تبدیل بغداد به مرکز اصلی علوم و معارف شیعی با ظهور شیخ مفید
این وضع اجمالی حوزههای شیعه در دوران منتهی به زمان مفید است. حوزهی بغداد نیز در همان دور آنها دائر و به تعاطی علوم و معارف اسلامی سرگرم بوده است. ولی با ظهور شیخ مفید و گسترش صیت دانش او بتدریج بغداد که مرکز سیاسی و جغرافیایی قلمرو اسلامی بوده به مرکز اصلی علوم و معارف شیعی نیز بدل میشود و نه فقط مرجع حل مسائل فکری و دینی شیعه[7] که کعبهی آمال طالبان علم نیز میگردد.
جایگاه بیسابقه و برتری بر دیگر حوزههای شیعه تا تولد حوزهٔ نجف
اگر چه فهرست مبسوطی شامل نام همهی شاگردان مفید که قاعدتاً جمع کثیری بودهاند در دست نیست و تعداد کسانی که به عنوان شاگردان او در کُتب تراجم نام برده شدهاند بسیار اندک و بسی کمتر از آن چیزی است که مردی چون مفید در مدت نزدیک به نیم قرن ریاست علمی شیعه، باید تربیت کرده باشد، ولی اولاً عزیمت نابغهیی چون شیخ طوسی از طوس به بغداد و کشیده نشدن او به حوزههای نزدیک زادگاهش - یعنی خراسان و ماوراء النهر - و درنگ نکردن او در ری و قم و نیز عدم اشتهار چهرههای برجستهیی از حوزههای مزبور تا مدت زمانی نه چندان کوتاه، همه حاکی از آن است که حوزهی بغداد با اشتهار و شکوفایی شیخ مفید، در جایگاهی که پیش از آن در مورد هیچیک از حوزههای علمی شیعه به یاد نداریم، قرار داشته است، بدین معنی که با حیازت همهی علوم رایج در مجموع حوزههای تشیع، رونق حوزههای دیگر در سراسر جهان اسلام را شکسته و تا هنگام و لادت حوزهی بکر و مبارک نجف (در سال ۴۴۸ یا ۴۴۹) درةالتاج مراکز علمی شیعه به شمار میآمده است.
پدیدهای بیسابقه در تاریخ شیعه در زمان شیخ مفید
بنای رفیعی که فقهاء و متکلمین شیعه در طول ده قرن گذشته برافراشته و گنجینهی بینظیری که از آثار علمی خود پدید آوردهاند همه بر روی قاعدهیی است که شیخ مفید با این سه بعد جهاد علمی خود پی افکنده است.پیش از تشریح سه بعد مزبور جای آن است که گفته شود: شیخ مفید و حوزهی علمی شیعهی بغداد در زمان او، هر یک پدیدههایی به شمار میآیند که تا آن زمان در تاریخ شیعه سابقه نداشته است.
شیخ مفید، محور و مایهٔ درخشش آن
بیشک محور و نقطهی درخشان و مایهی درخشش این حوزه شیخ مفید بوده است. او با نبوغ و استعداد خارق العاده و تلاش بیوقفهی خود و با بهرهگیری از موقعیت استثنایی شهر بغداد به عنوان مرکز سیاسی و جغرافیایی جهان اسلام و رفت و آمد چهرههای علمی مذاهب مختلف به آن، به جامعیتی بینظیر دست یافته، و آنگاه چون قطب و محور جذابی، عنصر متمایز کنندهی حوزهی شیعی بغداد در زمان خود شده است. با نظر به آثار علمی این شیخ بزرگوار و سایر قرائن، آشکار میگردد که مفید مجمع و ملتقای شگفت انگیزی است از بیشتر ویژگیهایی که چهرههای شاخص شیعه تا آن زمان بدان اشتهار داشتهاند: در او فقه قدیمین و ابن بابویه و جعفربنقولویه، کلام ابن قبه و بنینوبخت، علمالرجال …