برآمدن آن در آغاز قرن چهاردهم شمسی، پدیدهای بینظیر در میانهٔ حوادث سهمگین منطقه
برآمدنِ حوزهی مبارک قم در طلیعهی قرن چهاردهم هجری شمسی، پدیدهای بینظیر بود که در میانهی حوادثی بزرگ و سهمگین رخ داد؛ حوادثی که فضای منطقهی غرب آسیا را تیرهوتار و زندگی ملّتهای آن را دستخوش آشفتگی و تباهی کرده بود.
تأسیس حوزه در دوران تیرهٔ سلطهٔ استعمار با هجرت فقیهی بزرگ به قم
در میانهی چنین حوادث تلخ و چنین شب بیفروغی بود که ستارهی قم طلوع کرد. دست قدرت الهی، فقیهی بزرگ و پرهیزکار و مجرّب را برانگیخت تا با هجرت به قم، حوزهی مندرس و تعطیلشده را دوباره جان بخشد و نهالی تازه و مبارک در سنگلاخ آن زمانهی ناسازگار، در مجاورت حرم دُخت مطهّر حضرت موسیبنجعفر (علیهم السّلام) و در آن زمین مستعد بنشاند.
رهایی از فشار رضاخان و تبدیل شدن به کانون مبارزه با دودمان پهلوی
حوزه در سالهای آغازین، با پایداری مخلصانه و متوکّلانهی او از زیر تیغ آختهی رضاخانی که برای محو نشانهها و پایههای دین، به صغیر و کبیر رحم نمیکرد، به سلامت جَست؛ ستمگر خبیث نابود شد، و حوزهای که سالها زیر فشار حدّاکثریِ او بود، ماند و رشد کرد؛ و از آن، خورشیدی چون حضرت روحالله سر برآورد. حوزهی علمیّهای که یک روز طلّابش برای حفظ جان خود از سحرگاه به زوایایی در بیرون شهر پناه میبردند و به درس و بحث میپرداختند و شبانگاه به حجرههای تاریک در مدرسهها بازمیگشتند، در چهار دهه پس از آن، کانونی شد که شعلههای مبارزه با دودمان خبیث رضاخان را به سراسر ایران میفرستاد و دلهای افسرده و ناامید را برمیافروخت و جوانان منزوی را به میانهی میدان میکشاند.
نقش آن در ریشهکن کردن رژیم پادشاهی و نشاندن اسلام در جایگاه حاکمیت
و همین حوزه بود که چندی پس از درگذشت مؤسّسش، با قدوم مرجع عظیمالشّأن، آیتالله بروجردی، قلّهی علمی و تحقیقی و تبلیغیِ تشیّع در سراسر جهان شد. و سرانجام همین حوزه بود که در کمتر از ششدهه، قدرت معنوی و وجههی مردمی خود را به آنجا رساند که توانست رژیم خائن و فاسد و فاسق پادشاهی را به دست مردم ریشهکن کند و پس از قرنها، اسلام را در جایگاه حاکمیّت سیاسیِ کشوری بزرگ و بافرهنگ و دارای همهگونه استعداد بنشاند.
وارث سرمایهٔ علمی هزارسالهٔ شیعه در فقه و کلام و فلسفه و تفسیر و حدیث
حوزهی قم، وارث سرمایهی سترگ علمی شیعه است. این ذخیرهی در نوع خود بینظیر، محصول اندیشهورزی و پژوهشگریِ هزاران عالِم دینی در دانشهایی همچون فقه و کلام و فلسفه و تفسیر و حدیث، در طول هزار سال است.
حوزهای زنده و بالنده با هزاران مدرس و محقق و رواج درسهای تفسیر و اخلاق و علوم عقلی
حوزهی قم امروز حوزهای زنده و بالنده است. حضور هزاران مدرّس و مؤلّف و محقّق و نویسنده و گوینده و متفکّر در معارف اسلامی و انتشار مجلّات علمی و تحقیقی و نگارش مقالات تخصّصی و عمومی، مجموعاً ثروت بزرگی برای امروز جامعه و ظرفیّت عظیمی برای فردای کشور و امّت به شمار میرود. رواج درسهای تفسیر و اخلاق و افزایش مراکز و دروس علوم عقلی، نقطهی قوّت برجستهای است که حوزهی پیش از انقلاب به آن دسترسی نداشت. حوزهی قم هرگز این تعداد طلّاب و فضلای صاحب فکر به خود ندیده بود. حضور فعّال در همهی میدانهای انقلاب و حتّی در میدان نظامی و تقدیم شهدای گرانقدر در دوران دفاع مقدّس و پیش و پس از آن، از افتخارات بزرگ حوزه و در شمار حسنات بیشمار امام راحل است. گشودن راه به …
ارزشمندی کارهای فضلای جوان و نواندیش قم
بههرحال ما دعا میکنیم که خدا شماها را موفّق بدارد. حقّاً و انصافاً این کارهایی که امروز بهوسیلهی فضلای جوان و نواندیش قم دارد انجام میگیرد خیلی باارزش است؛ خیلی. بنده گاهی اوقات که میبینم و مشاهده میکنم -انگیزهها را، یا حرفها را، یا کارها را انسان نگاه میکند- واقعاً خدا را شکر میکنم. یک وقتهایی بود که در قم این چیزها به ذهن بعضیها میآمد -چنین نبود که خالیالذّهن محض باشند؛ نه، یک چیزهایی به ذهنشان میآمد- امّا مثل …
همهگیر بودن مبارزه و درگیر شدن تقریباً همهٔ طلاب
مبارزات حوزه اوّلاً تقریباً همهگیر بود؛ یعنی در حوزهی علمیّه -نمیخواهیم بگوییم تحقیقاً اینجور بود- تقریباً همهی طلّاب یا اغلب طلّاب درگیر مبارزه شدند. وقتی در مبارزاتِ روحانیّت، حوزهی قم وارد شد، تقریباً همه درگیر شدند؛ این یک خصوصیّت.
نقش حوزهٔ قم در موفقیت نهضت و تبدیل آن به انقلاب
… این زنبورهای عسل، همان طلبهها بودند که نشستند این شهد را -حرف شما را- مکیدند، بعد منتشر شدند در اطراف کشور و در جاهای مختلف و این شهد را به کام مردم ریختند؛ آنجایی هم که لازم بود نیش زدند؛ نیش هم زدند! طلبهها این کار را کردند، حوزهی قم این کار را کرد. اگر حوزهی قم نبود، اگر امام بزرگوار مثلاً در جایی مثل تهران یا یک جایی که حوزهی علمیّهای وجود نداشت این حرکت را شروع میکرد، معلوم نبود به این موفّقیّت برسد؛ این حرکت در قم بود که توانست به این موفّقیّت برسد و تبدیل بشود به یک انقلاب.
حلقهٔ واسط میان پیشروان انقلاب و مردم
… امام رهبر بود، اگر امام نبود بدون شک این اتّفاق اصلاً نمیافتاد؛ امّا ابزار امام چه بود؟ آن وسیلهای که فکر امام را، خواستهی امام را، آن نیّت امام را تحقّق بخشید، عملیّاتی کرد، اجرایی کرد، حوزهی علمیّه بود، طلّاب بودند؛ ارتباط انقلاب با حوزهی قم این است. بله، درست است، ما میگوییم همهی اقشار مردم در انقلاب شرکت داشتهاند، واقع قضیّه هم همین است، یا در مورد آن گروههای پیشرو مثلاً میگوییم «دانشجوها، طلبهها» و اسم دانشجوها را میآوریم، درست است، اینها هم واقعاً پیشرو بودهاند، در این شکّی نیست امّا پیشرو بودن و ورود، یک حلقهی وصلی لازم داشت، یک حلقهی واسطی لازم داشت؛ این حلقهی واسط حوزهی علمیّهی قم بود و البتّه حوزههای علمیّهی دیگر؛ فقط حوزهی قم نبود. شما توجّه داشته باشید که این انقلاب عظیم، این پدیدهی حیرتانگیز، این حادثهای که دنیا را تکان داد -[واقعاً] دنیا را تکان داد- منتهی میشود به این حلقهی واسط، یعنی به حوزهی قم. نسبت حوزهی قم با انقلاب این است.
لزوم انقلابی ماندن حوزه بهعنوان پشتوانه و مهد انقلاب
… دارد، قوای سهگانهای دارد، نیروهای مسلّحی دارد، دستگاهها و سازمانهای گوناگونی دارد- انقلابی بماند، اسلامی بماند، حوزهی قم باید انقلابی بماند؛ اگر حوزهی قم انقلابی نمانَد، حوزههای علمیّه اگر انقلابی نماندند، نظام در خطر انحراف از انقلاب قرار خواهد گرفت. من این را به شما عرض کنم: حوزهی قم پشتوانه است. حرف من این است که میگویم حوزهی علمیّهی قم بایستی بهعنوان یک حوزهی انقلابی، بهعنوان مهد انقلاب، بهعنوان آن کورهی آتشفشانی که همینطور دارد انرژی انقلابی را صادر میکند از خودش، حضور داشته باشد و ظهور داشته باشد.
برآورده نشدن نیاز به کرسیهای بحث آزاد فقهی
… تازهای وجود دارد. مثلاً ما بانکداری اسلامی را به وجود آوردهایم. امروز مسائل تازهای در زمینهی پول و بانکداری وجود دارد؛ اینها را بایستی حل کرد؛ باید اینها را در بانکداری اسلامی - بانکداری بدون ربا - دید. کی باید اینها را انجام بدهد؟ فقه متکفل این چیزهاست. البته من همینجا عرض بکنم که نیاز ما به کرسیهای بحث آزاد فقهی در حوزهی قم - که مهمترین حوزههاست - برآورده نشده است. من این را الان اینجا عرض میکنم - آقایانی هم از قم اینجا تشریف دارید - این نیاز برآورده نشده. در قم باید درسهای خارجِ استدلالىِ قویای مخصوص فقه حکومتی وجود داشته باشد تا مسائل جدید حکومتی و چالشهائی را که بر سر راه حکومت قرار میگیرد و مسائل نو به نو را که هی برای ما دارد پیش میآید، از لحاظ فقهی مشخص کنند، روشن کنند، بحث کنند، بحثهای متین فقهی انجام …
موقعیت ممتاز جهانی حوزهٔ امروز قم و پیشینهٔ آن
… و بدون توجه به این مشکلات پیش میروند. شاید در دنیا کمتر شهری سراغ داریم، شاید هم سراغ نداریم که این تعداد عظیم، انسانهای دنبال فراگیری دانش دین و معرفت و معنویت و سلوک جمعی، از زن و مرد مشغول تلاش و کار باشند و شب و روز مجاهدت معنوی و علمی و فرهنگی کنند. این حوزهی امروز قم است، با این موقعیت ممتاز جهانی؛ آن هم سابقهی قم است، که اولین حوزهی اساسىِ مهم تشیع در این شهر تشکیل شده است و بزرگانی از قبیل شیخ کلینی و شیخ صدوق و دیگران بهرهمندان از این چشمهی فیض بودهاند، که آثار آنها نگهدارندهی معارف اهلبیت (علیهمالسلام) در طول قرنهای متمادی بوده است.
دوستان بیشتر و دشمنان خطرناکتر حوزهٔ قم در دوران کنونی
خوب، حوزههای علمیه - بخصوص حوزهی علمیهی قم - در هیچ دورهای از تاریخ خود، به قدر امروز مورد توجه افکار جهانی و انظار جهانی قرار نداشتهاند؛ به قدر امروز مؤثر در سیاستهای جهانی و شاید مؤثر در سرنوشت جهانی و بینالمللی نبودند. حوزهی قم هرگز به قدر امروز دوست و دشمن نداشته است. شما ملتزمان حوزهی علمیهی قم، امروز از همیشهی این تاریخ، دوستان بیشتری دارید؛ دشمنان بیشتر و خطرناکتری هم دارید. امروز حوزهی علمیهی قم - که در قلهی حوزههای علمیه قرار گرفته است - یک چنین موقعیت حساسی را داراست.
حوزهٔ قم مادر و پدیدآورندهٔ نظام و انقلاب اسلامی
از آن طرف، حوزههای علمیه هم نمیتوانند بیتفاوت بمانند. حوزهی علمیه، بخصوص حوزهی علمیهی قم مادر این نظام است؛ به وجود آورنده و مولد این انقلاب و این حرکت عظیم است. یک مادر چگونه میتواند از زادهی خود، از فرزند خود غافل بماند، نسبت به او بیتفاوت باشد، در هنگام لازم از او دفاع نکند؟ ممکن نیست. بنابراین نسبت بین حوزههای علمیه و نظام جمهوری اسلامی، نسبت حمایت متقابل است. نظام از حوزهها حمایت میکند، حوزهها از نظام حمایت میکنند؛ همکاری میکنند، به یکدیگر کمک میکنند.
پیشرفت در تنوع، نوآوری و آشنایی با مسائل روز نسبت به گذشته
امروز خوشبختانه برخی از حوزههای بزرگ ما از این لحاظ پیشرفتهای زیادی داشتهاند. امروز حوزهی قم، حوزهی بسیار بابرکت و باعظمتی شده است. امروز حوزهی قم از جهت تنوع، نوآوری، آشنایی با مسائل روز و در برخی از موارد حتّی از جهت تعمق، از گذشتهی خود جلوتر است. حوزهی قم، حوزهی بسیار بابرکتی شده است؛ لیکن این کافی نیست. حوزهها در همهی نقاط کشور باید رونق پیدا کنند و علمای بزرگ در حوزهها مستقر شوند؛ همچنان که بودند. در همین استان کرمانِ شما من بعضی از علما و فقهای بزرگ را زیارت کرده بودم؛ در کرمان، مرحوم آقای …
وجود فضلای جوان پرنشاط و خوشفکر، افتخار نظام اسلامی
… دیگر یا بیشتر ادامه پیدا کند و مطالب آقایان را بشنوم. آنچه فرمودید، جامع بود؛ یعنی همهی جوانبِ آنچه در زمینهی علوم عقلی و رابطهی آن با حوزهی علمیه خوب است به ذهنها بیاید و مطرح شود، تقریباً در فرمایشهای آقایان بود. من حقیقتاً لذّت بردم و خدا را شکرگزارم. این یکی از افتخارات نظام اسلامی است که حوزهی قم شامل و حاوی مجموعهای از فضلای جوان، پر نشاط و خوشفکر است، که زبدگان و جمعی از بهترینهای آنها شما هستید. البته من با بعضی از آقایان از نزدیک آشنا هستم و سالهاست که اخلاص دارم؛ با بعضی هم از روی آثار یا مقالههایشان تا حدودی آشنا هستم و به قول معروف، ما پُز این را همهجا دادهایم که جمع فضلای جوانِ فعّالِ خوشفکری در حوزه داریم. شما حقّاً امید آینده هستید. انشاءاللَّه این ستونها خواهد توانست سقف رفیع و بنای باشکوهی را در آیندهی حوزه نوید دهد.
بینظیری کمّی و کیفی حوزهٔ امروز قم در تاریخ اسلام
بخش چهارم بحث ما، واجبات حوزههای علمیه است. البته حوزهی علمیهی قم حقیقتاً امروز یک حوزهی برجسته است. من یک وقت در همان چند سال قبل از این، در همین سالن اجتماعات مدرسهی فیضیه، عرض کردم که قطعاً از اوّل تاریخ اسلام تا امروز، هیچ مجمع علمىِ بزرگِ عمیقِ با کیفیّتی مثل امروزِ حوزهی علمیهی قم وجود نداشته است. البته و بلاشک حوزههای علمیهای بوده است که علمای بزرگ در آن حضور داشتهاند. در بغداد و در حلّه و در نجف و در کربلا و در جاهای دیگر بودهاند؛ اما با این کمیّت عظیم، با این تنوّع، با این همه استاد و شاگرد، با این همه حلقههای علمی، چنین چیزی وجود نداشته است. …
هشدار دربارهٔ زمین گذاشتن پرچم فلسفهٔ اسلامی و لزوم تدریس قوی آن
… است، مبادا پرچم فلسفهی اسلامی را زمین بگذارد. من احساس خطر میکنم. فلسفهی اسلامی، فلسفهی بسیار والایی است. فلسفهی اسلامی، آن منطق عقلانیای است که میتواند بیپایگی بسیاری از تفکّرات شبه فلسفی و فلسفی را روشن کند. فلسفهی اسلامی، افتخار حوزههای علمیه است. پرچم فلسفهی اسلامی، همیشه در دست حوزههای علمیه بوده و بیش از همه در دورانهای اخیر، حوزهی علمیهی قم آن را در دست داشته است. مبادا این پرچم را زمین بگذارید. من از چند طریق هشدارهایی شنیدم که برایم قدری نگران کننده است. فلسفهی اسلامی باید در سطوح مختلف، با شیوههای خوب، با کتابهای قوی و با استفاده از متون راقىِ گذشته تدریس شود.
لزوم برنامهریزی برای مسائل روز دنیا در عصر ارتباطات سریع
با توجه به ارتباطات سریعى که امروز در دنیا هست که هر حرفى، هر فکرى، هر منطقى، هر شبههاى، هر راه حلّى که در یک گوشهى دنیا مطرح شود، گاهى در ظرف یک روز یا یک ماه به آن طرف دنیا مىرسد یا مىتواند برسد، باید حوزهاى مثل حوزهى علمیهى قم برنامهریزى کند. افرادى را آماده داشته باشند براى طرح مسائلى که در دنیا امروز در زمینههاى گوناگون مورد بحث است. افرادى را آماده داشته باشند براى تحقیق و تدقیق و نوآورى در همان مسائلى که امروز در خود حوزههاى علمیه مطرح است؛ مثل مسائل فلسفهى اسلامى، مثل مسائل فقه اسلامى، مثل …
تحقق تدریجی توصیهها: درس اخلاق، تفسیر، فلسفه و مجلات علمی
البته امروز که من با شما حرف میزنم، در همه این زمینههایی که گفته شد، کارهای زیادی در حوزهها - بخصوص حوزه مبارک قم - انجام گرفته است. فاصله بین امروز با چند سال قبل، فاصله قابل توجّهی است؛ درس اخلاق هست، درس تفسیرِ خوب هست، درس فلسفه خوب هست، تبلیغ هست، کلام هست، مجلّات علمىِ تخصّصی هست. این چیزهایی که ما به آنها توصیه میکردیم و بهعنوان آرزو مطرح میکردیم، بتدریج در حال تحقّق پیدا کردن است. این هم دلیل بر آن است که آنچه ما بهعنوان آرزو مطرح میکنیم، آرزویی خام و دست نیافتنی نیست؛ بدون چندان سرمایهگذاریای، بدون چندان تلاشی، با همّت عدهای که بخواهند همّت کنند، همهی این کارها عملی است؛ کما این که بحمداللَّه امروز ملاحظه میکنید در قم - در درجه …
لزوم برخورداری از مراکز آموزش و پژوهش به شیوههای جدید در کنار شیوهٔ معمول
حوزهی مقدسهی قم که علوم اسلامی را در سطح راقی و ممتاز تعلیم و تحقیق میکند در کنار مراکز درسی به شیوهی معمول و معهود که از امتیازات فراوان برخوردار است، باید از مراکزی که شیوههای جدید پژوهش و آموزش را تجربه میکنند، نیز برخوردار باشد و بر ذخیرهی کهن و غنی و تمام نشدنی خود، فراوردههای تازهی بشری را نیز بیفزاید.
لزوم برخورداری از مراکز آموزش و پژوهش به شیوههای جدید در کنار شیوهٔ معمول
حوزهی مقدسهی قم که علوم اسلامی را در سطح راقی و ممتاز تعلیم و تحقیق میکند در کنار مراکز درسی به شیوهی معمول و معهود که از امتیازات فراوان برخوردار است، باید از مراکزی که شیوههای جدید پژوهش و آموزش را تجربه میکنند، نیز برخوردار باشد و بر ذخیرهی کهن و غنی و تمامنشدنی خود، فراوردههای تازهی بشری را نیز بیفزاید.
قرار داشتن حوزهٔ قم بر قلهٔ جوامع روحانیت در طول تاریخ
امروز، حوزه قم، بر قلّه جوامع روحانیت است. در طول تاریخ و در عرض زمان، در هیچ برههای، حوزهای با این کمیّت و کیفیتِ کاری و با این هدفهای بزرگ و امیدهای درخشان وجود نداشته است. در گذشته، طلاّب در حوزههای علمیّه، افق را تیره و تار میدیدند. آماج تبلیغات آنها، گاهی به یک جماعت چند ده نفری محدود میشد. حوزهها به جهان نمیاندیشیدند. به پایگاههای رفیع سیاسی، اقتصادی و انسانی در اکناف گیتی نمیاندیشیدند. امروز در نگاه طلبه جوان، یک روستا نه …
فضای معنوی قم و حضور بزرگان اهل معرفت و سلوک در آن
مطلب اوّل این است که فضای قم و حوزه علمیّه، یک فضای معنوی است. حال، از گذشتههای بسیار دور، حرفی نمیزنیم؛ اما از حدود زمان میرزای قمی (رضوان اللَّه علیه)، و اندکی پیش از آن، یعنی زمان مرحوم ملاّصدرا و فیض تا امروز، که دوباره قم یک حوزه علمیه برجسته شده است، صحبت میکنیم. آنقدر اقطاب و ارکان معنوی و روحی از بزرگان، علما، زهّاد و اهل معرفت و سلوک، در همین فضایی که شما در آن نفس میکشید، راه میروید و زندگی میکنید، حضور یافتهاند که شمارش و شرح حال آنان، انسان را به دهشت میاندازد. چقدر در این فضا معنویت ابراز شده است! چه خبر است در این مدرسه فیضیه و آستانه مقدّسه و در این قبرستان شیخان و گوشه گوشه این شهر عزیز و پر خاطره! این فضا را باید قدر بدانید و خود را با آن همرنگ کنید. بارِ سنگینی بر دوش دارید و برای تحمل آن، بنیه معنوی قویای …
ارزش بینظیر حوزهٔ قم و استفادهٔ نابهینه از آن
مطلب آخر اینکه، حوزه علمیّه قم، گوهر گرانبهایی است که از لحاظ ارزشهای متراکمی که در آن وجود دارد، در طول تاریخ، نظیر آن یا نبوده است و یا اگر فرض کنیم از جهاتی همسنگ آن وجود داشته، بسیار نادر بوده است. اما از این گوهر گرانبها، به قدر ارزشش استفاده نمیشود. یک یاقوت یا برلیان گرانبها را میتوان دُرّة التّاجی کرد که بدرخشد و تلألؤ داشته باشد، یا با بهای آن، زمانی ملتی را از مخمصهای نجات داد و یا اینکه به جای همه اینها، از این گوهر گرانبها به جای سنگ ترازو استفاده کرد! این هم استفاده است؛ اما استفاده بهینه نیست.
بزرگترین حوزهٔ تاریخ شیعه و اوج اعتلای آن به برکت امام و انقلاب
خصوصیّت دومى که آن هم مخصوص قم است، این است که اینجا پذیرایى کنندهى بزرگترین حوزهى علمیهى طول تاریخ شیعه است. ما در طول تاریخ، از اوّل تشکیل حوزههاى علمیهى تشیّع تا امروز، به بزرگىِ این حوزهى مبارکهاى که به دست مرحوم آیةاللَّه حائرى رضواناللَّهتعالىعلیه در این شهر بنیان شد یا بازسازى گردید و در زمان مرحوم آیةاللَّه العظمى بروجردى، عظمت و اعتلا پیدا کرد و سپس به برکت امام بزرگوار و انقلاب عظیم، به اوج اعتلاى خود رسید، در هیچ جاى دنیا نداشتهایم.
حوزهٔ قم محصول و زبدهٔ سیر تاریخی حرکت علمی شیعه
… کربلا و حضور تلامذهی مرحوم «وحید بهبهانی» و سپس «شیخ» و «صاحب جواهر» و تلامذهی این بزرگواران تا دورهی اخیر است. بعد مرکزیت عظمای حوزهی فقاهت به وسیلهی مرحوم «آیةاللَّه حایری» و بعد مرحوم «آیةاللَّه بروجردی»، باز به قم منتقل میشود و تا امروز ادامه دارد. این حوزه، محصول این سیر تاریخی و نتیجه و مستحصل و زبده گُزینِ همهی این حرکت عظیم علمی است که با مهاجرت و تحقیق و علم، همراه بوده است و امروز در اختیار شماست.
تبلور تحقیقات دوازده قرن فقه و اصول شیعه در حوزهٔ قم
وقتی سابقهی حوزهی علمیهی قم را توضیح میدهیم، نمیخواهیم فقط بگوییم از لحاظ زمانی و تاریخی، آنها سَلَف این حوزهاند؛ بلکه از لحاظ محتوایی نیز همینطور است. تحقیقاتِ «شیخ طوسی» و بعد ابداعات «ابنادریس» و «محقّق حلّی» و آن فعّالیت فقهی وسیع «علاّمه» و دیگر کارهایی که دیگران کردند، امروز همه در این حوزه متبلور است. هر کسی در طول این دوازده قرن، در فقه و اصول، فعّالیتی کرده و هنری را بروز داده است، امروز در درس و بحث و تألیف و کتابِ این حوزهی علمیه متبلور است.
منشأ انقلاب اسلامی و منبع تمامنشدنی رجال فقاهت و تقوا
… (ارواحنافداه) و به فرزندان گرامی و فاضل و بیت شریف ایشان، و نیز به عموم شیعیان جهان و ملت بزرگ ایران، به ویژه به علمای بزرگ اسلام و حوزههای علمیه، مخصوصاً حوزهی عظیمالشأن قم که این بزرگوار یکی از بنیانگذاران و اسطوانههای آن بودند، تسلیت میگویم. بیشک حوزهی علمیهی فیّاض و پر برکت قم، صدقهی جاریهیی است که جهان اسلام در آزمونهای دشوار و در امر تقلید و هدایت عامّ دینی میتواند از برکات آن استفاده کند. این حوزهیی که در دوران معاصر، منشاء بزرگترین و پاکترین انقلاب جهان شد و رهبری چون شخصیّت درخشان و کمنظیر حضرت امام خمینی رحمةاللَّه علیه را به جهان اسلام هدیه کرد و ذخیرهی گرانبهایی چون مرحوم آیةاللَّه العظمی اراکی را سالیانی در حریم خویش برای لحظهی نیاز جامعهی اسلامی محفوظ داشته بود، به هنگام، تقدیم امت اسلام کرد امروز نیز علیرغم دشمنان اسلام، منبع عظیم و تمام نشدنیِ رجال فقاهت و تقوا است. امروز بحمداللَّه شخصیّتهای علمی بزرگی در آن حوزهی پرفیض و برکت، سرگرم تحقیق و تدریس و تربیت شاگردان و فراهم آوردن آثار علمی و تهذیب نفس و کمک به امت مسلماناند و به فضل الهی نیاز مردم به مرجع تقلید جامع الشرائط از آن حوزهی مبارکه، برآورده گردیده است. البته …