لزوم حمایت از مباحث هیئت در متون، در صورت سازگاری با پیشرفت علمی
مسئلهی هیئت هم که ایشان فرمودند، درست است. البته من توجه نداشتم به این نکاتی که ایشان در زمینهی مسائل هیئت فرمودند. اگر واقعاً این همه حرفِ خوب وجود دارد که با پیشرفتهای علمی هم معارضه و منافاتی ندارد، بلکه بعضی از آنها شاید زمینهی پیشرفتهای علمی است و ما در متونمان داریم، عیبی ندارد؛ این هم باید حمایت شود.
لزوم همراهی آموزش در حوزه با تفکر، تکرار و تحقیق
نکتهی دیگری که باز از لوازم علمی بودن است، این است که آموزش در حوزه باید با تفکر، تکرار و تحقیق همراه باشد. این هم از همان مواردی است که نظام آموزشی جدید وارداتی از اروپا فاقد آن است؛ بر مبنای حفظ است. ما نباید به این سمت بغلتیم. هر برنامهای که ما را به این سمت بغلتاند، برنامه نادرستی است. در برنامه ریزیهای خودمان نگاه کنیم، ببینیم چه چیزی طلبه را به سمت …
نهراسیدن از شیوههای نو در آموزش و گسترش و تولید علم در حوزه
یک نکته دیگر در همین زمینهی علمی بودن حوزه و اینکه حوزه هویتش، هویت علمی است، این است که از شیوههای نو در آموزش علم، در تعلیم علم، در گسترش علم، در تولید علم نباید ترسید؛ از شیوههای نو نباید واهمه کرد. هدف وقتی پرداختن به علم است، حقیقتا دنبال علم هستیم و زمام کار دست افراد عالم است، شیوههای نو هر جور که باشند، قابل قبولاند.
سنتهای آموزشی حوزه: انتخاب آزادانهٔ استاد و تفکرمحوری بهجای حفظ
… دارند همین شیوهها را رائج میکنند. ما شیوههای دانشگاهی خودمان را که برگرفته و نسخهنویسیشدهی از شیوههای قدیمی غربی است، بیاوریم در حوزه حاکم کنیم؛ نه، ما این را تحول نمیدانیم. اگر چنین دگرگونیای رخ بدهد، قطعاً ارتجاع و عقبگرد است؛ این را قبول نداریم. ما در حوزهی علمیه شیوههای بسیار خوبی رائج داریم، از قدیم معمول بوده؛ شیوهی انتخاب آزادانهی استاد به وسیلهی طلبه. طلبه وارد حوزه که میشد و میشود، میگردد استاد مورد قبول و مورد علاقهی خودش را پیدا میکند، به درس او میرود. اساس کار طلبگی، فکر کردن و دقت کردن و مطالعه کردن است، نه حفظ کردن. حفظمحوری، همان چیزی است که امروز بلای تعلیم و تربیت جدید ماست و ما مدتهاست که داریم با آن مقابله و مبارزه میکنیم و هنوز هم روبهراه نشده است و باید روبهراه شود. در حوزه، اساس سنتی ما بر پایهی فکر کردن است. طلبه درس را که میخواند، اولاً قبلاً پیشمطالعه …
پیشنهاد رسمیت یافتن هیئتهای علمی در قم با آزمون
یکی هم مسئلهی منزلت اجتماعی فضلا و اساتید است که این هم جزو مشکلات ماست. حالا یک پیشنهادی بعضی از دوستان کردند که حالا من مطرح میکنم و او اینکه هیئت علمی در قم تشکیل شود؛ یعنی هیئتهای علمی برای سطوح مختلف، برای رشتههای مختلف رسمیت پیدا کنند که یک نفری به یک حدی که رسید، از یک آزمونی که عبور کرد، جزو هیئت علمی قم بشود. این یک عنوانی باشد. البته شبیه این را بنده چند سال قبل از این به آقایان محترم جامعهی مدرسین عرض کردم که یک مقداری دامنه را وسیع بگیرند، که به آن شکلی که مورد نظر بود، ظاهراً عملی نبود و تحقق پیدا نکرد؛ اما حالا به این شکل مطرح است.
لزوم کوتاه، کارآمد و بهروز شدن نظام درسی بدون سطحی کردن آن
توصیهی بعد - یعنی آنچه که به نظر من کار لازم بعدی است - این است که نظام درسی در حوزه باید کوتاه و کارآمد و بهروز شود. من قبلاً هم راجع به مسألهی برنامههای درسی حوزه عرض کردهام که بنده به هیچ وجه طرفدار رقیق کردن، بیعمق کردن و بیسواد بارآوردن طلبه نیستم؛ اشتباه نشود. من میگویم این دورهای را که ما طی میکنیم، میتواند با استفاده از شیوههای جدید، فشردهتر شود. مثلاً من ادبیات را عرض کنم. من نمیدانم اکنون ادبیات در چند سال خوانده میشود؛ اما ادبیاتی را که ما در کتاب «مغنی» یا «مختصر مغنی» یا «مطوّل» یا «مختصر مطوّل» میخوانیم، ادبیات استدلالی است؛ یعنی راهی برای مجتهد شدن در ادبیات است و طلبهی ما این را لازم ندارد. …
امکان گذراندن مقدمات و سطوح در چهار یا پنج سال پس از دیپلم
این، هدفِ طلبهای است که سطوحِ مقدّماتی و عالیه را میخواند. اگر بتواند همهی اینها را در ظرف چهار سال بخواند، مگر عیب دارد؟ طلبه را از دیپلم بپذیریم، پنج سال درس مقدّمات و ادبیات و سطوح را بخواند و بعد وارد درسِ خارج شود و کار اصلی را شروع کند. ما اگر زمان را کوتاه کنیم، بعد در این مدّت چیزهای دیگری هم یاد خواهد گرفت.
تقسیم تدریجی طلاب بر حسب اهداف
تاسعاً، تقسیم تدریجی طلّاب بر حسب اهداف است. آماری که من دریافت کردم، حدود بیست و سه چهار هزار طلبه را در حوزه نشان میدهد. اگر این آمار را ملاک محاسبه قرار دهیم، از این تعداد، حدود هفت، هشت هزار نفر جزو فضلای بزرگ و علما هستند که در این تقسیم بندی نمیگنجند. این افراد، کسانی هستند که مراحلی را گذراندهاند و به مدارج عالی علمی رسیدهاند. بخش دیگر، کسانی هستند که در جوانی اهل درس خواندن نبودند و حالا هم دیگر وقتش را ندارند.
گزینش طلاب مستعد و پرشوق و تربیت ویژهٔ هزار فقیه در بیست سال
… را گزینش کنیم تا فقیه و مجتهد بزرگ تربیت شوند. البته این کار باید در زمان و وقت خودش انجام گیرد. مثلاً یک دورهی بیست ساله را در نظر بگیریم که طبیعتاً هر سال، جمع جدیدی اضافه خواهند شد و جمع دیگری هم خارج خواهند گردید؛ ولی میانگین تقریباً همین بیست سال است. این افراد باید افراد مستعدی باشند که استعداد و شوق فقاهت داشته باشند و اهل انصراف از فقاهت نباشند. باید اینها را گزینش کرد و روی آنها کار ویژهی فقاهتی انجام داد. از بین اینها، مدرّسین و مؤلّفینِ بزرگِ فقه و مراجع تقلید در خواهند آمد. هزار نفر فقیه، کم نیست که این حوزه بتواند در ظرف مدت بیست سال بیرون بدهد. این، خیلی زیاد است.
تربیت هزار فقیه زبده و هزار متکلم مجتهد برای نیاز جهان اسلام
اگر شما بیست سال یا چهل سال پیش تاکنون را نگاه کنید، متوجّه میشوید هزار فقیه زبدهی برجستهی بزرگی که بتوانند دنیای اسلام را از لحاظ فقاهت علمی بپوشانند و هزار نفر متکلّمِ مجتهد در کلام، نیازهای جهان اسلام را تأمین کنند؛ کم نیستند. کسانی که شوق و علاقه دارند، اینها را پیدا کنند. باید به اینها درسِ مخصوص داده شود. اگر لازم است، دورههای خارج بروند و یا در دانشگاهها بورسیه شوند و بورس بگیرند.
تربیت پنج هزار عالم شهری در حد متوسط با برنامهریزی
از این تعداد که بگذریم، در مرحلهی بعد، پنج هزار نفر عالم شهری در حدود متوسّط تربیت کنیم. در میان این افراد، مجتهد و قریب الاجتهاد و مجتهد متجزّی هست و آنچه که لازم دارند، تأمین میشود. البته این هم یک دورهی مشخّص خواهد داشت. ممکن است مثلاً یک دورهی بیست ساله لازم داشته باشند. اگر آن دو دستهی اوّل، حدود بیست سال طول میکشد، این دستهی دوم کمتر خواهد بود. همهی اینها قابل برنامه ریزی است.
گزینش پنج هزار مبلغ و نویسنده و سه هزار مبلغ برای خارج از کشور
پنج هزار نفر هم به عنوان مبلّغ و منبری و نویسنده و گویندهی عالِم و فاضل انتخاب شوند و سه هزار نفر هم به منظور تبلیغ در خارج از کشور و در سطح دنیا گزینش شوند. مجموع اینها پانزده هزار نفر میشود. البته، فردا این کار نخواهد شد. اگر ما امروز شروع کنیم، ممکن است پنج سال دیگر بتوانیم چنین تقسیمبندیای را بکنیم؛ لیکن حوزه باید به اینجا برسد و بالاخره هر روز که چنین کاری را انجام ندهیم، دیر است. میدانم که کار پیچیده و دشواری است؛ اما اگر حوزه - نه یک نفر - …
دورهبندی تحصیل حوزوی متناسب با نیازها بهجای ماندن بیستساله
… چگونه و با چه عواملی تأمین میشود؟ آن موارد در برنامهریزیها منظور شود. باید بررسی شود که تدریسِ چه دروسی زیادی است و لازم نیست، تا حذف شود. دورهها باید طوری باشد که اگر کسی توانست بخشی از چند دوره را طی کند، همان مقداری را که طی کرده است، برای او مفید باشد. این که ما خیال کنیم حتماً بایستی یک نفر بیست سال و یا بیست و پنج سال در حوزه علمیّه سر کند؛ این گونه نیست. بعضی از نیازها با ماندن چهار سال در حوزه تأمین میشود. بعضی از نیازها با ماندن ده سال تأمین میشود. برخی دیگر با ماندن پانزده سال و بعضی هم ممکن است با ماندن بیست سال در حوزه تأمین شود. چرا آن کسی را که با چهار یا پنج سال تحصیل در حوزه میتواند بخشی از نیازهای ما را برطرف کند، بیجهت ده سال در حوزه نگه داریم؟ باید برنامه ریزی کنیم و کسانی را به این حد …
لزوم سوق دادن طلاب از ریزهکاری به تحقیق و نوآوری در امتحانات
و مسئلهى پانزدهم این است که در امتحاناتِ طلّاب که بسیار هم مهم است، ممتحنین باید با روش خود طلّاب را از غور[13] بىحاصل در بعضى از کارهاى کوچک و ریز و عبارتها و ریزهکارىها و پرداختن به حواشى و مانند اینها برحذر بدارند و بیرون بکشند. اینجور نباشد که طلبه خیال کند اگر بخواهد امتحان بدهد، بایستى مثلاً اینجور در جزئیّات دقّت بشود، این ریزهکارىها را باید بداند [جورى] که از آن مسائل اصلى بازبماند ــ حالا در درسها هم این رعایت باید شود، [امّا] عمده در امتحان است که محلّ بحث است ــ بلکه بیشتر باید آنها را به تحقیق، به تفحّص، به آزاداندیشى، به سعهى مسائل مورد نظر و نوآورى سوق بدهند.
نیاز حوزه به نظام تعلیم و تعلم برای هدر نرفتن وقت طلاب
از جملهى چیزهایى که حوزه احتیاج دارد، یک نظام تعلیم و تعلّم است تا وقتها در آن هدر نرود؛ این را ما احتیاج داریم. امروز دیگر روزى نیست که ما اجازه بدهیم عمر یک جوان متدیّن و آمادهى براى تلاش در راه دین و مجاهدت علمى در راه دین ــ یعنى طلبه ــ [هدر برود]. طلبه این است دیگر؛ طلبه اگر متدیّن نبود، طلبه نمیشد؛ اگر آمادگى براى مجاهدت در راه دین نداشت، طلبه نمیشد؛ حتّى شاید …
تربیت مدرس در درون حوزه دومین وظیفهٔ آن
دوّم، مدرّس. حوزه طبعاً مدرّسینى لازم دارد؛ باید در خود حوزه این مدرّسین تربیت بشوند.
بهانه نشدن تکیه بر تبلیغ برای ترک کفایه و درس خارج
… به قدر ظرفیّت یا نزدیک به اندازهی مورد نیاز ظرفیّت، عناصرِ تبلیغیِ با این خصوصیّات داشته باشیم، احتیاج داریم به کانونهای عظیم حوزوی. در حوزه، کانونهایی باید به وجود بیاید فقط برای همین: برای تربیت مبلّغ؛ و پشتوانهی فکری و تحقیقی و علمی هم داشته باشد؛ یعنی اینکه میگوییم «ما روی تبلیغ تکیه میکنیم»، بهانه نشود که بعضیها بگویند بنابراین دیگر کفایه نمیخوانیم، درس خارج نمیرویم؛ نه، این پشتیبانیهای علمی لازم است، منتها توجّه به این بخش قضیّه خیلی ضروری است؛ احتیاج داریم به یک کانون اساسی. مرکز هم در درجهی اوّل، حوزهی علمیّهی قم است؛ وقتی در قم این کار انجام گرفت و تجربهای شد، آنوقت در حوزههای بزرگ سراسر کشور هم این کار میتواند تکرار بشود؛ تشکیل کانونی با مأموریّتِ اوّلاً «تهیّهی موادّ تبلیغیِ بهروز». یک …
پیشنهاد در حد سلیقه برای مطالعهٔ جنبی ادبیات فارسی و اخلاق
خب، شما بحمداللّه جمعیت زیادی هستید - هم خانمها، هم آقایان - در اینجا انسان مشاهده میکند. باید درس بخوانید، خوب درس بخوانید، عالم شوید، ملا شوید، قوی شوید، قدرت تجزیه و تحلیل افکار نو را پیدا کنید. مطالعات جنبی هم داشته باشید. بعضی از این درسهائی که در حوزهها معمول شده، در قم یا تهران، میتواند به صورت مطالعات جنبی استفاده شود؛ مثل ادبیات فارسی، اخلاق و بعضی درسهای دیگر - البته ادبیات عرب لازم است؛ آن جزو ابزار کار ماست - لزومی ندارد اینها حتماً در برنامههای درسی وارد شود. البته من دخالت نمیکنم، سلیقهام را عرض میکنم؛ برنامهریزان بنشینند رویش فکر کنند.
ضرورت حفظ امتحانات منظم و برنامهریزیشدهٔ حوزه
اساتید هم به این نکته توجه کنند. حالا امتحانات حوزه هست و چیز بسیار لازم و خوبی است. البته از سابق امتحان بود، اما به این شکل منظم و مرتب و برنامهریزی شده نبود؛ امروز هست، بسیار هم خوب است؛ هیچ نباید به این امتحانات دست زد؛ لیکن این منافات ندارد با اینکه استاد سر درس امتحان کند. شما قبل از اینکه درس را شروع کنید، ده دقیقه را به سوال از طلبه اختصاص بدهید؛ این کار تجربه شدهای است. بنده خودم وقتی در مشهد همین سطوح را تدریس میکردم - کفایه و مکاسب و این چیزها - همین کار را می کردم. …
نوآوری آیتالله گلپایگانی در آموزش و راهاندازی امور رایانهای در حوزه
… آقای گلپایگانی درست کردند. در واقع مرحوم آقای بهشتی و بعضی دیگر مدرسین آنجا بودند؛ بعد بیرون آمدند و خودشان مدرسه حقانی را بنیانگذاری کردند. مدرسه آقای گلپایگانی - که ظاهرا هنوز هم این مدرسه به همین اسم هست - قدیمیترین مدرسه برنامهریزی شده در حوزه است. آقای گلپایگانی یک فقیه متبحر متخصص در کار فقاهت و پابند به مسائل فقاهت، نترسید از اینکه یک برنامه نوئی را در امر آموزش اجرا کند. البته ایشان نوآوری های دیگری هم داشتند. اول جائی که در حوزه، این مسائل رایانهای و اینها را راه انداخت، دستگاه آقای گلپایگانی بود، که بعد البته رواج بیشتری پیدا کرد.
لزوم حفظ و تقویت سنتهای خوب حوزه بهجای روشهای منسوخ دیگران
… اینها از قدیم معمول بوده است. در همین زمان ما بعضی از بزرگان بودند، الان هم هستند؛ شاگرد بعد از درس، تا خانهی استاد او را همراهی میکرد؛ بحث میکرد، صحبت میکرد، سؤال میکرد. گعده، گعدهی علمی؛ نشست، نشست تحقیقی و سؤال و جواب؛ اینها سنتهای خوب حوزهی ماست. دیگران میخواهند اینها را از ما یاد بگیرند، ما بیائیم اینها را تبدیل کنیم به روشهای دیگران که منسوخ و کهنه است!؟ پس این سنتها باید باقی بماند و تقویت شود. تحول به معنای تغییر اینها نیست.
لزوم بیان روشن عبارت تا طلبه و استاد درگیر فهم عبارت نشوند
… طلبه، فهمیدن مطلب باشد، نه فهمیدن عبارت. هیچ هنری نیست در اینکه ما عبارت را جوری مغلق بگیریم، یا اگر تعمداً هم مغلق نگیریم، بی مبالاتی کنیم که عبارت بشود مغلق، تا طلبه مبالغی وقتش صرف این کار بشود. این چه هنری است؟ این چه لطفی دارد؟ چه خیری در این نهفته است. نخیر، عبارت را آنچنان واضح بیان کنیم که آن کسی که استعداد فهمیدن مطلب را دارد، راحت از عبارت، مطلب را بفهمد. استاد هم برای تفهیم عبارت دچار مشکل نشود و فقط مطلب را بیان کند.
افزودن تاریخ بهصورت فوقبرنامه و امتحانی به برنامهٔ طلاب
مطلب دیگری که در این فهرست واجبات قرار میگیرد، کامل کردن برنامهی درسی حوزه است و از جمله آنچه که بهنظرم بسیار لازم میآید، تاریخ است. هیچ لزومی ندارد که تاریخ را درس بدهیم؛ میتوان تاریخ را به عنوان کارهای فوق برنامهی طلاب گذاشت؛ منتها از آنها امتحان کرد و در پیشرفتهای حوزهاىِ آنها دخالت داد. طلاّب باید با تاریخ و عمدتاً تاریخ صدر اسلام آشنا باشند. این بسیار مهم است. تاریخ تحلیلىِ دهسالهی زندگی پیغمبر، از جمله بخشهای بسیار روشنگر برای همهی ذهنهاست. تاریخ مشروطیت، از دورهی مشروطه تا امروز و امثال اینها هم مهم است. البته بخشها و مقاطع دیگری هم از …
عدم لزوم معادلسازی دروس حوزه با مدارک دانشگاهی
حوزه باید گواهی و تصدیقِ بدهد. من یک بار دیگر هم این نکته را گفتهام. تصدیق اجتهاد یکی از چیزهایی است که از قدیم در حوزه بوده است؛ امروز هم چیز خیلی خوبی است. بعضی از آقایان خیال میکنند که اگر ما بخواهیم درس طلبهای را ارزشیابی کنیم، باید بگوییم این سطح از تحصیل در حوزه با فلان دوره دانشگاهی - مثلاً لیسانس یا فوق لیسانس یا دکترا - معادل است. لزومی ندارد این کار را بکنیم. دروس حوزه یک چیز است و دروس دانشگاهی چیز دیگر. البته ممکن است این کار در جای خود لازم باشد. مثلاً ممکن است این شخص بخواهد در بعضی از دستگاههای اداری که احتیاج به مدرک دارند، مشغول به کار شود. طبیعی است که باید بدانند مدرک این فرد چقدر ارزش دارد. لیکن مسأله نیاز حوزه فراتر از اینهاست. ما انواع روحانیون در سطوح گوناگون و با تخصّصها و تواناییهای مختلف …
پیشنهاد اعطای اجازهٔ اجتهاد به طلاب به دست فضلا و مدرسان
… را باز خواهد کرد. نمیگوییم آن طلبهی جوان تازه مجتهدی که مسألهای را بحث کرده، حرف آخر را در این مسأله خواهد زد؛ نه. بگذارید اولین حرف را بزنند و اولین گام را بردارند. بنابراین، اگر این کار را ما در قم راه بیندازیم، به تبع آن در جاهای دیگر انجام خواهد گرفت. در نتیجه، ممکن است اجازهی اجتهاد را هم نخواهیم که مراجع بزرگ بدهند. همین فضلا و مدرسینی که در حوزه به فضل شناخته شدهاند و قوت علمی و تحقیقی دارند، یک نفرشان، دو نفرشان به طلبهای اجازهی اجتهاد بدهند. ببینید چقدر خوب خواهد شد! طلبه میخواهد به شهری برود، میخواهد در دستگاهی وارد شود، میخواهد یک شغل تبلیغی انتخاب کند؛ این ورقهی اجتهاد که در جیبش باشد، نشانهی فضل اوست. این، چقدر راه را باز و طلاب را تشویق خواهد کرد که بروند و این کار را پی بگیرند!
ترتیبات درسی، کتاب درسی و تخصص از مسائل مطرحشده از سوی جوانان حوزه
… ــ یعنى تبادل نظرى ــ چیز دیگرى است و حوزه باید آنچنان کارهایى را بکند. مثلاً فرض بفرمایید یک مسئلهاى در حوزه مطرح میشود؛ مسئلهى معیشت. مسئلهاى جدّى است. جزو جدّىترین مباحث عالم، مبحث معیشت است؛ شوخى که نیست. یا چیزهایى که مربوط به جریان معنوى حوزه است؛ مثلاً آن چیزى که حالا جوانهاى حوزه، مکرّر در مکرّر آن را بیان میکنند: مسئلهى ترتیبات علمى و درسى و تقسیمبندىهاى حوزه مسئلهاى است، کتاب درسى یک مسئله است، تخصّص و رشتهگزینى یک مسئله است، نوع خدمات حوزه براى نظام یک مسئله است. خب، اینها را چه جورى حل کنیم؟ راه آن همان است که عرض کردم؛ باید در داخل حوزه کسانى فکر کنند، کار کنند از روى مسئولیّت، جمعبندى بشود و آماده بشود براى عمل؛ حتّى عامل آن هم مشخّص بشود. این کار بایستى انشاءالله در حوزه رواج پیدا کند.
لزوم تکمیل اقدامات موجود تا حد نظام درسی و کاری کامل
امروز البتّه کارهایى انجام گرفته، امتحانهاى نوبهاى هست، امتحانهاى خوب هست، مدارس تخصّصى هست، رشتههاى تخصّصى اخیراً به وجود آمده، مقرّرات و ضوابطى گذاشته شده، لکن بایستى اینها [برسد] به حدّ یک نظام درسىِ کامل یا یک نظام کارى کامل ــ فقط هم درسی نگوییم ــ شامل درس و تحقیق و پژوهش و همان پنج مأموریّت و مسئولیّتى که بنده پارسال عرض کردم حوزهها دارند؛ یعنى حدّاقل پنج کار که رئوس مطالب آن اینها است: احراز مَسند افتاء و تربیت انسانهاى صالح براى افتاء، تربیت مدرّس، انجام تحقیقات براى پیشرفتهاى علمى، مسئلهى قضا در جامعه، و مسئلهى تبلیغ. این پنج کارى است که دم دست است؛ البتّه حوزه کارهاى دیگر هم دارد و خیلى …
جایگزینی مباحث زائد یا غیراولی با مباحث لازم
البتّه بعضى از آن حرفهایى که ماها عادت کردیم بخوانیم، یا زیادى است یا خالى از اولویّت است؛ جایش را باید چیزهاى اولىٰ یا چیزهاى لازم پُر کند. معنای مثالهایى که حالا ما زدیم ــ معناى حرفى و مشتق و ضد و فلان ــ این نیست که حتماً همهی مباحث این فصول، واجب و لازم است؛ نه، ممکن است اینها هم جزو همان چیزهایى باشد که بعضىاش زیادى باشد. علىاىّحال، منظور [اینکه] درسهاى رسمى حوزه را باید حتماً خواند و …
ضرورت نظام ارزشیابی در پی آمارگیری حوزه
… کشید، اما برکاتش خیلی زیاد خواهد بود، همین مسئلهی آمارگیری است. از طلاب حوزه، از سطوحشان، از مقدار و اندازهی درکشان از درسی که خواندهاند، پیشرفت تحصیلیشان، از اینها آمارگیری داشته باشیم، بدانیم زیردست مجموعهی مدیریت حوزه چیست، با چی میخواهد کار کند. این کمبود را هم ما داریم که البته آنوقت دنبال آمارگیری، نظام ارزشیابی پیش میآید؛ این هم یکی از چیزهائی است که در مسئلهی سازماندهی عرض میکنیم.
لزوم دنبال کردن جدی برنامهٔ موجود تا زمان تغییر آن
قسمت پنجم - و آخرین بخش عرایض من - توصیهها و تذکرات به شما عزیزان است. اوّل اینکه درس خواندن را جدّی بگیرید عزیزان! نگویید چون این برنامه فلان عیب را دارد، پس برنامه هیچ؛ نه. تا برنامه تغییر نکرده است، همین برنامهای که وجود دارد، باید با جدیّت دنبال شود. باید درس بخوانید. تا قبل از اتمام دورهی سطح، توصیهی من این است: طلاّبی که مشغول به سطوح هستند، تا قبل از آنکه از سطح خارج شوند، به هیچ کار دیگر غیر از درس نپردازند. درس بسیار جدّی است؛ درس بسیار مهم است؛ علم و سواد پایهی اصلی است؛ بدون آن هیچ نقشی …