رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

وظیفهٔ حوزه در تحقیق دین و تبلیغ آن به زبان مناسب

مسئله این است که ما دو نهاد اصیل دانش‌جویى داریم؛ یکى متوجّه به کسب علوم مربوط به فهم دین و تبلیغ دین و نوآورى در مباحث دینى و نوآورى در فهم مسائل روزبه‌روزِ حادث‌شونده‌ى براى زندگى است؛ این «حوزه» است که کارش عبارت است از تحقیق در مسائل دینى و فراگرفتن احکام الهى در همه‌ى شئون زندگى؛ نه‌فقط در آنچه مربوط به کنج محراب یا کنج خانه است بلکه در قلمرو وسیع زندگى بشر؛ این را فرابگیرند، احکام جدیدش را تحقیق کنند، ناخالصى‌ها و ناسره‌ها را از آن بزدایند، بعد آن را با زبان مناسب هر جامعه‌اى و هر زمانى و هر مخاطبى، به رساترین شکلى برسانند به مخاطبین؛ این وظیفه‌ى آن نهاد حوزه‌اى است که اسمش حوزه‌ى علمیّه است.

فلسفهٔ وجودی حوزه: کسب و تبیین هدایت الهی برای مردم

… را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران …

دوران پس از انقلاب، دوران استفتای نظام از حوزه

… حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.

پرسش مسئولان از حکم خدا در مسائل اساسی و جدید

… که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

لزوم عرضهٔ دین به گونه‌ای که مایهٔ رغبت مردم شود؛ نیاز به تحقیق و نوآوری

عین همین مسائل نسبت به حوزه است. من البتّه درباره‌ى مسائل حوزه حرفها و سخنها دارم و گفته‌ام؛ اینجا چون چهره‌ى عمومى، چهره‌ى دانشجویى است، بیشتر به دانشگاه پرداختم و میپردازم لکن مسائل حوزه هم همین‌جور است. حوزه هم احتیاج دارد به اینکه خود را بِروز کند. حوزه‌ى علمیّه‌ى قم به‌ عنوان قلّه‌ى حوزه‌هاى علمیّه و به دنبال آن، حوزه‌هاى دیگر علمیّه باید کارى کنند که دین خدا در بین مردم مورد رغبت و شوق قرار بگیرد. دین را آن‌چنان که خدا خواسته است، باید به مردم ارائه بدهند. این احتیاج دارد به تحقیق، به نوآورى، به روشنفکرى، به آگاهى از دنیا، به خالى بودن از هواها و هوسهاى دنیایى؛ اگر نه در همه، لااقل در بخش عظیمى و حدّاقل در آن ‌کسانى که دست‌اندرکار و مسئول هستند. لذا مى‌بینید شما درباره‌ى مرجع تقلید چه سخت‌گیرى‌هایى در اسلام هست: صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدینِهِ مُخالِفاً لِهَواهُ مُطیعاً لِاَمرِ مَولاه.[5] و دیدیم هم که مرجع …

نقد تأسیس مدرسهٔ جدید بدون نیاز به نام حوزهٔ علمیه

… درست میکنیم!» خب حوزه‌ى علمیّه در هر شهرى یکى است؛ یک شهر که ده حوزه‌ى علمیّه ندارد. یک مجموعه‌ى علمى در هر شهر وجود دارد؛ چند عالِم، چند مدرسه، عدّه‌اى مدرّس و عدّه‌ى بیشترى [هم] شاگرد؛ حوزه‌ى علمیّه دارد، شما هم برو ملحق شو به آن حوزه‌ى علمیّه‌اى که هست. اینکه حتماً باید یک مدرسه‌ى جدیدى در این شهر درست کرد ــ ولو احتیاج نباشد ــ به نظر من روش درستى نیست. بعضى اصرار دارند حتماً یک مدرسه از اوّل انشاء[23] کنند؛ نه آقا، برو در یک مدرسه‌اى از این مدارسى که هست درس بگو. اگر شخص برجسته‌اى در آن شهر هست، بروید و از او استفاده کنید؛ اگر طلّابى هستند، آنها را جمع کنید، با آنها حرف بزنید؛ البتّه اگر چنانچه نیاز و ضرورت باشد، که آن بحث دیگرى است.

استفتای واقعی از حوزه امروز برخلاف دوران سلاطین

… از مردم و براى این‌طور چیزها. آنها هم البتّه غالباً آدمهاى زرنگى بودند؛ مثل میرزاى قمى که شما [وقتى] نگاه کنید جامع‌الشّتات را، انسان حظ میکند که مرد ملّائى به این زیرکى و به این هوشیارى [باشد]؛ واقعاً خیلى انسان لذّت میبرد از آن زرنگى و هوشیارى میرزاى قمى. پس حتّى در آن دورانها هم حوزه در معرض حضور نبود و مورد استفتاء واقعى نبود؛ از آن به ‌طور واقع نمیخواستند که شما چه میگویى تا ما عمل کنیم؛ امروز به ‌طور واقع از حوزه میخواهند که شما چه میگویید تا ما عمل کنیم.

ناشناخته ماندن ارزش تلاش علمی حوزه نزد مردم

حوزه‌ى علمیّه، دستگاه به این عظمت، شوخى نیست. بنده بتحقیق عرض میکنم که غالب مردم ما ــ که غالباً هم به حوزه‌ى علمیّه ارادت دارند و دوست دارند ــ حوزه‌ى علمیّه را نمى‌شناسند و اهمیّتش را نمیدانند. یکى از کوتاهى‌ها در خود حوزه این است که حوزه درست معرّفى نشده؛ مردم نمیدانند در حوزه‌ى علمیّه چقدر تلاش علمى نفیس و باارزش میشود؛ نمیدانند در حوزه‌ى علمیّه، در چه رشته‌هاى مهمّى، چه کارهاى بسیار ارزشمندى انجام میگیرد و نمیدانند که آنچه در حوزه‌ى علمیّه انجام میگیرد، با چه بهاى ارزانى و کمى ــ از لحاظ مادّى و مالى ــ انجام میگیرد. بسیارى از کارها هست که در حوزه انجام میگیرد با یک مبلغ مادّى کمى، با یک خرج مختصرى [امّا] همان اگر بخواهد در دستگاه‌هاى معمولى زندگى ــ اداره‌ها، دانشگاه‌ها، وزارتخانه‌ها، جاهاى مختلف ــ انجام بگیرد، شاید پنج برابر یا ده برابر آن خرج برمیدارد. طبیعت حوزه …

تربیت محققان و استادان پیش‌برندهٔ علم، دومین فراوردهٔ حوزه

در درجه‌ى دوّم که آن هم از [لحاظ] اهمّیّت کمتر از این نیست، محقّقین و اساتید پیش‌برنده‌ى علم است که در داخل حوزه‌ها میمانند براى اینکه علم را پیش ببرند و تحقیقات جدید بکنند. اى ‌بسا یک کسى که مرجع تقلید است یا عالِم بزرگ یک شهرى است، کارهاى جنبى دارد، کارهاى مردمى دارد، کارهاى سیاسى دارد؛ این لزوماً همه‌ى آنچه در ذهن و عمل دارد، برابر نیست با آن محقّقى که در حوزه نشسته فقط براى پیشبرد علم که اگر چنانچه ما یک مشکل علمى پیدا کنیم، …

رد دیدگاه ناکارآمدی حوزهٔ کهن برای دوران حضور

خب، حالا میرسیم به حرف اصلى. ما یک حوزه‌ى علمیّه‌ى بزرگِ کهنِ ریشه‌دارِ اصیلى در طول قرنهاى متمادى در دوران انزوا داشته‌ایم. حالا شده است دوران حضور؛ ما باید با این حوزه چه کار کنیم؟ یک جواب این است که آن حوزه دیگر به ‌درد این دوران نمیخورد؛ این جواب البتّه جواب غلطى است. یک بناى مرتفعى است که سالیان متمادى به دست معمارهاى بسیار حسابى، خشت‌خشت آن چیده شده و با زیبایى بالا آمده؛ اتّفاقاً وقت استفاده از آن حالا است. بنابراین این که حرف غلطى است. یک جواب دیگر این است که «ره چنان رو که رهروان رفتند»؛[10] هزار سال این حوزه این‌جورى اداره شده است، «حالا شما چه میگویى؟ چه‌ جورى باید اداره بشود؟»؛ این هم غلط است؛ براى خاطر اینکه حتّى در دوران انزوا هم که شما نگاه کنید، وضع …

خود حوزه کانون پیدایش اندیشه‌ها و پیشنهادهای تحول

البتّه من در این ‌باره بارها صحبت کرده‌ام و آن آرزوهاى خودم را به زبانهاى مختلف عرض کرده‌ام. این آرزوها مخصوص بنده هم نیست؛ در ذهن من هم از حوزه آمده؛ چون من یک طلبه‌ى حوزه بوده‌ام و یک عنصر حوزه بوده‌ام، خود حوزه است که اینها را به عناصر خودش میدهد؛ ما هم از حوزه اینها را یاد گرفته‌ایم. خود حوزه، کانون پیدایش این تفکّرات و این آگاهى‌ها و این پیشنهادها است؛ نه چیزى وراى حوزه. الان هم در خود حوزه، افراد صاحب‌نظر، بصیر، کارآمد، در سطوح مختلف ــ حتّى در سطوح اعلاى حوزه ــ فراوانند؛ مردان روشنفکر، علماى بزرگِ آگاه که ما اینها را مى‌شناسیم، سوابق کارهایشان را میدانیم، نوآورى‌هایشان را اطّلاع داریم، فراوانند؛ منتها خب بایستى این کارها …

نیاز به متخصصان چهار رشتهٔ اصلی و مفید بودن علوم جنبی

… در حوزه لازم است؛ این هم در بخش حکمت و کلام. پس بنابراین فقه است و حدیث است و تفسیر است و حکمت؛ البتّه علوم دیگر در حواشى اینها زیاد هست که میدانید و از آنها استفاده میشود. و علوم جنبى هم وجود دارد؛ مثل همین علومى که امروز در بعضى از مدارس ما معمول است؛ از زبانهاى بیگانه، بعضى از مباحث مثلاً علوم انسانى مثل روان‌شناسى و جامعه‌شناسى و غیره یا حتّى علوم محض، مثل ریاضى و این چیزها معمول است که انجام میدهند و میخوانند؛ نجوم میخوانند، هیئت میخوانند، ریاضى میخوانند. عیبى ندارد؛ اینها فضلى است که بودنش مفید است امّا آن چهار رشته، فنّان و متخصّص و متبحّر لازم دارد که در این کار متبحّر باشد و متخصّص باشد و اوحدى[18] و پیشرفته باشد؛ اینها را ما لازم داریم.

فرصت بی‌سابقه برای یافتن دیدگاه درست دین در مسائل زندگی

… دین از زندگى را در طول زمان خورده‌اند؛ بسیارى از مسائل در باب امور دینى مطرح شده، جداى از اینکه دین، ناظر به متن زندگى است، لذاست که ما از خیلى از مسائل زندگى، هنگامى که راجع به مسائل فقهى یا مسائل اخلاقى دین مطالعه میکردیم و تحقیق میکردیم، بى‌خبر بودیم. حالا که اینها به هم نزدیک شده، فرصت مغتنم و بى‌سابقه و بى‌نظیرى به‌ وجود آمده که متفقّهین و فنّانین دین هم میتوانند در این زمینه‌ى مسائل دینى، آن دیدگاه درست دین را پیدا کنند. بنابراین، براى حوزه‌ى علمیّه هم این یک فرصت مغتنمى است.

همکاری سنجیدهٔ صداوسیما با حوزه‌ها و علمای قم در مباحث اسلامی

در مباحث اسلامى به کیفیّت و عمق و والایى مطالب توجّه شود و از طرح مطالب ضعیف و آمیخته به اوهام و سلایق شخصى پرهیز گردد و براى برآمدن این مقصود، همکارى متین و سنجیده‌اى با حوزه‌هاى علمیّه و علماى دین، بخصوص فضلا و علماى عالى‌مقام حوزه‌ى مبارکه‌ى قم برقرار گردد. به‌ طور کلّى صداوسیما مَدْرسى گسترده براى طرح حقایق اسلام ناب محمّدى (صلّى ‌الله ‌علیه ‌و آله) و معارف اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) به گونه‌ى اصیل و صحیح گردد.

گلایه از طولانی بودن تعطیلات تابستانی حوزه‌ها

خب، بعد از این تعطیلی طولانى[2] ــ که نمیدانیم هم تا کى این‌جور تعطیلی‌هاى طولانى گریبان حوزه‌ها را باید بگیرد ــ امروز ما بحثمان را شروع میکنیم. ظاهراً در حوزه‌هاى بزرگ هم، امروز و دیروز و در همین هفته درسها شروع شده. چند جمله‌اى را ما به ‌مناسبت شروع حوزه عرض میکنیم به برادران عزیزى که اینجا حضور دارید یا کسانى که ممکن است بعداً این حرفها را بشنوند.