگفتند آن وقتها ذهن ما پر بود از آن حرفها. یعنی همان حرفهای عرفان نظری. امام در سن هشتاد و چند سالگی افسوس میخورد …
سخن او در کتاب «مراقبات» دربارهٔ غفلت از فرصت شب قدر
مرحوم آقای میرزا جواد آقای ملکی (رضوان اللّه علیه) در کتاب شریف «مراقبات»شان یک جملهای به مناسبت ساعت لیلةالقدر دارند، که من یادداشت کردم. البته این مربوط به همیشه است، اما ایشان به این مناسبت فرمودهاند. «فاعلم یقینا انّک ان غفلت عن مثل هذه الکرامة و ضیّعتها باهمالک»،؛ اگر غفلت کنیم، این فرصتها را تضییع کنیم، از دست بدهیم، بعد: «و رأیت یوم القیامة ما نال منها المجتهدون». وقتی روز قیامت میشود و اعمال انسانها را حاضر میکنند و صورت ملکوتی اعمال ما در آنجا حضور مییابد، شما نگاه میکنید، میبینید همین عملی که میتوانستید انجام …
استناد به کتاب المراقبات دربارهٔ فواید روزه
مرحوم حاج میرزا جواد آقای ملکی تبریزی - عارف معروف و مشهور و فقیه بزرگوار - در کتاب شریف «المراقبات»شان میفرمایند: روزه یک هدیهی الهی است که خدای متعال این را به بندگان خود و به مؤمنین هدیه کرده است. تعبیر ایشان این است که: «الصّوم لیس تکلیفا بل تشریف»؛ روزه را به چشم یک تکلیف نگاه نکنید؛ به شکل یک تشریف و تکریم نگاه کنید، که «یوجب شکرا بحسبه»؛ این توجه به فریضهی روزه - که تکریم الهی نسبت به بندگان است - خودش مستوجب شکر است؛ باید خدا را سپاسگزاری کرد. ایشان برای گرسنگی و تشنگی که مؤمنین در ماه رمضان خودشان …
گریه، تضرع و تهجد پرشور او در سحرهای ماه رمضان
… هر چه بیشتر بتوانیم استفاده کنیم، باید بکنیم. بندگان مؤمن و مخلصی که ما اسمهای اینها را شنیدهایم، حتی وقتی کارهای اینها را برای ما نقل میکنند، برای ما درست مفهوم نیست؛ اما واقعاً شگفتآور است. دو سه ساعت به اذان صبح بیدار شوند و شبهای ماه رمضان اشک بریزند. نقل میکنند مرحوم آمیرزا جواد آقای ملکی وقتی بیدار میشد، سر حوض آب مینشست تا وضو بگیرد، به آب نگاه میکرد، دعا میخواند و گریه میکرد و تضرع میکرد؛ آب برمیداشت روی صورتش میریخت، گریه و تضرع میکرد؛ به آسمان نگاه میکرد، دعا میخواند، گریه و تضرع میکرد؛ تا وقتی که بیاید سر سجاده بایستد و آن نماز شب و آن تهجد پُرفیض و پُرحال و پُرطراوت را با عشق و شور انجام بدهد. مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی هم همینطور بود. از ماه رمضانش، روزهاش، توجهش، تذکرش، نمازش، حکایتهایی نقل میکنند. این چیزها برای ما واقعاً درست مفهوم نیست؛ منتها خط روشنی را به ما نشان میدهد و ما باید حداکثر استفاده را بکنیم.
عارف مجذوب و مربی بزرگان که شعر حافظ را در قنوت میخواند
مرحوم حاجمیرزا جوادآقای ملکی، عارف معروف دورهی قبل از ما که یکی از سوختگان و مجذوبان زمان خودش بوده و بزرگانی را تربیت کرده، در قنوت نماز شب میخوانده:
بیان مقام امامت امیرالمؤمنین (ع) در کتاب مراقبات
… از دسترس ما خارج است؛ حالا غیر از خود معصومین (علیهم السّلام)، نخبگان و بزرگانی بودهاند که به مفاهیم عالی امامت دست پیدا کردهاند؛ شاید در زمان خود ما هم کسانی باشند، قبل از ما هم کسانی بودهاند که ما دورادور اسم اینها را شنیدهایم یا آثارشان را دیدهایم؛ [مثل] مرحوم حاج میرزا جوادآقای ملکیتبریزی که تقریباً حدود صد سال قبل از دنیا رفتهاند، در کتاب مراقبات راجع به امیرالمؤمنین و همین مقام امامت مطالبی را بیان میکنند؛ که ما دستمان به این چیزها نمیرسد.
عظمت روز سوم شعبان پرتوی از عظمت امام حسین (ع)
روز میلاد حضرت اباعبدالله الحسین علیهالصّلاةوالسّلام روز باعظمتی است. به فرمایش مرحوم آقای حاج میرزا جواد آقای تبریزی ملکی - عالمِ فقیهِ عارفِ بزرگوار - عظمت روز سوّم شعبان را باید بهعنوان پرتوی از عظمت حسینبنعلی بهحساب آورد و بهشمار آورد؛ روز بزرگی است. در این روز کسی متولد شد که سرنوشت اسلام، به او، به حرکت او، به قیام او، به فداکاری او، به اخلاص او بسته بود. این بزرگوار در تاریخ بشریّت، یک حرکتی را - که نظیر و شبیهی ندارد - ارائهی به تاریخ کرد و در مقابل چشم بشریّت گذاشت که هرگز فراموش …
اعتبار سخن او در مراقبات دربارهٔ حال امام حسین (ع) در عاشورا
… افتادند؛ این حوادث خیلی سنگین است، خیلی تلخ است، خیلی سخت است، اما آنچه که بر تحمل این حوادث تلخ و سخت مترتب شد، آنچنان بزرگ است، آنچنان باعظمت و ماندگار است که تحمل این حوادث سخت را بر کسی مثل حسینبنعلی (علیهالسّلام) و یاران او و خانوادهی او آسان میکند. این را بزرگان نقل کردهاند، مرحوم حاج میرزا جواد آقای ملکی (رضوان الله علیه) در مراقبات - که حرف ایشان سند است، حجت است - تأکید میکنند که در روز عاشورا هرچه مصیبتها سنگینتر میشد، چهرهی حسینبنعلی (علیهالسّلام) برافروختهتر، آثار شکفتگی در آن بزرگوار بیشتر آشکار میشد. این حقایق پرمغز، پر راز و رمز، اینها باید دائماً در مقابل چشم ما باشد.
سخن او در المراقبات دربارهٔ معارف ادعیه
مرحوم حاج میرزا جوادآقای ملکی تبریزی ـ عارف معروف و مشهور و فقیه بزرگوار ـ در کتاب شریف «المراقبات»شان میفرمایند: «یکدَهم حقایق و معارفی که در ادعیۀ رسیدۀ از معصومین علیهمالسلام وجود دارد، در همۀ روایات و خطبِ رسیدۀ از معصومین علیهمالسلام وجود ندارد؛ جز آن روایات توحیدی و خطب توحیدی.»[1] این دعاها خیلی اهمیت دارد. (90/5/16)