رفتن به محتوای اصلی

علماگروه و سازمان

نام‌های دیگر: علما و دانشمندان، علمای شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان دینی و نقش و مسئولیت آنان در جامعه و تاریخ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و علماى دین حقیقتاً اَعلام دینند. هر عالِمى یک عَلَم اسلام و یک حجّت بر دوست و دشمن است؛ حجّت اسلام به معناى واقعى کلمه. هر عالِم دین این‌جور است. زحمات شما آقایان محترم و علما و فضلا و طلّاب و گویندگان در طول این ده سال حقیقتاً با زحمات هیچ قشرى قابل مقایسه نیست. این ده‌ساله، تلاشهاى شما و صدق و صفاى شما و حضور شما در صحنه‌هاى گوناگون، دلهاى مشتاق را به تپش درآورد و آنها را آماده‌ی فداکارى کرد و دلها را محکم کرد. دشمنان در جاهاى مختلف چقدر میخواستند خرابکارى کنند و حضور یک روحانى مانع از خرابکارى آنها شد. امروز انقلاب و جمهورى اسلامى باز هم به همان تلاشها نیازمند است. باز هم جامعه‌ی روحانیّت باید بیشترین و سنگین‌ترین بارها را بر دوش خود احساس بکند و براى کشیدن آن بارها خود را آماده کند و پیش‌قراول و پیشتاز قشرهاى گوناگون مردم باشد و همچنان که امام همواره میخواستند و توصیه میکردند، دین و اخلاق و معنویّت را با عمل و زبان خود ‌ان‌شاءالله‌ در جامعه بپراکند و همه‌ی دلها را به معنویّت و دین و اخلاق متوجّه کند.بنده یک بار دیگر از همه‌ی برادران گرامى، آقایان محترم، علما، فضلا، طلّاب که از راه‌هاى طولانى، از راه‌هاى دور و نزدیک، از نقاط مختلف کشور تشریف آوردید و این اجتماع را تشکیل دادید، صمیمانه تشکّر میکنم و از خداى متعال توفیقات و تأیید و نصرت او را براى شما مسئلت میکنم و این حادثه‌ی مصیبت‌بار را و این کارثه‌ی[9] عظمىٰ را به همه‌ی شما تسلیت عرض میکنم.
البتّه این را یک عدّه‌اى باور نمیکنند؛ بعضى‌ها منفى‌بافند، بعضى‌ها همواره عادت دارند به اینکه بگویند نه، نمیشود؛ یا روى یک نقطه‌ى ضعفى انگشت بگذارند، نقاط قوّت را نبینند امّا وجود شماها، خوشبختانه یک حجّت الهى است؛ شماها واقعاً حجّت خدا هستید، حجّت اسلام هستید. اینکه مى‌بینید علما را میگویند حجّت‌الاسلام، به‌ خاطر این است که وجودشان، بیانشان، روششان، حجّتى است براى اسلام، استدلال محکمى است براى اسلام؛ به این معنا، شماها حجّت خدا و حجّت اسلام و حجّت دین هستید براى اینکه به زنهاى جامعه‌ى خودمان و زنهاى دیگر و صاحب‌نظران، آنهایى که مدام همه‌چیز را میگویند نمیشود، نشان بدهید که ببینند نخیر، میشود.
بمجرّدی که نشست، ظاهرش این است که حضرت بی‌مقدّمه، بدون اینکه او سؤالی کرده باشد و حرفی زده باشد، رو کردند به او و فرمودند که ای سدیر! هر کسی که پولش زیاد شد، مالش زیاد شد، حجّت خدا بر او زیاد خواهد شد؛ چون «اَخَذَ اللّهُ‌ عَلَى‌ العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛[2] خدای متعال عهد و پیمان گرفته از علما -علما هم فقط به معنای فقها نیست- از دانشمندان، دانایان، زبدگان، نخبگان جامعه که بر گرسنگیِ گرسنگان و سیری و پُریِ سیران و اغنیا صبر نکنند، اعتراض کنند. یک ظالمِ ثروتمندِ شکمِ پُری و مظلوم گرسنه‌ای را اگر دیدند [اعتراض کنند]. خب این حجّت خدا است دیگر، این عهد و پیمان الهی است. حضرت اینجا به سدیر فرمود: اگر مال کسی زیاد شد، حجت خدا بر او بزرگ خواهد شد، سنگین خواهد شد، خدای متعال بر او احتجاج خواهد کرد. حالا کسی که مال ندارد، یک جور است، کسی که مال دارد، طبعاً وضعش فرق میکند؛ وظیفه دارد.

شاهدها (۱۴ پاراگراف)

نقش علما در حفظ دین، دفع تحریف و مبارزه با ستمگران

… با روحانیّون محترم و علماى معظّم باید تذکّر داده بشود و اداء حقّى است که باید انجام بگیرد، عبارت است از ذکر اجمالى خدماتى که روحانیّت براى پیشبرد اسلام و اهداف پیغمبران، در طول قرنهاى متمادى انجام داده است. دین را و معارف را و فقه اسلامى را علما نگه داشتند؛ تحریف را از ساحت احکام الهى، علما دور کردند؛ شعله‌ى ایمان را در دل مردم، علما برافروختند و برافروخته نگه داشتند؛ توجّه مردم را به قرآن و تعالیم اهل‌بیت (علیهم السّلام) علما تأمین کردند و برانگیختند. در طول تاریخ، علما بودند که با ستمگران مبارزه کردند و پناه مظلومان و ملّتهاى ضعیف و مردم مؤمن مستضعف شدند؛ علما بودند که از فرصتها استفاده کردند تا معارف اسلامى را گسترش بدهند و سرتاسر بلاد اسلامى را با ایمان اسلامى و با دین و در این مناطق با محبّت اهل‌بیت (علیهم السّلام) و با سیره‌ى آن بزرگواران آشنا کنند.

پیشاهنگی علما در نهضت‌های آزادی‌خواهانهٔ موفق

… شمشیر نمیتواند ایمان را در دلها برویاند؛ آنچه میتواند گل ایمان را در دلها سبز کند، موعظه است، تبیین احکام و معارف الهى است، زندگى به سیره‌ى انبیا و اولیا است که علما داشتند و علما کردند؛ و امروز بحمدالله‌ در اقطار عالم اسلام، تفکّر اسلامى همه‌ جا زنده است. در یکى دو قرن اخیر که احساسات آزادى‌خواهانه در ملّتها بیدار شد، علما بودند در کشورهاى مختلف که پیشاهنگ و پیش‌قراول نهضتهاى موفّق شدند. نهضتهاى دیگرى هم در کشورهاى اسلامى بود که در صفوف مقدّم آن، علماى دین قرار نداشتند که آنها غالباً یا عموماً به نتیجه نرسید.

نفوذ علما مانع سلطهٔ استعمار و حافظ فرهنگ اسلامی در جهان اسلام

آنچه دست استعمار را در شرق دنیاى اسلام یعنى در شبه‌قارّه‌ى هند، و در غرب دنیاى اسلام یعنى آفریقا، و در میان این دو از سر مردم توانست کوتاه بکند و فرهنگ اسلامى را حفظ کند و در مقابل فرهنگ متجاوز و مهاجم بِایستد، نفوذ علما بود. در ایران خود ما هم، نهضت مشروطیّت و پیش از آن، نهضت تنباکو و مبارزه‌ى با استعمار دولتهاى خارجى و بیدار کردن مردم و مقابله‌ى با استبداد رضاخانى و ادامه‌ى این مبارزه تا پیدایش نهضت مقدّس عظیم اسلامى به پیش‌قراولى و پیشاهنگى علما بود، وَالّا پیش نمیرفت. خب، این …

تلاش دشمنان برای منزوی کردن یا جذب و خریدن علما

دشمنان کوشش کردند علما را از صحنه‌ها کنار ببرند، آنها را به کنج مساجد مکتفى[2] کنند و در آنجا منزوى کنند و در بُرهه‌اى از زمان تا حدود زیادى هم توفیق پیدا کردند. و در همان بُرهه، مردم از آگاهى‌هاى دینى و حرکت عظیم دینى محروم شدند. این هم یک باب و فصل طولانى است. یا تلاش کردند عناصرى را از میان روحانیّون به خودشان جذب کنند، آنها را اغفال کنند یا بخرند، در اختیار اهداف خبیث خودشان قرار بدهند ــ که آن ‌هم یک فصلى است جداگانه ــ امّا حرکت عمومى علماى اسلام بخصوص در دنیاى تشیّع، به برکت فرهنگ معارضه و انقلابى تشیّع، در خدمت مردم، در مقابله‌ى با استبداد و استعمار و ظلم و مانند این چیزها بود. کار به آنجا رسید که بحمدالله‌ این نهضت عظیم ملّت ایران به پیروزى رسید و حکومتى بر مبناى دین به وجود آمد؛ بعد از چند صد سال تحقیر اهل دین، مسلمانها و متدیّنین عزّت نفْس پیدا کردند، احساس سربلندى کردند، زنده شدند و احساسات اسلامى و شعور اسلامى و هویّت اسلامى در …

وظیفهٔ علما و چهره‌های موجه در اهتمام به سه نکتهٔ اساسی در شرایط فعلی

آنچه بنده در این جمع، مغتنم میشمارم که عرض بکنم ــ که همه‌‌ی آقایانی که تشریف دارید، غیر از این خصوصیّتِ عضویّت در این مجلس، یا از ائمّه‌‌ی محترم جمعه هستید، یا از علمای معروف و چهره‌‌های موجّه اقطار[2] کشور هستید و اراده‌‌ی شما و توجّه شما بر روی مردم دارای تأثیر است ــ و آنچه به ‌‌نظر بنده امروز وظیفه‌‌ای است برای همه، بخصوص برای چهره‌‌های موجّه و علما و روحانیّون و شخصیّت‌‌های علمی، سه نکته است و این سه نکته در شرایط فعلی باید مورد نهایت اهتمام واقع بشود و همه‌‌ی برنامه‌‌ها و همه‌‌ی گفته‌‌ها و اظهارات، با توجّه به این سه نکته شکل بگیرد؛ غفلت از این سه نکته، امروز حقیقتاً جایز نیست.

ارادت به شخصیت‌های صالح غایب از مجلس و محفوظ بودن شأن آنان

… این است: عدّه‌‌ای از آقایان محترم در انتخابات خبرگان به ‌‌نحوی شرکت نکردند یا موفّق نشدند یا به ‌‌هر حال حوادثی پیش آمد که ذهنها مسبوق است.[7] بایستی عرض بکنیم که کسانی که نیامدند به مجلس خبرگان، شخصیّت آنها محفوظ است؛ این نشانه‌‌ی عدم صلاحیّت آنها نیست. بعضی از آن شخصیّت‌‌ها، صلاحیّتهای بسیار والا و بالایی هم دارند و ما به آنها ارادت داریم؛ بعضی‌‌شان را به صدق و صفا و جهاد فی‌‌سبیل‌‌الله‌‌ و صفای نسبت به انقلاب، سالها و در مراحل گوناگون شناخته‌‌ایم، خیلی‌‌ها شناخته‌‌اند. و اگر کسانی در میان جمع ما نیستند ــ چه آن برادرانی که در دوره‌‌ی قبل بودند، و چه کسانی که نبودند و صحبت بود و بنا بود وارد بشوند و امروز نیستند ــ این نبودن، نبایستی برای آن آقایان نقیصه‌‌ای محسوب بشود. شأن افراد و شخصیّت افراد و قدر معنوی افراد محفوظ است و خدای متعال به آن واقف و دانا است.

کمک گرفتن از علما و قشرهای مختلف در برگزاری دههٔ فجر

البتّه از قشرهاى مختلف هم باید کمک بگیرید، مخصوصاً از علما خیلى باید کمک بگیرید براى این کار که ان‌شاءالله‌ کمک کنند.

حفظ شأن علمای خدمتگزاری که به امتحان اجتهاد نیامدند

… هم اگر نیامد امتحان بدهد، نمیشود گفت آقا شما چرا نرفتى امتحان بدهى؛ خب، نمیخواهد امتحان بدهد. هیچ کس حق ندارد بگوید که آقا شما چون امتحان ندادید، پس آدم بدى هستید؛ نه، امتحان دادن اجبارى که نیست. میگوید من امتحان نمیدهم، کاندیدا هم نیستم؛ این اشکالى ندارد. مبادا خداى نکرده گوشه‌ و کنار کشور، کسى، آدم جاهلى یا مغرضى پیدا بشود، به بعضى از علماى محترم و باارزش و خدمتگزار که عمرشان را در راه این انقلاب صرف کردند، فقط نیامدند امتحان بدهند، بگوید که آقا شما امتحان ندادید، پس چنین و چنان؛ نه، امتحان ندادن دلیل مجتهد نبودن هم نیست. نه آقا؛ امتحان ندادند، ارزششان هم در جاى خودش محفوظ است. بعضى از این کسانى که در امتحانات شرکت نکردند، کسانى‌ هستند که بنده وظیفه‌ى خودم میدانم براى سلامت آنها، براى بقاى عمر آنها دعا کنم که خداى متعال برکات آنها را حفظ کند. البتّه عضو خبرگان هم نباشند، این ارج و این شخصیّت را دارند؛ طورى هم نمیشود، اشکالى هم …

نقش علما در حفظ پیوند مردم با علما و مسئولان

… عمل ملّت و رهبر عظیم‌الشّأن فقید (رضوان الله‌ تعالى علیه) نشان داده شده، باز هم نشان داده بشود؛ باید همان احساس قدرت و ابراز اقتداری که ناشى از اتّکال[7] به خدا است و امید داد به ملّتها و آنها را از حالت انفعال خارج کرد، باز هم از ایران اسلامى مشاهده بشود؛ همان پیوند مستحکم بین آحاد این ملّت و توده‌هاى عظیم و میان رهبران اسلامى و علماى دین که حاکى از ایمان مردم به اسلام بود، باید باز هم مشاهده بشود و محسوس باشد؛ و باید همان رابطه‌ى مستحکم بین مردم و بین مسئولین که پرچم‌داران این نظام هستند و تا کنون رمز وحدت و یکپارچگى این ملّت همین مطلب بوده، باز هم مشهود باشد و محسوس باشد. و معلوم است که نقش علماى اَعلام و بخصوص امثال شما آقایان که بحمدالله‌ در میان مردم از آبرو و اعتبار و حیثیّت والایى برخوردار هستید، در حفظ و ادامه و ایجاد و تقویت چنین چیزهایى غیر قابل انکار است. امروز بحمدالله‌ نظام جمهورى اسلامى همه‌ى ارکان یک نظام مقتدر را با خود دارد؛ ما میتوانیم آن نظامى باشیم که ملّتها به ما نگاه کنند و نیرو بگیرند و امید بگیرند و احساس قدرت بکنند؛ همچنان ‌که تا کنون بوده‌ایم؛ ما میتوانیم آن ملّتى باشیم که زندگى ما، جریان امور …

برتری علمی فقهای ایران و فضلای قم بر فقهای کشورهای دیگر

… فلان دانشگاه دینى یا علمىِ فلان کشورى باشد، یک مورد نمونه است؛ قدرت حلّ علمى مسائل را ندارند. واقعاً وقتى یک فقیه خوب ما در مجمع اینها برود، از همه‌ى آنها سر است؛ بالا است. این یک چیز واقعى است که شاید آقایان بعضى ندانید این را؛ لکن بدانید که این‌‌جور است. اینجا علماى ما، فقهاى ما، خیلى بالاتر از فقهاى خوب آنها هستند؛ حالا آنهایى که سواد ندارند که هیچ، از با‌سوادهاى آنها هم خیلى بالاتر و بهترند. الان مثلاً فرض کنید یکى از فضلاى قم را شما بخواهید مقایسه کنید با مفتى دیار مصریّه ــ این آقایى که آنجا است که البتّه بنده ایشان را از سالها پیش می‌شناسم[10] ــ قطعاً این فضلاى دست‌به‌کارِ فعلى قمِ ما بمراتب بهتر از آن آقا هستند؛ نه اینکه یک ذرّه بهترند، خیلى بهترند؛ درس‌خوانده، فاضل، خوش‌فکر، قوى، اهل استنباط.

مطرح شدن علما در گذشته تنها هنگام ورود به مبارزه مانند مشروطه و قیام علمای نجف

کِى در کشور ایران یا جاى دیگر، سردمداران عالم یادشان بود از علماى دین؟ بله، آن‌ وقتى ‌که علماى دین وارد میدان مبارزه میشدند ــ مثل مشروطیّت در ایران، مثل نهضت آزادى‌خواهى در شبه‌قارّه‌ى هند که تقریباً در ۱۵۰ سال قبل شروع شد، مثل حرکت علماى نجف و مراجع نجف در مقابل نفوذ انگلیس‌ها در سال ۱۹۲۰ ــ اسمشان سرِ زبانها مى‌افتاد؛ یک نفر، دو نفر را نشان میکردند، با آنها مقابله میکردند؛ وَالّا چه کسى به فکر علما بود که حالا یک عدّه علما هم یک جا دارند زندگى میکنند. امروز چه؟ امروز بسیارى از همّت استکبار جهانى و بسیارى از پولش و بسیارى از ابتکارش و بسیارى از طرّاحى‌اش و برنامه‌ریزى‌اش …

مجاهدت علمای سلف در افزودن بر میراث فقهی با وجود کمبود امکانات

… اسلام بنا بر مکتب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) یکى از پُربارترین و گران‌مایه‌ترین مواریث فرهنگ و تمدّن اسلامى است و صدها اثر علمى و فنّى که هر یک در جایگاه برجسته‌اى قرار دارند، به جهان اسلام و بشریّت تقدیم کرده و کتابخانه‌ى معارف اسلامى را غنا و ارج بخشیده است. سَلَف صالح ما با مجاهدتهاى کم‌نظیر و با عسرت و کمبود امکانات، هر یک بر این میراث ارجمند چیزى افزوده و کتابى یا کتابهایى فراهم آورده‌اند. با این حال، امروز که دنیاى اسلام بلکه همه‌ى مراکز و حوزه‌هاى علمى جهان، مشتاق آشنایى با همه‌ى مسائل و معارف و زوایاى فقه مکتب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) هستند، مجموعه‌اى که حاکى از همه‌ى ابواب و انظار و مؤلّفات این عرصه‌ى وسیع باشد، در دست نیست.

تعریف برخی علما از پادشاهان به سبب مصلحت

شما ببینید همین پادشاهانى که حتّى علماى بزرگ ما در کتابهایشان از اینها تعریف کردند ــ البتّه به یک جهتى؛ عالِم بزرگى مثل کاشف‌الغطاء یا مثل علّامه‌ى مجلسى بىخود تعریف نمیکنند؛ یک مصلحتى برایشان داشته که تعریف کرده‌اند ــ چقدر بد بودند؛ فتحعلى‌شاه واقعاً چقدر بد است؛ اصلاً میشود اندازه‌اى براى بدىِ فتحعلى‌شاه معیّن کرد؟ شاه‌عبّاس صفوى چقدر نحس است؛ اصلاً اندازه‌اى براى بدىِ شاه‌عبّاسِ صفوى واقعاً میشود پیدا کرد؟ شاه‌اسماعیل و شاه‌طهماسب، البتّه حساب دیگرى دارند. حالا شاه‌اسماعیل صفوى میگوییم …

مسئولیت علما، نویسندگان و رسانه‌ها در ترویج قرآن و اخلاق اسلامی

… اسلامى، در گوشه ‌و ‌کنار جامعه، از جمله در مراکز دولتى و ادارات و دانشگاه‌ها، همه را به پیروى از تعالیم نورانى قرآن تشویق نماید؛ کتاب خدا در میان مردم حضور واقعى بیابد و آموختن و تدبّر و تعمّق در آن، براى همه بخصوص جوانان و نوجوانان، امرى رایج و دایر گردد. در این مورد، مسئولیّت علما و آگاهان و نویسندگان و گویندگان و رسانه‌هاى عمومى، بسى مهم و خطیر است.