رفتن به محتوای اصلی

علماگروه و سازمان

نام‌های دیگر: علما و دانشمندان، علمای شیعه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عالمان دینی و نقش و مسئولیت آنان در جامعه و تاریخ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

و علماى دین حقیقتاً اَعلام دینند. هر عالِمى یک عَلَم اسلام و یک حجّت بر دوست و دشمن است؛ حجّت اسلام به معناى واقعى کلمه. هر عالِم دین این‌جور است. زحمات شما آقایان محترم و علما و فضلا و طلّاب و گویندگان در طول این ده سال حقیقتاً با زحمات هیچ قشرى قابل مقایسه نیست. این ده‌ساله، تلاشهاى شما و صدق و صفاى شما و حضور شما در صحنه‌هاى گوناگون، دلهاى مشتاق را به تپش درآورد و آنها را آماده‌ی فداکارى کرد و دلها را محکم کرد. دشمنان در جاهاى مختلف چقدر میخواستند خرابکارى کنند و حضور یک روحانى مانع از خرابکارى آنها شد. امروز انقلاب و جمهورى اسلامى باز هم به همان تلاشها نیازمند است. باز هم جامعه‌ی روحانیّت باید بیشترین و سنگین‌ترین بارها را بر دوش خود احساس بکند و براى کشیدن آن بارها خود را آماده کند و پیش‌قراول و پیشتاز قشرهاى گوناگون مردم باشد و همچنان که امام همواره میخواستند و توصیه میکردند، دین و اخلاق و معنویّت را با عمل و زبان خود ‌ان‌شاءالله‌ در جامعه بپراکند و همه‌ی دلها را به معنویّت و دین و اخلاق متوجّه کند.بنده یک بار دیگر از همه‌ی برادران گرامى، آقایان محترم، علما، فضلا، طلّاب که از راه‌هاى طولانى، از راه‌هاى دور و نزدیک، از نقاط مختلف کشور تشریف آوردید و این اجتماع را تشکیل دادید، صمیمانه تشکّر میکنم و از خداى متعال توفیقات و تأیید و نصرت او را براى شما مسئلت میکنم و این حادثه‌ی مصیبت‌بار را و این کارثه‌ی[9] عظمىٰ را به همه‌ی شما تسلیت عرض میکنم.
البتّه این را یک عدّه‌اى باور نمیکنند؛ بعضى‌ها منفى‌بافند، بعضى‌ها همواره عادت دارند به اینکه بگویند نه، نمیشود؛ یا روى یک نقطه‌ى ضعفى انگشت بگذارند، نقاط قوّت را نبینند امّا وجود شماها، خوشبختانه یک حجّت الهى است؛ شماها واقعاً حجّت خدا هستید، حجّت اسلام هستید. اینکه مى‌بینید علما را میگویند حجّت‌الاسلام، به‌ خاطر این است که وجودشان، بیانشان، روششان، حجّتى است براى اسلام، استدلال محکمى است براى اسلام؛ به این معنا، شماها حجّت خدا و حجّت اسلام و حجّت دین هستید براى اینکه به زنهاى جامعه‌ى خودمان و زنهاى دیگر و صاحب‌نظران، آنهایى که مدام همه‌چیز را میگویند نمیشود، نشان بدهید که ببینند نخیر، میشود.
بمجرّدی که نشست، ظاهرش این است که حضرت بی‌مقدّمه، بدون اینکه او سؤالی کرده باشد و حرفی زده باشد، رو کردند به او و فرمودند که ای سدیر! هر کسی که پولش زیاد شد، مالش زیاد شد، حجّت خدا بر او زیاد خواهد شد؛ چون «اَخَذَ اللّهُ‌ عَلَى‌ العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛[2] خدای متعال عهد و پیمان گرفته از علما -علما هم فقط به معنای فقها نیست- از دانشمندان، دانایان، زبدگان، نخبگان جامعه که بر گرسنگیِ گرسنگان و سیری و پُریِ سیران و اغنیا صبر نکنند، اعتراض کنند. یک ظالمِ ثروتمندِ شکمِ پُری و مظلوم گرسنه‌ای را اگر دیدند [اعتراض کنند]. خب این حجّت خدا است دیگر، این عهد و پیمان الهی است. حضرت اینجا به سدیر فرمود: اگر مال کسی زیاد شد، حجت خدا بر او بزرگ خواهد شد، سنگین خواهد شد، خدای متعال بر او احتجاج خواهد کرد. حالا کسی که مال ندارد، یک جور است، کسی که مال دارد، طبعاً وضعش فرق میکند؛ وظیفه دارد.

شاهدها (۲۲۸ پاراگراف)

رد محدودکردن علما به مسجد و لزوم ارشادخواهی سیاستمداران از آنان

… تدبیر امور مردم و آموزش و پرورش را - که اینها همه از شؤون حکومت است - از دین دانسته است. کتابهاى فقهى ما - چه کتب فقهى شیعه، چه کتب فقهى اهل سنت - را باز کنید و ببینید که همه‌ى ابواب امور زندگى در این کتب هست. اینها همه سیاست است و دین، متکفل همه‌ى اینهاست. نگویند که علما بروند در مساجد خودشان و مسأله‌شان را بگویند؛ سیاستمداران هم مى‌دانند کشور را چگونه اداره کنند! خیر؛ سیاستمداران اگر خودشان علماى باللَّه و علماى دینند، حکم خدا را در باب سیاست مى‌دانند. اما اگر نیستند، باید از علماى دین ارشاد بخواهند و حکم خدا را سؤال کنند و به آنچه که آنها گفتند عمل نمایند. دین باید بر کشورهایى که به برکت دین در آنها انقلاب شده و مسلمانان به پیروزى رسیده‌اند، حکومت کند. علما اگر بخواهند در امور کشور دخالت داشته باشند، باید خودشان را آماده کنند. خیال نکنیم که اداره‌ى کشور مثل اداره‌ى یک مسجد در فلان شهر یا روستاست؛ خیر. اداره‌ى …

هدایت مردم و نگه‌داشتن آنان در صحنه، تکلیف سوم علما

تکلیف سوم علما، هدایت مردم است. مردم، عیال اللهند. بر عهده‌ى علماست که آنها را ارشاد و هدایت کنند، در صحنه نگه دارند و تشویق به ادامه‌ى جهاد نمایند. مردم افغانستان خیال نکنند که پیروزى رسید و از فردا باب خیرات و برکات باز خواهد شد؛ خیر. زحمت دارد؛ سازندگى و تلاش و راندن دشمن لازم دارد؛ حفظ دوست و تشکیل قدرت و از همه بالاتر، وحدت لازم دارد. این‌جا مى‌رسیم به دومین نکته‌اى که مورد نظر من است و آن، موضوع …

حضور علما در صحنه‌های جهادی، سیاسی، سازندگی و هدایت مردم

امیدواریم که ان‌شاءاللَّه کشورهاى دیگر هم بتدریج به اسلام گرایش پیدا کنند و قدر اسلام را بدانند. شما مراقبت کنید از وسوسه‌هاى دشمن ضربه نخورید. اصل قضیه، حضور علما در صحنه‌هاى مختلف جهادى، سیاسى، سازندگى و هدایت مردم است، و سپس موضوع وحدت، اتحاد ملى و اتحاد اسلامى. نگذارید دشمن، منفذى پیدا کند.

سنگین‌تر شدن رسالت علما و مبلغان دین در عصر حاضر

در این عصر، رسالتِ علماء باللّه و امناء الهی و مبلّغان دین سنگین‌تر است، تا خود و اهل اسلام را از آتش نیرنگ شیاطین جبّار بر حذر دارند و نهال معرفت دینی را در دلهای مشتاق و بیدار صدها میلیون مسلمان مؤمن به بار نشانند و حبل‌اللّه المتین را در دسترس امت اسلامی قرار دهند تا با اعتصام همگانی به آن، وحدت جامعه اسلامی محقّق و ارکان نظام شرک و استکبار منهدم شود.

تکلیف سیاسی افزایش اعتماد مردم به حرکت اسلامی نظام

اگر امروز براى علماى دین و کسانى که نفوذ کلمه‌ى در بین مردم دارند، بخواهیم تکالیف عمده‌ى سیاسى را مشخّص بکنیم، بلاشک یکى از آن تکالیف این خواهد بود که به اعتماد مردم و آن اطمینانى که به حرکت اسلامى نظام دارند، روزبه‌روز افزوده بشود یعنى اعتماد در مردم به وجود بیاید. اعتماد مردم است که پشتیبانى آنها را به وجود مى‌آورد و پشتیبانى و اتّصال مردم به دست‌اندرکاران نظام است که توفیق این حرکت اسلامى با اهداف اسلامى را تضمین میکند. و اگر این [طور] باشد ــ که بحمدالله‌ تا امروز بوده و ان‌شاءالله‌ بعد از این هم همیشه خواهد بود ــ …

لزوم آگاهی علمای دین از نقایص، پیشرفت‌ها و آماج دشمن در نظام

و امّا مطلبى که در نظر گرفته‌ام که عرض کنم، دو بخش است: یک بخش این است که نظام جمهورى اسلامى به طبیعت خود، نظامى است وابسته‌ى به علماى دین؛ و علماى دین، هم از این حیث که در پدید آوردن این نظام سهم اوفر را داشته‌اند و هم از این‌ جهت که مردم درباره‌ى نظام به آنها مراجعه میکنند و هم از این‌ جهت که خود مسئولند در نظام از جهات مختلف و در مشاغل مختلف، لذا علماى دین و حوزه‌هاى علمیّه باید از وضعیّت نظام و موجودیّت نظام آنچنان که هست مطّلع باشند، نقایص را بشناسند، پیشرفتها را بدانند، آنجا را که کمک لازم است، تشخیص بدهند، آنجا را که دشمن به آن توجّه پیدا کرده و هدف گرفته است، شناسایى کنند تا بتوانند نقش صحیح خود را در تداوم این نظام ایفا کنند. حوزه‌ى علمیّه و علماى دین و جوامع دینى و روحانى نمیتوانند از وضع نظام بى‌خبر باشند و بى‌خبر بمانند و این بى‌خبرى را تحمّل کنند. من اگر بخواهم یک گزارشى که خطوط کلّى را ترسیم میکند درباره‌ى این نظامى که این قم زادگاه و خاستگاه آن است و پدر و معمار و روح این نظام، زاده و پروریده و بزرگ‌شده‌ى این حوزه است، به شما بدهم، میتوانم این گزارش را در جملات آتى خلاصه کنم.

لزوم آگاهی علمای دین به زمان و مکان و پایان فریب‌خوردگی آنان

… آنچه من میتوانم به شما حالا بگویم، این است که شما بایستى تلاش خودتان را بکنید و من اعتقادم این است که خدا هدایت میکند. تجربه نشان داده که راه براى حاکمیّت اسلام یکى نیست؛ شاید به عدد هر کشورى یک تجربه‌اى بشود فرض کرد؛ و با شرایط هر جایى طبعاً وضع فرق میکند. آنچه براى علماى دین لازم است که به آن توجّه کنند، این است که به زمان و مکان خودشان عالم باشند. ما علماى دین سالهاى طولانى فریب خوردیم؛ دیگر بس است! دیگر بس است! بایستى به این کلام نبّى ‌اکرم (صلّى ‌الله‌ علیه‌ و آله ‌و سلّم) توجّه کنیم که فرمود: اَلعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِس.[11] بایستى این علمِ به زمان را پیدا کنیم و پیش برویم. من به این ‌آیه‌ى شریفه به تجربه رسیده‌ام که میفرماید: وَالَّذینَ …

نقش تعیین‌کنندهٔ علمای بزرگ در حوادث مهم تاریخ ایران

… مِن اُمَّتى اِذا صَلَحا صَلَحَتِ الاُمَّةُ وَ اِذا فَسَدا فَسَدَتِ الاُمَّة؛[5] که اوّلش علما است؛ بعد هم اُمرا است که خب حالا تلفیق این دو هم در زمان ما اتّفاق افتاده است که واویلا است! پس مسئولیّت سنگین بر دوش کسانى [است] که این دو را با هم داشته باشند. در زمانهاى گذشته همیشه این‌جور بوده است و لذا مى‌بینیم علماى بزرگى را از میان ما مسلمین ایران که شئون بسیار تعیین‌کننده‌اى را در امر حرکت تاریخ بر عهده گرفته‌اند. از زمانهاى نزدیک به ما شروع کنید به ملاحظه؛ از دوران مشروطه و بعد از مشروطه و قبل از مشروطه و همین استان فارس و مبارزات و مجاهدات عجیبِ بسیار برجسته‌ى مرحوم آسیّد‌عبدالحسین لارى و بعد علماى شیراز و در همین بوشهر خودتان بعضى از علما در اینجا و همان مرحوم آسیّد‌عبدالله‌ و بعد در شهرهاى دیگر و سرتاسر کشور و مراجع عظام تقلید در اغلب قضایاى مهمّ این کشور، شما یک نقش تعیین‌کننده‌اى را از علماى بزرگ مشاهده میکنید. البتّه از دیگر علما ممکن است نقشى ثبت نشده باشد، به خاطر اینکه عظمت آنها آن‌قدر نبوده است. وَالّا مثلاً فرض بفرمایید نقش مرحوم میرزاى قمى (رضوان الله‌ تعالى علیه) در جنگهایى که ایرانى‌ها میکردند در مقابل تهاجم روسها و دفاعى که ایران انجام میداد که آن رساله‌ى …

ذخیرهٔ عظیم حیثیت عمومی علمای شیعه در ایران و پیروزی انقلاب با آن

و همین مجاهدتها و ازخودگذشتگى‌ها بود که یک ذخیره‌ى تمام‌نشدنى ــ البتّه تمام‌نشدنى که عرض میکنیم، حالا بعد یک فذلکه‌اى[8] باید عرض کنم؛ همه‌چیز تمام میشود، حتّى این ذخایر آبرویى هم دیر یا زود تمام میشود؛ بسته به عمل ما است ــ یک ذخیره‌ى عظیمى از حیثیّت عمومى، علماى اسلام بخصوص علماى شیعه در ایران به‌ وجود آوردند که آن ذخیره توانست این انقلاب را به پیروزى برساند؛ این را توجّه کنید. یعنى اگر کسى خیال کند که این انقلاب عظیم با آن قدرت بى‌نظیر امام ــ قدرت روحى و آن صلابت معنوى که در این مرد بود که در هزاران هزار انسان یکى آن‌جور پیدا نمیشود؛ آن‌طور که ما دیدیم و تجربه کردیم ــ بدون آن اعتقاد معنوى عمیق مردم ایران به …

افزوده شدن فضائل و افتخارات علمای بزرگ بر ذخیرهٔ معنوی روحانیت

هر عالِمى از علماى بزرگ که آمد، چیزى بر آن ذخیره افزود؛ میرزاى شیرازى و شیخ انصارى و آخوند خراسانى و آ‌شیخ عبدالله‌ مازندرانى و آ‌سیّد‌محمّدکاظم یزدى و آ‌شیخ میرزا محمّدحسن آشتیانى در تهران و مرحوم مدرّس و مرحوم آیت‌الله‌ کاشانى و مرحوم آیت‌الله‌ بروجردى و دیگران و دیگران و دیگران، هر کدام برگى بر این ورق افزودند و این کتاب مفصّل و مطوّل پدید آمد پُر از فضائل دین و افتخارات علماى دین؛ این شوخى نیست. این زمینه‌ى پیروزى این نهضت است؛ و این مال گذشته است.

کمک به فقرا و ایستادگی در برابر زورگویان برای حفاظت از طبقات ضعیف

تکلیف دوّم که باز ما با علماى دورانهاى قبل در آن شریک هستیم، تکلیف مجاهدت براى مردم است. اگر انقلاب پیروز هم نشده بود، این تکلیف بود. همیشه علماى ما براى مردم کار میکردند، تلاش میکردند، زحمت میکشیدند، فقرا را پاسدارى میکردند، به آنها رسیدگى میکردند؛ دأب[11] و دَیدن[12] علما این بود. نمیخواهیم بگوییم که این از آن عامهایى است که تخصیص نخورده و استثنا ندارد؛ چرا، [امّا] دأب اصلى بر این بود که به فقرا کمک کنند، به طبقات ضعیف کمک کنند، در مقابل زورگو بِایستند، در مقابل خان بِایستند، در مقابل سلطان بِایستند براى حفاظت از طبقات ضعیف و مظلوم. اصلاً همیشه علماى ما معروف به این معنا بودند. علما در طول زمان، بخصوص علماى شیعه ــ چون از لحاظ عقیده‌ى فقهى یک تفاوت کوچکى اینجا بین علماى برادران اهل سنّت ما با ما هست و اینکه آنها هر حکومتى هست، بالاخره واجب‌الاطاعه‌اش میدانند؛ شیعه این‌جورى نیست ــ همیشه …

ارزش صرف وقت علمای حوزه در تقسیم اراضی به‌جای درس و منبر

… که اتّفاقاً جنابعالى[5] به آن اشاره کردید؛ گفتید آقایان کار دوّمشان است. اتّفاقاً آقاى اراکى[6] را شما مثال زدید که من کثرت اشتغالات ایشان را چون میدانم، به ذهنم رسید که قطعاً کار دوّمشان نبوده؛ کار سوّمى، چهارمى [است]! یعنى این کارها واقعاً رسیدن میخواهد. میدانید این کار به این عظمت، جا دارد اگر چنانچه همین تعداد از آقایان علما از داخل حوزه‌ها، از پاى درسها، از روى منبرهاى تدریس بیایند پایین و بروند به این کار بچسبند و این کار را تمام بکنند؛ خودشان مباشرتاً[7] این کار را بکنند؛ مى‌ارزد. ما در جمهورى اسلامى خیال میکنیم که [این کارها تضییع عمر است]. اگر الان مثلاً فرض کنید که بنده‌ى نوعى را از قم دعوت کنند، بگویند شما ماه رمضان بیایید فلان دهِ فلان شهر، یک ماه اینجا بمانید و فرض بفرمایید آخر ماه رمضان هم یک صد هزار تومانى، هشتاد هزار تومانى به …

لزوم فکر سیاسی روشن برای عالم دین و زیان فقدان آن

… روشن داشته باشند. کمااینکه علمائى که فکر سیاسى روشن داشتند مفید بودند. ما مى‌بینیم عالمِ ملّاى محقّقِ شجاعِ به‌دردبخورى از لحاظ شخصى را که به خاطر نداشتن فکر سیاسى یک‌ جا که وجودش باید مفید میشده، مفید واقع نشده؛ یک نظرى یک‌ جا داده که آن نظر بر خلاف است؛ یک تشخیصى یک‌ جا در مورد یک شخصى داده که آن تشخیص تشخیص غلطى است و موجب اشتباهات بزرگى مثلاً در این باب شده. وقتى ما به فکر سیاسى اهمّیّت ندادیم، این‌جور خواهد شد. بایستى عالِم دین، فکر سیاسى روشن و زنده و متناسب با لحظه‌ى حال داشته باشد.

نقش علما در حفظ دین، دفع تحریف و مبارزه با ستمگران

… با روحانیّون محترم و علماى معظّم باید تذکّر داده بشود و اداء حقّى است که باید انجام بگیرد، عبارت است از ذکر اجمالى خدماتى که روحانیّت براى پیشبرد اسلام و اهداف پیغمبران، در طول قرنهاى متمادى انجام داده است. دین را و معارف را و فقه اسلامى را علما نگه داشتند؛ تحریف را از ساحت احکام الهى، علما دور کردند؛ شعله‌ى ایمان را در دل مردم، علما برافروختند و برافروخته نگه داشتند؛ توجّه مردم را به قرآن و تعالیم اهل‌بیت (علیهم السّلام) علما تأمین کردند و برانگیختند. در طول تاریخ، علما بودند که با ستمگران مبارزه کردند و پناه مظلومان و ملّتهاى ضعیف و مردم مؤمن مستضعف شدند؛ علما بودند که از فرصتها استفاده کردند تا معارف اسلامى را گسترش بدهند و سرتاسر بلاد اسلامى را با ایمان اسلامى و با دین و در این مناطق با محبّت اهل‌بیت (علیهم السّلام) و با سیره‌ى آن بزرگواران آشنا کنند.

پیشاهنگی علما در نهضت‌های آزادی‌خواهانهٔ موفق

… شمشیر نمیتواند ایمان را در دلها برویاند؛ آنچه میتواند گل ایمان را در دلها سبز کند، موعظه است، تبیین احکام و معارف الهى است، زندگى به سیره‌ى انبیا و اولیا است که علما داشتند و علما کردند؛ و امروز بحمدالله‌ در اقطار عالم اسلام، تفکّر اسلامى همه‌ جا زنده است. در یکى دو قرن اخیر که احساسات آزادى‌خواهانه در ملّتها بیدار شد، علما بودند در کشورهاى مختلف که پیشاهنگ و پیش‌قراول نهضتهاى موفّق شدند. نهضتهاى دیگرى هم در کشورهاى اسلامى بود که در صفوف مقدّم آن، علماى دین قرار نداشتند که آنها غالباً یا عموماً به نتیجه نرسید.

نفوذ علما مانع سلطهٔ استعمار و حافظ فرهنگ اسلامی در جهان اسلام

آنچه دست استعمار را در شرق دنیاى اسلام یعنى در شبه‌قارّه‌ى هند، و در غرب دنیاى اسلام یعنى آفریقا، و در میان این دو از سر مردم توانست کوتاه بکند و فرهنگ اسلامى را حفظ کند و در مقابل فرهنگ متجاوز و مهاجم بِایستد، نفوذ علما بود. در ایران خود ما هم، نهضت مشروطیّت و پیش از آن، نهضت تنباکو و مبارزه‌ى با استعمار دولتهاى خارجى و بیدار کردن مردم و مقابله‌ى با استبداد رضاخانى و ادامه‌ى این مبارزه تا پیدایش نهضت مقدّس عظیم اسلامى به پیش‌قراولى و پیشاهنگى علما بود، وَالّا پیش نمیرفت. خب، این …

تلاش دشمنان برای منزوی کردن یا جذب و خریدن علما

دشمنان کوشش کردند علما را از صحنه‌ها کنار ببرند، آنها را به کنج مساجد مکتفى[2] کنند و در آنجا منزوى کنند و در بُرهه‌اى از زمان تا حدود زیادى هم توفیق پیدا کردند. و در همان بُرهه، مردم از آگاهى‌هاى دینى و حرکت عظیم دینى محروم شدند. این هم یک باب و فصل طولانى است. یا تلاش کردند عناصرى را از میان روحانیّون به خودشان جذب کنند، آنها را اغفال کنند یا بخرند، در اختیار اهداف خبیث خودشان قرار بدهند ــ که آن ‌هم یک فصلى است جداگانه ــ امّا حرکت عمومى علماى اسلام بخصوص در دنیاى تشیّع، به برکت فرهنگ معارضه و انقلابى تشیّع، در خدمت مردم، در مقابله‌ى با استبداد و استعمار و ظلم و مانند این چیزها بود. کار به آنجا رسید که بحمدالله‌ این نهضت عظیم ملّت ایران به پیروزى رسید و حکومتى بر مبناى دین به وجود آمد؛ بعد از چند صد سال تحقیر اهل دین، مسلمانها و متدیّنین عزّت نفْس پیدا کردند، احساس سربلندى کردند، زنده شدند و احساسات اسلامى و شعور اسلامى و هویّت اسلامى در …

علمای دین تکیه‌گاه حرکت‌های اسلامی و شرط پیروزی و انحراف‌نیافتن آن‌ها

… خدمت نکرده و به قدر امروز در وضع دنیا و وضع جامعه‌ی خودش مؤثّر نبوده. روحانیّت شیعه الان این‌جور است؛ هم در ایران این‌جور است، هم در همه‌ی دنیایى که حرکت اسلامى در آن آشکار شده این‌جور است؛ و اگر این‌جور باشد، حرکتها به نتیجه خواهد رسید؛ و اگر نباشد، نه. لذا در افغانستان، در لبنان، در آذربایجان، در کشمیر و در بسیارى از مناطق دیگر که مسلمین یک حرکتى را شروع کرده‌اند، عماد[3] و قوام این حرکت، علماى دین هستند. و اگر علماى دین باشند، در آن حرکت، امید پیروزى هست؛ وَالّا یا پیروز نمیشود یا منحرف میشود. این نقش روحانیّت است. آقایان! [شما] با این اهمّیّت وارد این صحنه و این عرصه شدید و به آن توجّه داشته باشید.

ضربه‌های دویست سال اخیر از ناآگاهی علما به جریانات عالم

… لازم است. در هر حدّى: از یک اعلم‌العلمائى که میخواهد براى مردم بساط افتاء و مانند اینها را بگستراند، تا آن عالمى که در یک محلّه‌اى میخواهد براى چند نفر تعلیم احکام دینى بکند، فرق نمیکند، منتها هرچه مقامْ بالاتر، این آگاهی‌ها بیشتر و وسیع‌تر مورد لزوم است. ما در طول تاریخ تشیّع، بخصوص در این دویست سال اخیر ‌-این دویست سالى که دنیا شکل جدیدى پیدا کرد: استعمار پیدا شد، سیاستها عوض شد، دولتهاى اروپایى وارد میدان سیاست جهانى شدند، به کشورهاى اسلامى آمدند، کارها کردند، سرزمین‌ها گرفتند، بر اساس آن تدابیر فراوانى به راه انداختند- خیلى ضربه دیده‌ایم؛ ندانستنِ حقایقِ جریانات عالم به‌وسیله‌ی علما، مشکلات بزرگى را در این دویست سال براى ما به وجود آورد. آنجایى که ما یک عالمِ باهوشِ زرنگِ دقیقى داشتیم، محفوظ ماندیم؛ آنجایى که کسى مثل میرزاى شیرازى داشتیم، بُرد با ما شده؛ آنجایى که انسان دَیّن[23] و تقى امّا ذکى[24] و باهوشى مثل شیخ انصارى داشتیم، بُرد با ما بوده؛ آنجایى که یک قدرى غفلت در کار بوده، سرِ ما …

لزوم پیشاهنگی علما در حرکت دفاع از اسلام و میهن

علما باید پیشاهنگ و علمدار این حرکت عظیم باشند و یک بار دیگر فداکاری خود را در راه خدا و اسلام به اثبات برسانند و به‌طور ویژه، ائمّه‌ی جمعه‌ی محترم، مسئولیّت بزرگی را که در این لحظات بسیار حسّاس و تعیین‌کننده از تاریخ اسلام متوجّه آنان است، بدرستی احساس نمایند. اینجانب با درک عمیق از اهمّیّت زمان و با اذعان به اینکه جهاد و شهادت در این برهه‌ی حسّاس فریضه‌ای مضاعف است، تن و جان ناقابل خود را به جبهه‌ی حق برده، در معرض تکلیف و قضای الهی میگذارم و از شما نیز همراهی و همگامی میطلبم. من کان فی الله باذلا مهجته و موطنا …

پیمان الهی با دانایان برای تحمل نکردن سیری ستمگر و گرسنگی مظلوم

… آگاه بشود تا همه بدانند و ناگهان عالَم اسلام و جامعه‌ى اسلام، همه با هم عمل کنند و پیش بروند؛ بر نادان نمیبخشاید از آنکه چرا نادان مانده است، بر دانا بیشتر نمی‌بخشاید که چرا عمل نکرده است و چرا نادان را آگاه نساخته است- خدا بر دانایان و آگاهان چه عهدی گرفته؟ اَلّا یُقارّوا، خوب گوش کنید، اَلّا یُقارّوا عَلَى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم؛ دو کلمه است: خدا بر مردمان دانا و آگاه پیمان گرفته که بر سیریِ ستمگر و گرسنگى مظلوم صبر نکنند. همه‌ى آگاهان عالَم، همه‌ى عالمان عالَم، همه‌ى دانایان موظّفند که به این تکلیف عمل کنند؛ این کلام امیرالمؤمنین است.

ایستادگی علمای شیعه در طول تاریخ در برابر قدرت‌های ستمگر

… دارد. آن کسانى که مدّعى پیروى ائمّه هستند، مسئولیّت بزرگ‌ترى دارند و عالِمان‌شان مسئولیّت سنگین‌ترى. چگونه میتوان دَم از اسلام زد و زندگى فردى و اجتماعى را طبق اسلام و با احکام اسلام تطبیق نکرد؟ چگونه میتوان مدّعى پیروى على بود و حقایق را ندانست و نگفت؟ لذاست که علماى تشیّع، آگاهان، دانایان، آن کسانى که به راستى شایستگى نام جانشین و پیرو على را داشتند، در طول تاریخ هر جا نگاه میکنید، اینها را در مقابل قدرتهاى مسلّط و ستمگر مى‌بینید. از زمان ائمّه‌ى هدىٰ (علیهم‌‌السّلام) چنین بوده است تا روزگار ما، تا امروز. آن قدرتى که در مقابل کجى و نابسامانى ایستاده است در طول تاریخ و امروز هم مى‌ایستد، قدرت علم، قدرت آگاهى مذهبى، قدرت پیروى از قرآن است و بس. آن جامعه‌هایى که دین را دارند و قرآن را دارند، مخصوصاً على را دارند، آن جامعه‌ها بهتر و رساتر و مستحکم‌تر و مسلّح‌ترند …

پیروی اکثریت مردم ایران از هر حرکت علما

… از یک عالِم دین؛ این یک چیزى است که شناخت بافت زندگى ایرانى، آن را اثبات میکند. انسان ایرانى، بدون تقلید زندگى نمیکند؛ از چه ‌کسی تقلید میکند؟ تقلید از فلان روشنفکر؟ تقلید از فلان مهندس؟ تقلید از فلان سیاستمدار؟ ابدا! تقلید از عالِم و مرجع دینى و روحانى. اگر کسى بخواهد بداند که این حرکت، این قیام، این اعتراض، این سکوت -هرچه-، هر حادثه‌اى که در ایران وجود دارد، متعلّق به اقلّیّت است یا به اکثریّت، باید ببیند آیا علما در این حرکت هستند یا نیستند. در هر حرکتى که علما هستند، این حرکت مال اکثریّت مردم است؛ دلیلش هم این است که هر جا اینها یک پیغامى دادند، یک اعلامیّه‌اى دادند، یک دعوتى کردند، گروه‌هاى کثیر مردم به نداى اینها پاسخ گفتند و آنها را اجابت کردند. این چه حرفى است که بعضى میزنند و روزنامه‌ها تکرار میکنند و میگویند اینها یک اقلّیّت چند هزار نفرى هستند؟ این دروغ است. اینها یک اکثریّت چندین میلیون نفرى هستند؛ اینها مسلمان‌ها و شیعه‌ى این مملکتند؛ چه اقلّیّتى؟ مخالفینِ اینها اقلّیّتند؛ آن کسانى که اینها را …

وظیفهٔ همهٔ آگاهان به صبرنکردن بر سیری ظالم و گرسنگی مظلوم

… اللّٰهُ عَلَى العُلَماءِ اَلّٰا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» جهت دیگر این است که می‌دانم خدای متعال پیمان گرفته است از علما، از آگاهان و دانایانِ جامعه، و به آنها به‌صورت مسئولیت و تعهدی تخلف‌ناپذیر این مطلب را مقدر کرده است؛ که چه؟ «اَلّا یُقارّوا عَلَی کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلومٍ» (53/6/15) دو کلمه است، که بر سیریِ ستمگر و گرسنگیِ مظلوم صبر نکنند. همۀ آگاهانِ عالَم، همۀ عالمانِ عالَم، همۀ دانایان موظفند که به این تکلیف عمل کنند. این کلام امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین می‌گوید من حکومت را قبول کردم به‌خاطر همین پیمان. خدا از من پیمان گرفته، خدا مرا مجبور می‌کند که صبر نکنم، ساکت ننشینم؛ خدا از من می‌خواهد که من ظالم را سیر و مظلوم را گرسنه تحمل نکنم؛ اجازه ندهم که بعضی بر بعضی ستم …

خطاب امام حسین (ع) به عالمانی که طمع و هوس آنان را از عمل به مسئولیت بازداشت

یک سخنرانی دیگر امام علیه‌السلام دارد خطاب به علما و فقها و دین‌شناسان، آن‌کسانی‌که ازلحاظ مسائل فکری و معنویِ اسلام، برخورداری‌هایی داشتند، آگاهی‌هایی داشتند، کتابی خوانده بودند، با حدیث پیغمبر رابطه‌ای داشتند، از قول پیغمبر چیزهایی شنیده بودند، اما طمع‌ها و هوس‌های زندگی، آنها را آن‌چنان به خود جذب کرده بود که حاضر نبودند به مسئولیت و تعهد عظیم خود در این زمینه عمل کنند؛ خطاب به اینهاست. خطبۀ عظیمی است. در تحف‌العقول این خطبه هست، هرکس هم نقل کرده از تحف‌العقول نقل کرده. اگرچه که ازلحاظ سند، کتاب تحف‌العقول، کتابی است که روایاتش اصلاً سند ندارد، اما غالباً قبول کرده‌اند روایات تحف‌العقول را. برای خاطر اینکه خود این بزرگوار که …

پیمان الهی با علما بر بیان حق برای مردم و کتمان نکردن آن

… مسئولیت و وظیفه‌ای که از تو سر زده است، در نظر پروردگار مورد مؤاخذه و بازخواست قرار می‌گیرد؛ خدا به این آسانی نمی‌گذرد. (51/11/25) آیا درمقابل پروردگار می‌توانی بگویی چگونه از این نعمت‌ها [استفاده] کردی یا نه؟ بعد از آن، آیاتی از قرآن ذکر می‌کند. پاسدار اسلام، ش11 «لَیسَ کَذَلِکَ اَخَذَ عَلَی العُلَماءِ فِی کِتابِهِ اِذ قالَ لَتُبَیِّنُنَّهُ لِلنّاسِ وَ لا تَکتُمونَهُ» خدا از علما و دانایان در کتاب خود پیمان گرفته است که باید برای مردم بیان کنید، آشکار کنید، و از دیدگان جستجوگر مردم چیزی را پنهان ندارید؛ حق را بگویید. و اینها وظیفۀ تو بوده، ای ابن‌شهاب زهری! که از علما هستی. حجت خدا بر تو تمام است. قرآن گفته که نباید کتمان کنی، و باید بگویی آنچه را که می‌دانی و می‌فهمی. اما تو نکردی. (51/11/25) پس از این مقدمه، به ادعانامۀ بسیار سخت و گَزنده‌ای نسبت به محمد‌بن‌شهاب …

عهد الهی با علما و نخبگان برای اعتراض به گرسنگی مظلوم و سیری ظالم

بمجرّدی که نشست، ظاهرش این است که حضرت بی‌مقدّمه، بدون اینکه او سؤالی کرده باشد و حرفی زده باشد، رو کردند به او و فرمودند که ای سدیر! هر کسی که پولش زیاد شد، مالش زیاد شد، حجّت خدا بر او زیاد خواهد شد؛ چون «اَخَذَ اللّهُ‌ عَلَى‌ العُلَماءِ اَلّا یُقارّوا عَلى کِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظلوم»؛[2] خدای متعال عهد و پیمان گرفته از علما -علما هم فقط به معنای فقها نیست- از دانشمندان، دانایان، زبدگان، نخبگان جامعه که بر گرسنگیِ گرسنگان و سیری و پُریِ سیران و اغنیا صبر نکنند، اعتراض کنند. یک ظالمِ ثروتمندِ شکمِ پُری و مظلوم گرسنه‌ای را اگر دیدند [اعتراض کنند]. خب این حجّت خدا است دیگر، این عهد و پیمان الهی است. حضرت اینجا به سدیر فرمود: اگر مال کسی زیاد شد، حجت خدا بر او بزرگ خواهد شد، سنگین خواهد شد، خدای متعال بر او احتجاج خواهد کرد. حالا کسی که مال ندارد، یک جور است، کسی که مال دارد، طبعاً وضعش فرق میکند؛ وظیفه …

عالم دین، علم اسلام و حجت بر دوست و دشمن

و علماى دین حقیقتاً اَعلام دینند. هر عالِمى یک عَلَم اسلام و یک حجّت بر دوست و دشمن است؛ حجّت اسلام به معناى واقعى کلمه. هر عالِم دین این‌جور است. زحمات شما آقایان محترم و علما و فضلا و طلّاب و گویندگان در طول این ده سال حقیقتاً با زحمات هیچ قشرى قابل مقایسه نیست. این ده‌ساله، تلاشهاى شما و صدق و صفاى شما و حضور شما در صحنه‌هاى گوناگون، دلهاى مشتاق را به تپش درآورد و آنها را آماده‌ی فداکارى کرد و دلها …

سرکوب، دستگیری و تبعید علما و مراجع نجف به دست استعمارگران

… در سراسر آن گستردند؛ در ایران، یک قزّاق بی‌رحم و طمّاع و بی‌شخصیّت را بتدریج برکشیده و به صدارت و سپس پادشاهی رساندند؛ در فلسطین، کوچ تدریجی عوامل صهیونی و تسلیح آنها را آغاز و با حرکتی آرام، زمینه را برای ایجاد غدّه‌ی سرطانی در قلب دنیای اسلام آماده کردند. هر جا ــ چه در عراق و چه در شام و فلسطین و چه در ایران ــ‌ مقاومتی در برابر نقشه‌های گام‌به‌گام آنها وجود داشت، سرکوب کردند، و در برخی شهرها همچون نجف کار را به دستگیری دسته‌جمعی علما و حتّی به تبعید اهانت‌آمیز مراجع بزرگی همچون میرزای نائینی و سیّدابوالحسن اصفهانی و شیخ مهدی خالصی رساندند و برای دستگیری مردان مجاهد، تفحّص خانه‌به‌خانه راه انداختند. ملّتها دهشتزده و سرگشته و افقها تاریک و نومیدکننده شدند. در ایران، مجاهدانِ گیلان و تبریز و مشهد را به خاک‌وخون کشیدند و مباشرانِ قراردادهای خائنانه در رأس امور قرار گرفتند.

جرئت مراجع و علما در برابر استبداد در زمانی که کسی جرئت دم زدن نداشت

کسروی که از معاندین سرسخت علمای دین به شمار میرود، اعتراف میکند که آغاز جنبش مشروطه از همراهی بخردانه‌ی دو سیّد بهبهانی و طباطبائی پدید آمد. آری، آن روزها که غول استبداد در ایران پرچم افراشته بود، هیچ کس جز مراجع و علما جرئت دم زدن نداشت.