رفتن به محتوای اصلی

علماگروه و سازمان

نام‌های دیگر: علما و دانشمندان، علمای شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان دینی و نقش و مسئولیت آنان در جامعه و تاریخ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و علماى دین حقیقتاً اَعلام دینند. هر عالِمى یک عَلَم اسلام و یک حجّت بر دوست و دشمن است؛ حجّت اسلام به معناى واقعى کلمه. هر عالِم دین این‌جور است. زحمات شما آقایان محترم و علما و فضلا و طلّاب و گویندگان در طول این ده سال حقیقتاً با زحمات هیچ قشرى قابل مقایسه نیست. این ده‌ساله، تلاشهاى شما و صدق و صفاى شما و حضور شما در صحنه‌هاى گوناگون، دلهاى مشتاق را به تپش درآورد و آنها را آماده‌ی فداکارى کرد و دلها را محکم کرد. دشمنان در جاهاى مختلف چقدر میخواستند خرابکارى کنند و حضور یک روحانى مانع از خرابکارى آنها شد. امروز انقلاب و جمهورى اسلامى باز هم به همان تلاشها نیازمند است. باز هم جامعه‌ی روحانیّت باید بیشترین و سنگین‌ترین بارها را بر دوش خود احساس بکند و براى کشیدن آن بارها خود را آماده کند و پیش‌قراول و پیشتاز قشرهاى گوناگون مردم باشد و همچنان که امام همواره میخواستند و توصیه میکردند، دین و اخلاق و معنویّت را با عمل و زبان خود ‌ان‌شاءالله‌ در جامعه بپراکند و همه‌ی دلها را به معنویّت و دین و اخلاق متوجّه کند.بنده یک بار دیگر از همه‌ی برادران گرامى، آقایان محترم، علما، فضلا، طلّاب که از راه‌هاى طولانى، از راه‌هاى دور و نزدیک، از نقاط مختلف کشور تشریف آوردید و این اجتماع را تشکیل دادید، صمیمانه تشکّر میکنم و از خداى متعال توفیقات و تأیید و نصرت او را براى شما مسئلت میکنم و این حادثه‌ی مصیبت‌بار را و این کارثه‌ی[9] عظمىٰ را به همه‌ی شما تسلیت عرض میکنم.
البتّه این را یک عدّه‌اى باور نمیکنند؛ بعضى‌ها منفى‌بافند، بعضى‌ها همواره عادت دارند به اینکه بگویند نه، نمیشود؛ یا روى یک نقطه‌ى ضعفى انگشت بگذارند، نقاط قوّت را نبینند امّا وجود شماها، خوشبختانه یک حجّت الهى است؛ شماها واقعاً حجّت خدا هستید، حجّت اسلام هستید. اینکه مى‌بینید علما را میگویند حجّت‌الاسلام، به‌ خاطر این است که وجودشان، بیانشان، روششان، حجّتى است براى اسلام، استدلال محکمى است براى اسلام؛ به این معنا، شماها حجّت خدا و حجّت اسلام و حجّت دین هستید براى اینکه به زنهاى جامعه‌ى خودمان و زنهاى دیگر و صاحب‌نظران، آنهایى که مدام همه‌چیز را میگویند نمیشود، نشان بدهید که ببینند نخیر، میشود.
بمجرّدی که نشست، ظاهرش این است که حضرت بی‌مقدّمه، بدون اینکه او سؤالی کرده باشد و حرفی زده باشد، رو کردند به او و فرمودند که ای سدیر! هر کسی که پولش زیاد شد، مالش زیاد شد، حجّت خدا بر او زیاد خواهد شد؛ چون «اَخَذَ اللّهُ‌ عَلَى‌ العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛[2] خدای متعال عهد و پیمان گرفته از علما -علما هم فقط به معنای فقها نیست- از دانشمندان، دانایان، زبدگان، نخبگان جامعه که بر گرسنگیِ گرسنگان و سیری و پُریِ سیران و اغنیا صبر نکنند، اعتراض کنند. یک ظالمِ ثروتمندِ شکمِ پُری و مظلوم گرسنه‌ای را اگر دیدند [اعتراض کنند]. خب این حجّت خدا است دیگر، این عهد و پیمان الهی است. حضرت اینجا به سدیر فرمود: اگر مال کسی زیاد شد، حجت خدا بر او بزرگ خواهد شد، سنگین خواهد شد، خدای متعال بر او احتجاج خواهد کرد. حالا کسی که مال ندارد، یک جور است، کسی که مال دارد، طبعاً وضعش فرق میکند؛ وظیفه دارد.

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

تکلیف سیاسی افزایش اعتماد مردم به حرکت اسلامی نظام

اگر امروز براى علماى دین و کسانى که نفوذ کلمه‌ى در بین مردم دارند، بخواهیم تکالیف عمده‌ى سیاسى را مشخّص بکنیم، بلاشک یکى از آن تکالیف این خواهد بود که به اعتماد مردم و آن اطمینانى که به حرکت اسلامى نظام دارند، روزبه‌روز افزوده بشود یعنى اعتماد در مردم به وجود بیاید. اعتماد مردم است که پشتیبانى آنها را به وجود مى‌آورد و پشتیبانى و اتّصال مردم به دست‌اندرکاران نظام است که توفیق این حرکت اسلامى با اهداف اسلامى را تضمین میکند. و اگر این [طور] باشد ــ که بحمدالله‌ تا امروز بوده و ان‌شاءالله‌ بعد از این هم همیشه خواهد بود ــ …

لزوم آگاهی علمای دین از نقایص، پیشرفت‌ها و آماج دشمن در نظام

و امّا مطلبى که در نظر گرفته‌ام که عرض کنم، دو بخش است: یک بخش این است که نظام جمهورى اسلامى به طبیعت خود، نظامى است وابسته‌ى به علماى دین؛ و علماى دین، هم از این حیث که در پدید آوردن این نظام سهم اوفر را داشته‌اند و هم از این‌ جهت که مردم درباره‌ى نظام به آنها مراجعه میکنند و هم از این‌ جهت که خود مسئولند در نظام از جهات مختلف و در مشاغل مختلف، لذا علماى دین و حوزه‌هاى علمیّه باید از وضعیّت نظام و موجودیّت نظام آنچنان که هست مطّلع باشند، نقایص را بشناسند، پیشرفتها را بدانند، آنجا را که کمک لازم است، تشخیص بدهند، آنجا را که دشمن به آن توجّه پیدا کرده و هدف گرفته است، شناسایى کنند تا بتوانند نقش صحیح خود را در تداوم این نظام ایفا کنند. حوزه‌ى علمیّه و علماى دین و جوامع دینى و روحانى نمیتوانند از وضع نظام بى‌خبر باشند و بى‌خبر بمانند و این بى‌خبرى را تحمّل کنند. من اگر بخواهم یک گزارشى که خطوط کلّى را ترسیم میکند درباره‌ى این نظامى که این قم زادگاه و خاستگاه آن است و پدر و معمار و روح این نظام، زاده و پروریده و بزرگ‌شده‌ى این حوزه است، به شما بدهم، میتوانم این گزارش را در جملات آتى خلاصه کنم.

لزوم آگاهی علمای دین به زمان و مکان و پایان فریب‌خوردگی آنان

… آنچه من میتوانم به شما حالا بگویم، این است که شما بایستى تلاش خودتان را بکنید و من اعتقادم این است که خدا هدایت میکند. تجربه نشان داده که راه براى حاکمیّت اسلام یکى نیست؛ شاید به عدد هر کشورى یک تجربه‌اى بشود فرض کرد؛ و با شرایط هر جایى طبعاً وضع فرق میکند. آنچه براى علماى دین لازم است که به آن توجّه کنند، این است که به زمان و مکان خودشان عالم باشند. ما علماى دین سالهاى طولانى فریب خوردیم؛ دیگر بس است! دیگر بس است! بایستى به این کلام نبّى ‌اکرم (صلّى ‌الله‌ علیه‌ و آله ‌و سلّم) توجّه کنیم که فرمود: اَلعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِس.[11] بایستى این علمِ به زمان را پیدا کنیم و پیش برویم. من به این ‌آیه‌ى شریفه به تجربه رسیده‌ام که میفرماید: وَالَّذینَ …

نقش تعیین‌کنندهٔ علمای بزرگ در حوادث مهم تاریخ ایران

… مِن اُمَّتى اِذا صَلَحا صَلَحَتِ الاُمَّةُ وَ اِذا فَسَدا فَسَدَتِ الاُمَّة؛[5] که اوّلش علما است؛ بعد هم اُمرا است که خب حالا تلفیق این دو هم در زمان ما اتّفاق افتاده است که واویلا است! پس مسئولیّت سنگین بر دوش کسانى [است] که این دو را با هم داشته باشند. در زمانهاى گذشته همیشه این‌جور بوده است و لذا مى‌بینیم علماى بزرگى را از میان ما مسلمین ایران که شئون بسیار تعیین‌کننده‌اى را در امر حرکت تاریخ بر عهده گرفته‌اند. از زمانهاى نزدیک به ما شروع کنید به ملاحظه؛ از دوران مشروطه و بعد از مشروطه و قبل از مشروطه و همین استان فارس و مبارزات و مجاهدات عجیبِ بسیار برجسته‌ى مرحوم آسیّد‌عبدالحسین لارى و بعد علماى شیراز و در همین بوشهر خودتان بعضى از علما در اینجا و همان مرحوم آسیّد‌عبدالله‌ و بعد در شهرهاى دیگر و سرتاسر کشور و مراجع عظام تقلید در اغلب قضایاى مهمّ این کشور، شما یک نقش تعیین‌کننده‌اى را از علماى بزرگ مشاهده میکنید. البتّه از دیگر علما ممکن است نقشى ثبت نشده باشد، به خاطر اینکه عظمت آنها آن‌قدر نبوده است. وَالّا مثلاً فرض بفرمایید نقش مرحوم میرزاى قمى (رضوان الله‌ تعالى علیه) در جنگهایى که ایرانى‌ها میکردند در مقابل تهاجم روسها و دفاعى که ایران انجام میداد که آن رساله‌ى …

ذخیرهٔ عظیم حیثیت عمومی علمای شیعه در ایران و پیروزی انقلاب با آن

و همین مجاهدتها و ازخودگذشتگى‌ها بود که یک ذخیره‌ى تمام‌نشدنى ــ البتّه تمام‌نشدنى که عرض میکنیم، حالا بعد یک فذلکه‌اى[8] باید عرض کنم؛ همه‌چیز تمام میشود، حتّى این ذخایر آبرویى هم دیر یا زود تمام میشود؛ بسته به عمل ما است ــ یک ذخیره‌ى عظیمى از حیثیّت عمومى، علماى اسلام بخصوص علماى شیعه در ایران به‌ وجود آوردند که آن ذخیره توانست این انقلاب را به پیروزى برساند؛ این را توجّه کنید. یعنى اگر کسى خیال کند که این انقلاب عظیم با آن قدرت بى‌نظیر امام ــ قدرت روحى و آن صلابت معنوى که در این مرد بود که در هزاران هزار انسان یکى آن‌جور پیدا نمیشود؛ آن‌طور که ما دیدیم و تجربه کردیم ــ بدون آن اعتقاد معنوى عمیق مردم ایران به …

افزوده شدن فضائل و افتخارات علمای بزرگ بر ذخیرهٔ معنوی روحانیت

هر عالِمى از علماى بزرگ که آمد، چیزى بر آن ذخیره افزود؛ میرزاى شیرازى و شیخ انصارى و آخوند خراسانى و آ‌شیخ عبدالله‌ مازندرانى و آ‌سیّد‌محمّدکاظم یزدى و آ‌شیخ میرزا محمّدحسن آشتیانى در تهران و مرحوم مدرّس و مرحوم آیت‌الله‌ کاشانى و مرحوم آیت‌الله‌ بروجردى و دیگران و دیگران و دیگران، هر کدام برگى بر این ورق افزودند و این کتاب مفصّل و مطوّل پدید آمد پُر از فضائل دین و افتخارات علماى دین؛ این شوخى نیست. این زمینه‌ى پیروزى این نهضت است؛ و این مال گذشته است.

کمک به فقرا و ایستادگی در برابر زورگویان برای حفاظت از طبقات ضعیف

تکلیف دوّم که باز ما با علماى دورانهاى قبل در آن شریک هستیم، تکلیف مجاهدت براى مردم است. اگر انقلاب پیروز هم نشده بود، این تکلیف بود. همیشه علماى ما براى مردم کار میکردند، تلاش میکردند، زحمت میکشیدند، فقرا را پاسدارى میکردند، به آنها رسیدگى میکردند؛ دأب[11] و دَیدن[12] علما این بود. نمیخواهیم بگوییم که این از آن عامهایى است که تخصیص نخورده و استثنا ندارد؛ چرا، [امّا] دأب اصلى بر این بود که به فقرا کمک کنند، به طبقات ضعیف کمک کنند، در مقابل زورگو بِایستند، در مقابل خان بِایستند، در مقابل سلطان بِایستند براى حفاظت از طبقات ضعیف و مظلوم. اصلاً همیشه علماى ما معروف به این معنا بودند. علما در طول زمان، بخصوص علماى شیعه ــ چون از لحاظ عقیده‌ى فقهى یک تفاوت کوچکى اینجا بین علماى برادران اهل سنّت ما با ما هست و اینکه آنها هر حکومتى هست، بالاخره واجب‌الاطاعه‌اش میدانند؛ شیعه این‌جورى نیست ــ همیشه …

ارزش صرف وقت علمای حوزه در تقسیم اراضی به‌جای درس و منبر

… که اتّفاقاً جنابعالى[5] به آن اشاره کردید؛ گفتید آقایان کار دوّمشان است. اتّفاقاً آقاى اراکى[6] را شما مثال زدید که من کثرت اشتغالات ایشان را چون میدانم، به ذهنم رسید که قطعاً کار دوّمشان نبوده؛ کار سوّمى، چهارمى [است]! یعنى این کارها واقعاً رسیدن میخواهد. میدانید این کار به این عظمت، جا دارد اگر چنانچه همین تعداد از آقایان علما از داخل حوزه‌ها، از پاى درسها، از روى منبرهاى تدریس بیایند پایین و بروند به این کار بچسبند و این کار را تمام بکنند؛ خودشان مباشرتاً[7] این کار را بکنند؛ مى‌ارزد. ما در جمهورى اسلامى خیال میکنیم که [این کارها تضییع عمر است]. اگر الان مثلاً فرض کنید که بنده‌ى نوعى را از قم دعوت کنند، بگویند شما ماه رمضان بیایید فلان دهِ فلان شهر، یک ماه اینجا بمانید و فرض بفرمایید آخر ماه رمضان هم یک صد هزار تومانى، هشتاد هزار تومانى به …

لزوم فکر سیاسی روشن برای عالم دین و زیان فقدان آن

… روشن داشته باشند. کمااینکه علمائى که فکر سیاسى روشن داشتند مفید بودند. ما مى‌بینیم عالمِ ملّاى محقّقِ شجاعِ به‌دردبخورى از لحاظ شخصى را که به خاطر نداشتن فکر سیاسى یک‌ جا که وجودش باید مفید میشده، مفید واقع نشده؛ یک نظرى یک‌ جا داده که آن نظر بر خلاف است؛ یک تشخیصى یک‌ جا در مورد یک شخصى داده که آن تشخیص تشخیص غلطى است و موجب اشتباهات بزرگى مثلاً در این باب شده. وقتى ما به فکر سیاسى اهمّیّت ندادیم، این‌جور خواهد شد. بایستى عالِم دین، فکر سیاسى روشن و زنده و متناسب با لحظه‌ى حال داشته باشد.

دعوت برخی فضلا به گذشتن از مرجعیت و ریاست برای پرورش صدها عالم

… این حوزه‌ى به این عظمت، مگر ما گفته‌ایم بروید توى جنگلهاى آمازون تبلیغ کنید که آقایان نمیروند؟ میگوییم آقا چرا نمیروى؟ میگوید میخواهم درس بخوانم. عجب! من قبول ندارم این روش را. بنده این را ــ حالا شما هر چه میخواهید بگویید، بگویید ــ والله‌ الهى نمیدانم. خب بیایید از مرجعیّت بگذرید. بیایید یک چند نفرتان از مرجعیّت بگذرید، از ریاست بگذرید، از مدرّسى بگذرید، از فضل و سواد در آن حد بگذرید؛ حوزه را جورى راه بیندازید که بعد صد نفر مثل شما به ‌وجود بیاورید؛ هزار نفر مثل خودتان به ‌وجود بیاورید. نمیکنند آقایان این کار را. خب این عیب از کجا است؟ تبلیغ که اوّلى‌ترین کار ما است، حوزه‌ى علمیّه‌ى قم نمیکند این کار را. با زحمت زیاد، با تلاش زیاد، فصل تابستان، به یک مناسبتى، یک عدّه‌اى را میفرستیم ــ یا آقایان میفرستند؛ بنده هم پشتیبانى میکنم و کمک میکنم و …

مسئولیت بیشتر عالم دین به‌سبب بیان حقایق الهی

خداوند ان‌شاءالله‌ که تلبّس به این لباس مقدّس را و تعمّم به تیجان‌الملائکه[2] را بر شما عزیزان مبارک بفرماید. از این لحظه به ‌طور رسمى مسئولیّت برادران عزیزى که معمّم شدند، مضاعف میشود. همه مسئولند در نظام اسلامى: کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعیَّتِه؛[3] ولیکن بعضى از موقعهاى[4] اجتماعى، مسئولیّتهاى مضاعفى دارد و لباس ما از جمله‌ى آن موقعیّتهایى است که از چند جهت، مسئولیّت آن مضاعف است: اوّلاً چون لباس علم است، و عالِم مسئول‌تر از دیگران است، بخصوص علم دین، که اذاعه‌ى[5] علم دین و بیان حقایق الهى شغل انبیاى عظام پروردگار است. این یک مسئله.

ارزش ثبت تصویر آموزش نظامی علمای بزرگ به‌عنوان نشانهٔ تحول

… ایشان است. امام حقیقتاً دنیا را عوض کرد. واقعاً اینها هنر امام است. واقعاً اینها قدرت خدا است که به دست این بزرگوار این کارها انجام گرفت؛ واقعاً همه چیز را عوض کرد. آقاى آشیخ‌على‌پناه[4] مثلاً تیراندازى یاد بگیرد با تفنگ! یا آقاى آ‌شیخ جلال طاهر شمس مثلاً! اینها را اگر بتوانید فیلم‌بردارى کنید، یک وقتى یک جورى نشان داده بشود، خیلى باارزش است. حالا همان میدان تیرى که مثلاً آقاى آشیخ‌على‌پناه و آقاى مکارم و آقاى آذرى و آقاى فاضل و مانند این آقایان آمده‌اند و این تفنگها را دستشان میگیرند، اگر همین را بتوانید واقعاً فیلم‌بردارى کنید، اینها جزو نشانه‌ها است. [یعنى] واقعاً این همان «اِنَّ لِلّهِ ‌فى اَیّامِ دَهرِکُم نَفَحات» [است]؛[5] این چندساله جزو همان نفحات است؛ واقعاً این‌[طور] است. یعنى این فرصت الهى است که خداى متعال پیش آورده تا کمک کند ما بتوانیم از این استفاده کنیم. همه چیز عوض شده؛ آقایان علما یک اوقاتى …

تألیف آثار شیعی با اخلاص و مظلومیت در طول تاریخ

همه‌ی اینها، کار متمرکز را در محیط شیعی ایجاب میکند. در محیط شیعی، بر اساس همان اخلاص و احساس مسؤولیت، انصافاً خیلی کار شده است. در طول تاریخ، علمایی از قبیل «قاضی نوراللَّه»[9] ها و دیگران و دیگران نشستند و با مظلومیت کتابهایی نوشتند؛ خدای متعال هم به خاطر همان مظلومیت، برکت داده و منتشر شده است؛ لیکن گنجینه‌ی ما خیلی قویتر از اینهاست.

تأثیر سیاسی علما در تاریخ از علامهٔ حلی تا مشروطیت

در طول زمان در مسائل سیاسى هم این حوزه‌ها تأثیر گذاشتند و ما این را در تاریخ گذشته‌ى خودمان هم [مى‌بینیم]؛ مثل دوران علّامه‌ى حلّى (رضوان الله‌ علیه) که مدرسه‌ى سیّار داشت و طلّاب را با خود حتّى حرکت میداد در شهرها و بلاد گوناگون، و قبل از آن در زمان شیخ طوسى و شاگردان آن بزرگوار که در آفاق دنیاى اسلامى پخش میشدند ــ چه در طرف شرق، چه در طرف غرب مثل شهرهاى شام و طرابلس و دیگر مناطق یا شاید مصر ــ و زمان سیّدمرتضىٰ، و چه در زمانهاى نزدیک به زمان ما مثل دوران قبل از شیخ انصارى ــ زمان مرحوم کاشف‌الغطاء ــ که حوزه‌هاى علمیّه آن وقت در وضع تحوّلات جارى زندگى مؤثّر بودند، و بعد شاگردان شیخ انصارى: مرحوم میرزاى شیرازى و بعد آخوند خراسانى و دیگرانى که نقش آنها را در قضایاى قبل از مشروطیّت و در خود قضیّه‌ى مشروطیّت و بعد از آن تا زمان ما همه میدانند ــ یعنى باید گفت همه هم نمیدانند و متأسّفانه جزو مباحث کم‌‌تحقیق‌شده و کم‌کار ما است؛ باید بدانند؛ چیزهاى دانسته‌شده‌ى شناخته‌شده‌اى است و ثبت و ضبط شده ــ و چه در زمان ما که تحرّک ملّت و تحقّق انقلاب اسلامى و حدوث جامعه‌اى با پایه‌هاى اسلامى به وسیله‌ى حوزه‌هاى علمیّه انجام گرفت؛ استاد حوزه‌ى علمیّه بود که پیشاهنگ بود و طلّاب و فضلاى حوزه‌ى …

افتخار شخصیت‌های علمی و تقوایی گذشته و حال به منبر و وعظ

… گذشته هم بوده؛ افرادى مثل شیخ جعفر شوشترى، عالِم اخلاقىِ بزرگ که خودْ منبرى است، یا مرحوم حاج‌ آقا رضاى همدانىِ واعظ، صاحب کتاب هدیّة النّملة که خودْ یک واعظ و یک گوینده‌ى دینى است، یا پسر آن مرحوم، مرحومِ آ میرزا محمّد همدانى که از علما است و امثال اینها؛ در گذشته شخصیّت‌هاى علمى و چهره‌هاى معروف تقوایى و دینى، متّصف به این صفت بودند و مفتخر به این فن. در زمان ما هم دیده‌ایم و بوده‌اند و بحمدالله هستند شخصیّت‌هاى برجسته‌اى در زمینه‌ى تبلیغ و منبر.

لزوم شناساندن مرز علمای صادق و دین‌فروشان مزدور به مردم

… خباثت‌آلود جمعى دیگر قرار گیرد و قلمها و زبانهایى که باید در خدمت اسلام و در جهت تبیین حقایق آن به کار مى‌افتاد، ابزارى در دست دشمنان هوشیار و توطئه‌گر اسلام گردد؛ این همان مصیبتى است که امام راحل (رضوان الله‌ علیه) بارها به تلخى از آن سخن گفته و نالیده‌اند. و جاى آن است که هوشمندان امّت، عامّه‌ى مردم را با آن آشنا ساخته، مرز میان علماى صادق و دین ‌به ‌دنیافروشانِ مزدور را براى آنان مشخّص سازند.