پاسخ عملی بزرگان حوزهٔ نجف به اهانتهای فجرالاسلام
معروف بود، ما شنیده بودیم - حالا من یادم نیست جائی هم این را خواندهام یا نه، اما از قدیم در دهنها بود - که این کتاب «فجر الاسلام» را که احمدامین مصری نوشت که تهمتهای زیادی و اهانتهای زیادی در این کتاب به شیعه کرده است - که بعد هم «ضحی الاسلام» و «ظهر الاسلام» و «عصر الاسلام» را نوشت و همین طور در همهی اینها همین اهانتها تکرار شده - وقتی منتشر شد، موجب شد که تعدادی از بزرگان و روشنفکران حوزهی علمیهی نجف به فکر بیفتند و پاسخ عملی بدهند. لذا مرحوم آشیخ آقا بزرگ تهرانی کتاب «الذّریعة» را نوشت؛ مرحوم سید محسن جبل عاملی کتاب «رجال» معروف خودش را و «اعیان الشیعة» را نوشت؛ مرحوم صدر کتاب «تأسیس الشیعة لفنون الاسلام» را نوشت؛ اینها دفاع کردند، دفاع عملی. یعنی یک کتاب سیصد چهارصد یا دویست سیصد …
تضعیف حوزهٔ نجف، هدف سیاستهای پلید عاملان انفجار
دستهای مجرمی که این حادثه خونین را به وجود آوردند در جهت سیاستهای پلیدی حرکت می کنند که هدفش تضعیف حوزه شامخ نجف اشرف و تهدید مقام رفیع مرجعیت است.
شهادت شمار زیادی از علما و طلاب نجف در زندانهای رژیم بعث
براساس گزارشهای موثقی که از عراق دریافت شده و آیتاللَّه آقای حاج سید محمدباقر حکیم دامتبرکاته نیز آن را تأیید کردهاند، شمار زیادی از علماء و مجتهدان و فضلا و طلاب حوزهی علمیهی نجف اشرف که سالها پیش به وسیلهی رژیم سفاک بعثی عراق بازداشت شده بودند و امید آن بود که در زندان در قید حیات باشند، به دست آن رژیم به دست آن رژیم به شهادت رسیدهاند.
شهادت شمار زیادی از علما و طلاب نجف در زندانهای رژیم بعث
براساس گزارشهای موثقی که از عراق دریافت شده و آیتاللَّه آقای حاج سید محمدباقر حکیم دامتبرکاته نیز آن را تأیید کردهاند، شمار زیادی از علماء و مجتهدان و فضلا و طلاب حوزهی علمیهی نجف اشرف که سالها پیش به وسیلهی رژیم سفاک بعثی عراق بازداشت شده بودند و امید آن بود که در زندان در قید حیات باشند، به دست آن رژیم به دست آن رژیم به شهادت رسیدهاند.
توطئهٔ دشمنان اسلام برای ضربه به پشتوانهٔ فقاهت
اطلاع یافتیم که دستهای گنهکار در کشور عراق بار دیگر به جنایتی بزرگ دست زدند و حضرت آیتالله آقای حاج میرزا علی غروی تبریزی را که از فقهای بزرگ و در شمار مراجع معظم تقلید بودند، در نجف اشرف به شهادت رساندند. دشمنان اسلام اکنون به حوزهی کهن و عالیمقدار نجف که پشتوانهی عظیم و تمام نشدنی فقاهت است روی آورده و به گمان باطل خود در صدد ضربه به این حصن منیعاند. شهادت این عالم مهاجر الیالله که عمر مبارک خود را در راه تنقیح مبانی شریعت سپری کرد، پس از شهادت مرحوم آیتالله بروجردی به فاصلهای اندک، نشانهی توطئهی خباثتآمیزی نسبت به مرزداران حریم تشیع در جوار "باب مدینه علم" است. و این چیزی نیست که ملت بزرگ ایران و سراسر جهان تشیع نسبت به آن بیتفاوت بمانند. این شهید سعید یکی از ذخائر حوزهی نجف و یکی از اعلام نامدار همهی حوزههای علمیه بود.
فرازوفرودها و رونق علمی از زمان شاگردان وحید بهبهانی
مرحوم آقای نائینی بیشک یکی از استوانههای رفیع حوزهی کهن نجف است. خب حوزهی نجف که هزار سال از عمرش میگذرد، فرازوفرودهایی داشته؛ یک وقتی بزرگانی آنجا بودند، وقتهایی هم خلوت بوده، و آنچنان شخصیّتهای برجستهای در نجف نبودند، در قبال حلّه و بعضی جاهای دیگر؛ لکن از حدود دویست سال قبل به این طرف، یعنی از زمان شاگردان مرحوم آقا باقر بهبهانی مثل مرحوم بحرالعلوم و مرحوم کاشفالغطاء که اینها در نجف بودند ــ خود مرحوم بهبهانی ساکن کربلا بود، لکن این شاگردان بزرگ ایشان، این معاریف شاگردان ایشان، در نجف بودند و مرکزشان نجف بود ــ حوزهی نجف یک حیات و نشاط علمی بیشتری پیدا کرد و بعضی از شخصیّتهای برجستهای را که در تاریخ علم فقه و اصول ما بینظیرند یا کمنظیرند تربیت کرد؛ مثل امثال شیخ انصاری، امثال مرحوم صاحبجواهر[2] یا مرحوم آخوند[3] (رضوان الله تعالی علیه) و بعضی از بزرگانی از این قبیل. این بزرگوار، مرحوم آقای نائینی، از این شخصیّتها است؛ یعنی از آن افراد ممتاز و برجستهی این سالها است.
شاگردی تقریباً همهٔ مراجع نجف نزد میرزای نائینی
… معاریف این دورهی اخیر، مرحوم آخوند خراسانی خب خیلی شاگرد داشتند، شاگردهای برجستهی خوبی داشتند ــ نه عدد شاگردان، [بلکه] برجستگان از شاگردان ــ مرحوم آقای نائینی هم همینجور هستند؛ برجستگان شاگردان ایشان زیادند؛ یعنی شاگرد برجسته تربیت کردن چیز مهمّی است. در آن سالهایی که مثلاً بنده در ذهنم هست، سالهای حدود ۷۷ قمری، به نظرم تقریباً همهی مراجع موجود آن روز نجف شاگردهای ایشان بودند؛ از آقای خویی[4] و مرحوم آقای حکیم[5] و مرحوم آسیّد عبدالهادی[6] و دیگرانی که حالا آن وقت و آن زمان بودند، [مثل] مرحوم آمیرزا باقر زنجانی، یا آشیخ حسین حلّی، مرحوم آمیرزا حسن بجنوردی و دیگران، این بزرگان و برجستگان همه شاگردهای آقای نائینی بودند. حالا بعضی البتّه در انتساب علمیشان به بعضی از بزرگان دیگر هم اسم برده میشد، مثل مرحوم آقای حکیم که خب ایشان جزو برجستگان شاگردان آقا ضیاء هم هست، لکن عمدهی این بزرگان، مراجع، این شخصیّتها، شاگردهای مرحوم آقای نائینی بودند. این تربیت شاگرد و انبوه شاگردان …
طرح شعر علمای نجف گاه در سطح جهانی
در نجف شعرایی که از علما بودند و شاعر بودند که کم هم نیستند، گاهی شعرهایشان در سطح جهانی مطرح میشد. آن شاعر معروف لبنانی ساکن آمریکا، یک شاعر معروفی است که الان اسمش [یادم نیست[2] ] شعر معروفی دارد که اسم شعرش «الطلاسم» است و آن کلمهی ترجیعش -البتّه ترجیعبند به معنای مصطلح ما نیست- «لست ادری» است. این را مرحوم سیّد رضای هندی جواب داده: انا ادری؛ آن شعر …
رکود پس از رونق اولیه و احیا به دست شاگردان وحید بهبهانی
… - آنطوری که من در ذهنم هست - ظاهراً حدود بیست نفر، بیست و پنج نفر عالم بزرگ بودند که یکی از آنها محقق حلّی بود، یکی پدر علامه بود، یکی ابن سعیدِ صاحب جامعالشرایع بود - یحیی ابن سعید حلّی - و از این قبیل. این حوزهی حلّه است. حوزهی حلّه امروز وجود ندارد. حوزهی نجف یک روزی بود که بعد از آن رونق اولیه، رکود پیدا کرد. آدم معروفی، شخص برجستهای در حوزهی نجف نبود؛ بعد شاگردان وحید بهبهانی مثل بحرالعلوم و کاشف الغطاء و امثال اینها آمدند آن حوزه را آنچنان به رونق آوردند که به نظر من دویست سال است که ضرب دست آنها دارد حوزهی نجف را پیش میبرد. هنر فقهی و عمق کار آنها، حوزه را با نشاط کرد و زنده کرد و همینطور زنده ماند بحمداللَّه تا دوران اخیر.
تسلیت به حوزهٔ نجف و مراجع و خانوادههای شهدای آن
اینجانب پس از عرض تسلیت به محضر حضرت بقیةاللَّه ارواحنا فداه به حوزهی مقدس نجف اشرف و مراجع عظام و علماء اعلام و به عموم خانوادههای آن شهدای مظلوم بویژه خاندانهای معظّم: آل حکیم، آل بحرالعلوم، آل صاحب جواهر و خاندانهای معزّز: خلخالی، هاشمی شاهرودی، انصاری قمی، خوئی، شیرازی، مرعشی، اشکوری، فقیه و دیگر خاندانهای علمی تسلیت میگویم و یاد شهدای عالیمقام، آیتاللَّه سید محمدباقر صدر، آیتاللَّه سید محمد صدر، آیتاللَّه حاج میرزا علی غروی تبریزی، آیتاللَّه حاج شیخ مرتضی بروجردی را گرامی میدارم، و قطع ید ظالمان و متجاوزان عراق و فلسطین و سایر بلاد مسلمین از خداوند متعال مسئلت میکنم.
تسلیت به حوزهٔ نجف و مراجع و خانوادههای شهدای آن
اینجانب پس از عرض تسلیت به محضر حضرت بقیةاللَّه ارواحنا فداه به حوزهی مقدس نجف اشرف و مراجع عظام و علماء اعلام و به عموم خانوادههای آن شهدای مظلوم بویژه خاندانهای معظّم: آل حکیم، آل بحرالعلوم، آل صاحب جواهر و خاندانهای معزّز: خلخالی، هاشمی شاهرودی، انصاری قمی، خوئی، شیرازی، مرعشی، اشکوری، فقیه و دیگر خاندانهای علمی تسلیت میگویم و یاد شهدای عالیمقام، آیتاللَّه سید محمدباقر صدر، آیتاللَّه سید محمد صدر، آیتاللَّه حاج میرزا علی غروی تبریزی، آیتاللَّه حاج شیخ مرتضی بروجردی را گرامی میدارم، و قطع ید ظالمان و متجاوزان عراق و فلسطین و سایر بلاد مسلمین از خداوند متعال مسئلت میکنم.
آزمایش این حوزه در مواجهه با امواج بیداری اسلامی و انقلابی
توفیق و مدد الهی، آمیختگی این فضیلتهای بزرگ را با رتبهی والای جهاد فیسبیلالله رقم زد. در هنگامی که حوزه کهن نجف، در بوته آزمایش مواجهه با امواج بیداری اسلامی و انقلابی قرار گرفت، این شخصیت بیدار و آگاه قدم در راه مجاهدتی علمی و سیاسی نهاد و درخشش معنوی خود را مضاعف ساخت. بینش عمیق او نیاز زمان را حس کرد و در راهی که اجداد طاهرینش به روی پیروان و جانشینان خود گشوده بودند، گامی استوار نهاد. و چه زود پاداش این فداکاری عظیم، یعنی محنت و سپس شهادت در راه خدا را دریافت کرد.
مدیون بودن تجدید حیات علمی آن به مقدس اردبیلی
حوزهی مبارکه نجف تجدید حیات علمی خود را مدیون اوست و سلسلهی بیانتهای فقهای شیعهی ایرانیتبار پس از دورههای نخستین فقاهت شیعه، آغاز گشته با شخصیت ممتاز و والای اوست.
رونق حوزهٔ نجف با هجرت شیخ طوسی به این شهر
… باقی نمانده است و به اکناف دیگری از عالم، مثل شرق دنیای اسلام و ماوراءالنّهر و شرق خراسان منتقل شده است و رجالی مثل «شیخ عیاشی»، «شیخ کشّی» و سمرقندیین و نساییین و دیگر اسمهایی که ما آنها را در زمرهی محدّثین و روات و مؤلّفین میشناسیم، در آن به سر بردهاند. همچنین به حوزهی بغداد باید اشاره کردکه حوزهی «شیخ مفید» و بعد از او، «سید مرتضی» و «شیخ طوسی» (علیهمالرّحمةوالرضوان) است و نیز حوزهی نجف که با هجرت «شیخ طوسی» به این شهر در حدود سال 450 یا 448 یا 449 و تشکیل مرکزی به نام حوزهی علمیهی فقاهت و حدیث و دیگر علوم اسلامی،رونقی میگیرد و مقطع مهمّی بهوجود میآید.
ماندگاری حوزهٔ نجف با وجود فشار دشمنان و امید به بالندگی آن
… دوّم دربارهى حوزه است که حضرت آقاى مشکینى (ادام الله بقائه الشّریف و ادام الله برکات وجوده) بیان کردند. آقایان! حوزه یک چیز استثنائى است. حوزهى امروز نسبت به گذشتههاى ما استثنائى است. ما هرگز در تاریخ اسلام یک چنین حوزهاى با این کیفوکم نداشتهایم؛ حدود بیست هزار یا بیست و چند هزار [طلبه] ــ حالا آن طور که فرمودند[13] ــ در یک مرکز [هست]، حوزههای دیگر هم هست، حوزهى نجف هم بحمدالله هنوز هست که اگر چه دشمنان خیلى روى آن فشار آوردند، البتّه نخواهند توانست از بین ببرند آنچنان پایگاه عظیمى را و انشاءالله علىرغم آنها، آنها خواهند مُرد، خواهند رفت و حوزه، برگوبار پیدا خواهد کرد، رشد خواهد کرد، بالندگى پیدا خواهد کرد، برکاتش را بر دنیا انشاءالله سرازیر خواهد کرد، و حوزههاى دیگرى که در سرتاسر کشور وجود دارد. ما نداشتیم چنین حوزهى علمیّهاى، چنین مجموعهى علمى در تاریخ خودمان؛ همچنان که این جور مجموعهى علمى در ادیان دیگر و در مذاهب دیگرِ غیر اسلامى هم با این حجم و با این عمق یعنى کمّاً و کیفاً مثل اینجا نداریم. هست جاهایى مثل ازهر[14] و جاهاى دیگر لکن بین آنها …
شکلگیری حوزهٔ نجف پس از آوارگی شیخ طوسی از بغداد
… در همهى علماى شیعه از اوّل تا امروز واقعاً نیامده از لحاظ علمى ــ را که مشاهده میکنید، اینها در نهایت شدّت زندگى کردند. خانهى شیخ طوسى و کتابخانهى او را در بغداد آتش زدند؛ مردى را که سالهاى متمادى در بغداد مسند تدریس داشت، آواره کردند؛ پناه آورد به نجف؛ بعد از آن، سالها در نجف زندگى کرد که نجف حوزه شد. وَالّا حوزهى شیعه اوّل در بغداد بود به خاطر وجود شیخ مفید و سیّد مرتضى و شیخ طوسى و مانند اینها؛ بعد که ایشان را آواره کردند، آمد نجف و در نجف بساط تدریس را و علم را گسترد. این علماى بزرگى که شما مىشناسید: شهیدین،[3] محقّق کَرَکى، دیگران، دیگران ــ این سلسلهى عظیم علما ــ قبل از صفویّه زندگى کردند. آن دوران، دوران اختناق بوده، دوران شدّت بوده؛ [با اینهمه] در آن دوران توانستهاند اینها خودشان را حفظ کنند، یعنى جاى خودشان را …
رواج گرایش سیاسی میان طلاب تحت تأثیر مطبوعات مصر و شام
… من یادم نمیآید ــ این نقطه را ندارند و آن مسئلهی سیاسی است؛ آن بهاصطلاح اندیشهی سیاسی است. اندیشهی سیاسی غیر از گرایش سیاسی است. بعضیها گرایش سیاسی داشتند. مرحوم آقای آخوند، مرحوم آشیخ عبدالله مازندرانی و دیگرانی که بودند، اینها گرایش سیاسی داشتند. آن وقت حتّی در بین طلبهها گرایش سیاسی وجود داشت. علّت هم این بود که مطبوعات مصر و شام و مانند اینها میآمد نجف در کتابخانهها، آن مطبوعات هم تحت تأثیر سیّدجمال و محمّد عبدُه و مانند اینها بودند و حرفهای نو مطرح میکردند. این مرحوم آقا نجفی قوچانی نقل میکند در خاطراتش، آدم میبیند که آنجا طلبههایی که گرایش سیاسی داشتند، زیاد بودند. در بین علما هم بودند که گرایش سیاسی [داشتند]، امّا گرایش سیاسی، علاقهی سیاسی، حتّی حرف زدن سیاسی، یک حرف است، اندیشهی سیاسی یک حرف دیگر است. آقای …
ضایعهٔ علمی فقدان آیتالله حکیم برای حوزهٔ نجف
درگذشت عالم محقّق مرحوم آیةالله آقای حاج سید محمدسعید حکیم رحمةاللهعلیه را به حوزهی عظیمالشأن نجف و مراجع تقلید و علمای بزرگوار آن، و به بیت رفیع طباطبائی حکیم مخصوصاً فرزندان و بازماندگان ایشان تسلیت عرض میکنم. ایشان از مراجع تقلید و دارای آثار با ارزش در فقه و اصول بودند و فقدان ایشان ضایعهی علمی برای آن حوزه مبارک محسوب میشود. رضوان الهی را برای آن مرحوم مسألت میکنم.
اعزام مبلغان از نجف و بغداد به حلب و شامات
… و جامعه روحانیت شیعه تشکیل شده است، مورد مطالعه قرار گیرد، در آن زمان هم ما در میان برجستگان و زبدگان علمی شیعه، تبلیغ را مشاهده میکنیم؛ لیکن آنچه که روشن و مدوّن است و میتوانیم با نام و نشان از آن یاد کنیم؛ همین مدتی است که حوزههای علمیّه به وجود آمد. در زمان سید مرتضی (رضوان اللَّه علیه) و شیخ طوسی (رحمةاللَّهتعالی) فقها و علمای بزرگی از حوزه بغداد و سپس حوزه نجفِ آن روز، به مناطق مختلف اسلامی اعزام میشدند و برای تبلیغ و بیان احکام، در آن جاها سکونت میکردند. بزرگانی که در منطقه حلب و شامات ساکن بودند و در سطح عالىِ علمی قرار داشتند و از مجتهدین بزرگ محسوب میشدند و آثار علمی آنها تا امروز مورد استفاده است، در حقیقت از برکات اعزامهای همین بزرگانند که مبلّغین را از نجف و بغداد به آن دیار اعزام کردند.
تولد حوزهٔ نجف در سال ۴۴۸ یا ۴۴۹
اگر چه فهرست مبسوطی شامل نام همهی شاگردان مفید که قاعدتاً جمع کثیری بودهاند در دست نیست و تعداد کسانی که به عنوان شاگردان او در کُتب تراجم نام برده شدهاند بسیار اندک و بسی کمتر از آن چیزی است که مردی چون مفید در مدت نزدیک به نیم قرن ریاست علمی شیعه، باید تربیت کرده باشد، ولی اولاً عزیمت نابغهیی چون شیخ طوسی از طوس به بغداد و کشیده نشدن او به حوزههای نزدیک زادگاهش - یعنی خراسان و ماوراء النهر - و درنگ نکردن او در ری و قم و نیز عدم اشتهار چهرههای برجستهیی از حوزههای مزبور تا مدت زمانی نه چندان کوتاه، همه حاکی از آن است که حوزهی بغداد با اشتهار و شکوفایی شیخ مفید، در جایگاهی که پیش از آن در مورد هیچیک از حوزههای علمی شیعه به یاد نداریم، قرار داشته است، بدین معنی که با حیازت همهی علوم رایج در مجموع حوزههای تشیع، رونق حوزههای دیگر در سراسر جهان اسلام را شکسته و تا هنگام و لادت حوزهی بکر و مبارک نجف (در سال ۴۴۸ یا ۴۴۹) درةالتاج مراکز علمی شیعه به شمار میآمده است.
طرح اصلاح حوزه میان طلاب جوان نجف در زمان سید ابوالحسن اصفهانی
… آرزوها را به زبان میآوردند و تلاش میکردند و تکرار میکردند؛ بعد هم براى ما معلوم شد که در دورهی قبل از ما، یعنى قبل از ورود مرحوم آیتاللهالعظمى بروجردى (رضوان الله علیه) به قم، همین افکار مطرح بوده و فضلاى برجسته و خوشفکر و خوشنام دنبال آن بودهاند؛ بعد که یک قدرى بیشتر با مسائل مربوط به حوزهها آشنا شدیم، فهمیدیم ریشهی این قضایا حتّى قبل از اینها است، در نجف در زمان مرحوم آسیّدابوالحسن اصفهانى (رضوان الله علیه) این حرفها بین طلّاب جوان و روشنفکر نجفِ آن روز مطرح بود.جریانى را دو نفر براى من نقل کردند؛ یکى مرحوم علّامهی امینى (رضوان الله علیه) صاحب الغدیر که ایشان براى خود من مشروحاً و مفصّلاً نقل کردند که ده نفر، دوازده نفر از فضلاى آن روزِ نجف -که ایشان اسم میآورد که چه کسانى بودند: مرحوم آقاى میلانى، مرحوم آسیّدعلیمدد قائنى و عدّهاى- جمع شدند و …