جامعهى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزهى بشرى ترجیح بدهد، آن وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گرهگشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به وسیلهى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بىغرض و بىطمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفهى حوزههاى علمیّه است. حوزهى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزههاى علمیّه است از اوّلى که این حوزهها در زمان ائمّهى هدیٰ (علیهم السّلام) به وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزههاى علمیّه دو دوران را تجربه کردهاند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.حوزهٔ علمیهگروه و سازمان
نامهای دیگر: حوزههای علمیه
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آنها.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام بهمناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴۱۳۶۰۱۴۰۴
فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سالها
تعریف در کلام رهبر
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزهها الان در همهى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهدهى حوزهها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتادهى فراموششده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همهى گردنکلفتها و سرِگردنهبگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، علىرغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان اینجورى است که اگر چنانچه یک مسئلهى جدیدى در آن به وجود بیاید، یک سؤالِ قانونىاى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضلهاى به وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این باره چیست؛ حکم اسلام در این باره چیست. حکم اسلام را چه کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلامشناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزههاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همهى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازهى کار میخواهند؛ نه، اینجور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسلهمراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئلهى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّلسؤالى که به ذهن مسئولان مىآید، این است که حکم خدا در این باره چیست. یا اگر چنانچه از آن طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى دربارهى مسئلهاى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه ادارهى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دورهى حضور است.شاهدها (۵۰ پاراگراف)
لزوم کمک حوزه به برنامهسازان معارف رادیو و اعتراف به کوتاهی در آن
البته من در اینجا باید اعتراف بکنم: من در غیاب شما معمولاً با آقایان روحانیون و علما و حوزهییها این حرف را میزنم و میگویم که این آقایان حق دارند از شما گله کنند و بگویند که این حوزهی علمیه کجاست و چرا به ما کمک نمیکند. شما این بار سنگین را بر دوش دارید؛ حقیقتاً باید به شما کمک کنند؛ این حق شماست که این را بخواهید. ما باید اعتراف کنیم که کمک نمیشود؛ اما حالا فارغ از اینکه چه کسی باید چه کار میکرده و نکرده، داریم حرف میزنیم. چه باید باشد؛ این را داریم عرض میکنیم.بیعذری فضلای حوزه در نظم ندادن به حوزه در شرایط امروز
… امروز بحمدالله اینجور نیست. امروز آقا که در رأس حوزههاى علمیّه هستند و خب بحمدالله مقام عالى و شامخى دارند، معتقدند به نظم و ترتیب در حوزه؛ ایشان در لندن مرکز دارند براى تبلیغات، و مانند اینها؛ خب اینها خودش افکار نو است، اینها تجدّد در امور است. لذا امروز به نظر من فضلاى حوزه هیچ عذرى ندارند اگر چنانچه حوزه را نظم ندهند. باید استفاده کنند از وجود ایشان، از افکار ایشان، از حمایت ایشان، حوزه را باید درست کنند.ارتباط حوزه با مسائل جهان اسلام، کشور و دولت
آنچه محور عرایض امروز ما است، حوزهى علمیّه است. البتّه امروز حوزهى علمیّه مثل گذشته جدا از مسائل و حوادث عالم نیست. امروز حوزهى علمیّه یک حقیقتى است که با همهى دنیا مرتبط است؛ مستقیم و غیر مستقیم. بنابراین سخن از حوزهى علمیّه با مسائل جارى جهان اسلام هم بىشک مرتبط است؛ همچنان که با مسائل کشور و مسائل دولت داراى ارتباط تام است. عرض کردهایم که نظام جمهورى اسلامى، نظامى نیست که مجموعهاى از علماى دین، ممکن باشد که از آن جدا باشند؛ آن هم مجموعهى عظیم حوزهی علمیّهى قم که خود پدیدآورندهی این انقلاب و زمینهساز پیروزى آن و …ثمربخش بودن حوزه و لزوم ثمربخش ماندن آن
… آن تلاش، تشکیل جمهورى اسلامى است با همهى برکاتش، و در جاهاى دیگر، بیدارى مسلمین؛ و بقیّهى قضایا که میدانید. امروز هم من و شما باید با اخلاص، با تلاش، با جهاد حرکت کنیم تا این درخت، ثمربخش بماند و ثمربخشتر بشود. این بارى است که ما دستبهدست میگردانیم. پس حوزهى علمیّه یک وجود مثمر بوده است؛ بعد از این هم باید مثمر باشد؛ این یک نکته و یک اصل که ما باید در نظر داشته باشیم تا حرفهاى بعد خودمان را بر این مترتّب کنیم؛ وَالّا حوزهى بىثمر فایدهاى ندارد؛ به دردسرِ نگه داشتنش نمىارزد. حوزه باید مثمر باشد. هیچ درختى اگر ثمرى نداشته باشد یا لااقل سایهاى بر سر کسى نیفکند، هیچ باغبانى زحمت نگهدارى از آن را بر خود هموار نمیکند.وابستگی حیات مستمر حوزه به جهاد و تلاش افراد هر نسل
… میماند حوزهى علمیّه است؛ یک موجود همیشه زنده؛ امّا حیات او به دست ما است، به دست هر نسل است. اگر من و شما زندگى را و جوهر حیات را در حوزه تزریق نکنیم، حیات حوزه ضعیف خواهد شد و به نسلهاى بعد نخواهد رسید. حوزه مربوط به افراد نیست؛ افراد میروند، حوزه میماند؛ امّا حیات مستمر و تاریخى حوزه، وابسته به جهاد و تلاش افراد است. ما میتوانیم العیاذ بالله بد عمل کنیم، نتیجهى بد بگیریم یا خوب عمل کنیم، نتیجهى درخشان بگیریم. پس این هم یک اصل، که عمل ما است که تأمینکننده و تعیینکنندهى آیندهی حوزه و آثار حوزه و ثمرات حوزه است.وظیفهٔ حوزه در انجام کارهای نشده و پاسخ به سؤالهای بیجواب
… ارکان و خطوط اصلى انقلاب اسلامى را ــ یعنى این تحوّل را، از شکلى به شکلى ــ باید توضیح بدهیم؛ بعد ارکان نظام جمهورى اسلامى را توضیح بدهیم؛ اقتصادش را، سیاستش را، روابط جمعىاش را، روابط فردىاش را، اخلاقش را، فرهنگش را، جایگاه علم را در آن باید توضیح بدهیم. خب اینها همه کار لازم دارد. جاى بسیارى از این کارها خالى است. اینها از حوزهى علمیّه باید بجوشد و سرریز بشود.لزوم حضور حوزه در متن حوادث علمی عالم
… برسد به دست بندهى روحانى، تازه حالا بفهمم که بله، در ده سال پیش، بیست سال پیش، چهل سال پیش، در اروپا یک دانشمندى یا یک متفکّرى یا یک فیلسوفى یا یک فیلسوفنمایى ــ هر چه ــ آمده به فلان نقطهى اعتقادات من تعرّض کرده، من به او جواب بدهم؛ این روش درستى است؟ یا نه، حوزه باید در متن حوادث علمى عالم باشد.لزوم تحقیق و آگاهی از معارف و وضع علمی دنیا
… ذهنیّت جامعه را. نه بعد از آنکه آمد و یک عدّهاى رفتند و خواندند و طرفدار شدند، حالا ما بنا کنیم که بله فلان کس در فلان قضیّه اینجور گفته و این به این دلیل و این دلیل و این دلیل، درست نیست؛ اینکه راه برخورد نیست. همهى اینها همان چیزهایى است که لازم است. پس تحقیق و پژوهش و اطّلاع و آگاهى از حقایق عالم و معارف عالم و وضع علمى دنیا، یکى از چیزهایى است که براى حوزهى علمیّه لازم است.منزوی نبودن مجموعهٔ حوزه از جریانات علمی و فکری جهان
حوزهى علمیّه نباید منزوى باشد از مسائل علمى و جریانات علمى دنیا؛ باید در متن جریانات علمى باشد. البتّه این حرف به معناى آن نیست که حالا فردا تکتک طلّاب قم بگویند خیلى خب، ما میخواهیم حالا در متن جریانات علمى قرار بگیریم و فلان کار را کنیم، پس درسهایمان را بگذاریم زمین، اوّل یک خُرده زبان یاد بگیریم و بعد بیاییم سراغ این کارها؛ نه، [مجموعهی] حوزه باید …وظیفهٔ تأمین خوراک فکری دینی برای همهٔ طبقات مردم
حوزهى علمیّه باید تأمین بکند. شما ــ که حوزهى علمیّه هستید ــ باید براى تمام طبقات مردم، امروز خوراک فکرى لازم را که آنها را به اسلام مؤمن کند، از گناه بیزار کند، به ثواب راغب کند، به رضاى الهى مطمئن کند، آنها را به درِ خانهى خدا ببرد، داشته باشید. کو؟بیسابقه بودن حوزهٔ امروز از نظر کمیت و کیفیت در تاریخ اسلام
نکتهى دوّم دربارهى حوزه است که حضرت آقاى مشکینى (ادام الله بقائه الشّریف و ادام الله برکات وجوده) بیان کردند. آقایان! حوزه یک چیز استثنائى است. حوزهى امروز نسبت به گذشتههاى ما استثنائى است. ما هرگز در تاریخ اسلام یک چنین حوزهاى با این کیفوکم نداشتهایم؛ حدود بیست هزار یا بیست و چند هزار [طلبه] ــ حالا آن طور که فرمودند[13] ــ در یک مرکز [هست]، حوزههای دیگر هم هست، حوزهى نجف هم بحمدالله هنوز هست که اگر چه دشمنان خیلى روى آن فشار آوردند، البتّه نخواهند توانست از بین ببرند آنچنان پایگاه عظیمى را و …پشتیبانی حقیقی با تأمین خوراک فکری، توجیه دینی و انسانسازی برای ادارهٔ نظام
… که حوزهى علمیّه از نیروهاى مسلّح مؤثّرتر است، جزو بیّنات و بدیهیّات ما است. پشتیبان [باشد]؛ نه پشتیبانى که در گفتگو و سخنرانى از مسئولین این نظام تمجید و تعریف بشود ــ خب اینکه یک چیزى است که اگر کسى وظیفهاش دانست، یک چیزى را میگوید، ندانست نمیگوید؛ کسى هم آن را مطالبه نخواهد کرد ــ پشتیبان به معناى حقیقى کلمه؛ یعنى خوراک فکرى او را بدهد، توجیه دینى او را بکند، تربیت و انسانسازى لازم را براى ادارهى این نظام باعظمت، حوزهى علمیّه باید بکند.حوزه کارخانهٔ تولید کتاب، عالم، متدین و فکر نو
حوزهى علمیّه یک دستگاه تولیدى است؛ یک کارخانه است؛ یک کارخانهى عظیم انسانى؛ باید دائم تولید کند. باید کتاب تولید کند، آدم و عالم تولید کند، متدیّن تولید کند، فکر تولید کند؛ یک فکرى، یک حرف تازهاى. حرف تازه که تمام نشده. ما خودمان همیشه با همدیگر هر وقت حرف میزنیم، میگوییم ما هر وقت به قرآن مراجعه میکنیم، چیز جدیدى پیدا میکنیم. بزرگان ما [هم] میگویند ــ ما که قابل این حرفها نیستیم؛ بزرگان، امثال شماها ــ بزرگترها میگویند هر وقت …حوزه کارخانهٔ ساختن مبلغ، مدرس، محقق، سیاستمدار و رهبر
[حوزه] کارخانهى سازندگى انسان، سازندگى فکر، سازندگى کتاب، سازندگى مطلب، سازندگى مبلّغ، سازندگى مدرّس، سازندگى محقّق، سازندگى سیاستمدار، سازندگى رهبر [باید باشد]. حوزهى علمیّه باید به جایى برسد که ده نفر، بیست نفر شخصیّتهایى که اگر هر کدام از اینها را بگذارند در مقابل زبدگان این امّت، بر او متّفق بشوند بر اینکه این صلاحیّت دارد براى رهبرى، همیشه بغل هم چیده، حاضر داشته باشد. ما خیلى کار داریم. این حوزهى علمیّه است.برآورده نکردن انتظارات از حوزه و لزوم یافتن عیب آن
اینکه گفتم سمینار، براى این است که در یک چنین جایى، شما بروید پشت تریبون، بگویید نه آقا، به این دلیل، این دلیل، این دلیل این جورى است. حالا که من دارم فقط صحبت میکنم، من ادّعا میکنم و میگویم حوزه این جورى نیست؛ حدّاقل این است که بگوییم این کارهایى را که مورد توقّع و انتظار از حوزه است، برآورده نمیکند. حالا گیرم بگوییم میتواند بکند، امّا نمیکند. چرا نمیکند؟ چون یک عیبى در کار هست؛ این عیب را باید پیدا کنید.لزوم شناخت دقیق و همهجانبهٔ مشکل امروز حوزه از درون آن
واقعاً ما باید بفهمیم که الان مشکل حوزه چیست؛ این به یک نوع نگرش دقیق، پخته و همهجانبه احتیاج دارد. من سالهاست که از حوزه منفکم. ماها مسائل عمومی حوزه را میدانیم؛ اما بلاشک مسائل ریزی در حوزه هست که ما نمیدانیم؛ آن کسی که در حوزه تنفس و زندگی میکند - به قول عربها، یعیش الحوزة - این مسائل را میفهمد.خلأهای فکری حوزه از مسائل آن
یک بخش دیگر از مسائل حوزه، خلأهای فکری حوزه است. من نمیدانم الان در طرح این تفسیرها یا عقاید یا بحثهای سیاسی - همینهایی که الان در مجلهی حوزه هست - آیا شما با آماری به این نتیجه میرسید که الان در حوزه به این مباحث نیاز هست یا نه؛ یعنی طلبه برای منبر خودش، برای قرار گرفتن در جایگاه سیاسی لازم خودش، حتّی …حوزه مرکز علم و تحقیق و علم بیمزد، نه آموزش تقلیدی
… مثلاً در جلسه با یک طلبهاى که مىنشستند دو کلمه حرف حساب مىشنفتند، میگفتند عجب، واقعاً بین روحانیّت مثل شمایى وجود دارد؟ در حالى که آن طلبه، یک طلبهى معمولى بود. روحانیّت را نمیشناختند، یعنى تلقّى دستگاههاى علمى کشور و دانش کشور از روحانیّت [این بود]. حوزهى علمیّه مرکز علم است، مرکز تحقیق است؛ علم براى علم و علم بدون مزد و بدون قصد مزد، اصلاً مصداقى اگر داشته باشد در کشور ما، از قدیم در حوزههاى علمیّه است. اینجا را یک محیط بىعلم میدانستند!نقش حوزهها در حفظ و تبیین دین و هدایت فکر دینی جامعه
… دربارهى نقش حوزههاى علمیّه است در جامعهى ما؛ چه در گذشته، چه حال و چه آینده. دربارهى این نقش باید خیلى مطالعه و تدبّر بشود. بخصوص حوزهى علمیّه را انتخاب کردیم از مجموعهى روحانیّت، چون اینجا مزرع علماى دین و پرورشگاه نهالهاى بالندهى فقاهت در آینده است. این حوزهها در طول زمان توانستهاند اوّلاً دین را حفظ کنند و تبیین کنند که اگر زحمات حوزههاى علمى از آغاز تا امروز نمیبود، یقیناً از دین و حقایق دینى چیزى باقى نمیماند و بقاى دین، مدیون تلاش علمى حوزهها است. همچنین توانستهاند روحیهى مردم را، روحیهى دینى مردم را تقویت کنند. از این حوزهها بوده است که علما و مبلّغینى برخاستهاند و در میان مردم تبلیغ دین کردهاند و روحیهى دینى را در مردم تقویت کردهاند و همچنین توانستهاند فکر جامعه را هدایت کنند. بعد از دوران حدیث و متنگرایى و از اوّلِ دوران استدلال تا امروز که بیش از هزار سال تقریباً میگذرد، این حوزههاى علمیّه بودند که توانستند فکر دینى مردم را هدایت کنند و دین را حفظ کنند و به آنها روحیهى دینى بدهند.نقش حیاتی حوزه برای جامعه و لزوم تحقیق دربارهٔ آن
… آن فرمانده و آن رهبر بودند در سرتاسر کشور و کارى انجام گرفت که در طول تاریخ اسلام از بعد از صدر اوّل تا امروز انجام نگرفته بود و آن، تحقّق این نظام اسلامى بود؛ در دوران بعد از انقلاب تا امروز هم که حضور طلّاب و حوزههاى علمیّه در مراحل مختلف انقلاب واضح است. پس حوزهى علمیّه یک نقش حیاتى دارد براى جامعه از جهات مختلف و این همانطور که عرض کردیم باید مورد تدبّر قرار بگیرد؛ یعنى کسانى روى این فکر کنند و تحقیق کنند و موادّ لازم را جمعآورى کنند و فکر نو در این زمینه ارائه کنند.نبود برنامهریزی منظم برای حوزهها با وجود گنجینه بودن آنها
… اسلام است. قاعدتاً در هر جاى دنیا یک چنین گنجینهى اساسىاى وجود داشته باشد، براى آن شب و روز برنامهریزى میکنند؛ لحظهاى از هدایت آن غافل نمیمانند؛ بزرگانى، صاحبنظرانى، براى اینکه چگونه از این ذخیرهى عظمىٰ استفاده بشود در حال برنامهریزى هستند؛ ما چطور؟ ما براى حوزههاى علمیّهمان چقدر برنامهریزى میکنیم؟ چه کسى این برنامهریزى را میکند؟ چند درصد از وقت بزرگان و برجستگان روحانیّت صرف برنامهریزى براى حوزه میشود؟ آیا به قدر یک ادارهى کوچک در امور دنیایى، به قدر یک دانشگاه کوچک، براى حوزه برنامهریزى منظّم انجام میگیرد؟ تحقیقاً نه. بله، یک نفر ممکن است که براى درس خودش بنشیند فکر کند که تا آخر سال چه مسائلى را بگویم، چه جورى بگویم، به کدام کتابها مراجعه کنم؛ [امّا] این کجا و برنامهریزى براى حوزههاى علمیّه کجا؟لزوم گروههای متخصص برای برنامهریزی عملی حوزهها
… مثل مشهد و اصفهان و تبریز و بعضى شهرهاى دیگر و چه حوزههاى کوچکى که در سرتاسر کشور هست ــ چه کسى براى اینها برنامهریزى میکند؟ چند درصد وقت ما براى برنامهریزى صرف میشود؟ تقریباً باید گفت صفر! در مقابل این ارزش عظمىٰ، آن کارى که ما میکنیم در حکم صفر است. این هم نکتهى دوّم که بدانیم که ما احتیاج داریم به برنامهریزى براى حوزههاى علمیّه. باید گروههاى متخصّص و متمحّض[3] در برنامهریزى ــ هم وارد این کار باشند، هم متمحّض براى این کار باشند ــ بنشینند و مرتّب نگرش داشته باشند به حوزهى علمیّه و مسیر او، و براى فرداى او و فرداهاى او برنامهریزى کنند؛ برنامهریزىهاى عملى.لزوم ارزش یافتن تخصص در تفسیر، فلسفه، کلام و تاریخ
… پیدا بکند، بایستى به تفسیر نمیپرداخت. یک آقاى ملّاى محترم عالِمى فرضاً اهل تفسیر باشد و مردم از تفسیر او استفاده کنند، بعد براى خاطر اینکه این درس موجب میشود که او شهره بشود به بىسوادى، این درس را ترک کند؛ شما را به خدا این فاجعه نیست؟ باید عکس این باشد؛ آقا، فلانى متخصّص در تفسیر است ــ استاد بزرگ تفسیر یک عنوانى باید در حوزه باشد ــ ایشان متخصّص در فلسفه است؛ ایشان متخصّص در کلام است؛ ایشان متخصّص در تاریخ است؛ اینجور چیزهایى باید در حوزه ارزش پیدا بکند؛ کمااینکه در گذشته هم از این چیزها بوده.لزوم آگاهی حوزه از پیشرفتهای جهانی مرتبط با علوم اسلامی
مطلب پنجم این است که حوزه باید از پیشرفتهاى جهانى در همهى مسائلى که به علوم اسلامى ارتباط پیدا میکند مطّلع بشود و خود را با آن هماهنگ کند. مثلاً امروز در باب مسائل جامعهشناسى، مفاهیم جدیدى مطرح میشود که این مفاهیم با حوزهى کار علماى دین ارتباط پیدا میکند. همین مفاهیم هست ــ فرض کنید مفاهیم جامعهشناسى یا تاریخى مارکس ــ که مىآید در داخل اجتماعات و وسیلهاى میشود براى القای تفکّرات ماتریالیستى …لزوم هماهنگی بموقع حوزه با افکار نو برای حفظ موضع تهاجمی و تبیینی
… بىدینى و بىخدایىِ آنها کتاب بنویسیم؟ این درست است؟ راهش این است؟ یا نه، اگر از همان وقتى که فرض کنید تفکّرات اقتصادى یا اجتماعى مارکسیسم یا هر مکتب دیگر ــ حالا من به عنوان مثال مارکسیسم را میگویم که حالا امروز در دنیا دیگر از مارکسیسم تقریباً خبرى نیست؛ امروز باز چیزهاى دیگرى هست ــ داشت ریشه میگرفت و جوانه میزد، حوزههاى علمیّه متوجّه بودند و خودشان را هماهنگ میکردند و پیش میبردند، میتوانستند بموقع و بجا آن افکار صحیح اسلامى را بدهند و نگذارند که در موضع تدافعى قرار بگیرند، همیشه موضع تهاجمى، همیشه موضع تبیینى داشته باشند. پس بنابراین بایستى با افکارى که به نحوى با مسائل اسلامى ارتباط پیدا میکند، خودشان را هماهنگ بکنند.لزوم آشنایی با تحولات جهانی برای برخورد فعال نه انفعالی
… در دنیا پیش آمده بود. هگلی پیدا شده بود و دیالکتیکى درست کرده بود و پخش شده بود در همهى عالم و آمده بود یواشیواش منطق شکلى و صورى را که پایهى استدلالهای ما است، مورد تعرّض قرار داده بود، ما تازه به فکر افتادیم که بیاییم دیالکتیک را خراب کنیم یا رد بکنیم! خب، اینجور برخورد با قضایا برخورد انفعالى است. بایستى با تحوّلات جهانى آشنا بود تا برخورد انفعالى پیش نیاید، بلکه برخورد فعّال پیش بیاید.وظیفهٔ حوزه در پیشبینی و پاسخ به معضلات فقهی نظام
… امروز در باب ادارهى کشور به مسائلى برخورد میکنیم که مشکلات و معضلات دینى و فقهى ما است؛ پاسخ اینها را میخواهیم، کسى جوابگو نیست؛ باید خودمان بنشینیم یا یک آقایى را ببینیم و از او بخواهیم یا فرض کنید که در کتابها بگوییم بگردند و جواب این مسئله را پیدا کنند. خب، یک دستگاهى باید آماده باشد که تمام مشکلات و معضلات نظام را پیشبینى کند، فکر کند، حل کند، جواب و پاسخ آماده را براى آن آماده بکند. این جزو وظایف حوزههاى علمیّه است؛ نظام مال اسلام است و اسلام آن چیزى است که حوزهى علمیّه براى آن به وجود آمده.لزوم پیگیری و تکمیل روشهای علمی بروجردی و پیشبرد فقاهت
اکنون که پس از گذشت سى سال از رحلت مرحوم آیةاللهالعظمى بروجردى (قدّس سرّه) به برکت نظام جمهورى اسلامى [از ایشان] یاد و تجلیل میشود، شایسته است که حوزههاى علمیّه و زعماى علمى آن به این تکریم اکتفا نکرده، روشهاى علمى و تحقیقى آن بزرگوار را نیز ــ که همچنان از تازگى برخوردار است ــ تعقیب و تکمیل کنند و گردونهى فقاهت اسلام را به پیش برند.امید نظام و راهنمای حرکت کلی کشور
در بخش آنچه باید دچار تحوّل و تطوّر بشود در حوزهى علمیّه ــ که بخش بسیار مهمّى است ــ من اگر بخواهم مطلبى به طور اجمال و خلاصه اینجا عرض بکنم ــ که البتّه تفصیل آن را در مجموعهى فضلا و علما و اعاظم حوزه با جزئیّات و ریز مسائل عرض کردهام[13] ــ این است که این مجموعهى عظیمى که امروز امید نظام جمهورىاسلامى است، امید آیندهى کشور است، به منزلهى راهنمایى است براى حرکت کلّى کشور؛ نهفقط امروز، براى فردا و فرداها که هر کدام از شما در یک بخشى باید این راهنمایى را انجام بدهید و در میان شما کسانى باید راهنمایى کلّ مجموعه را در دوران خودش و زمان خودش انشاءالله انجام بدهند. این مجموعهاى که امروز چشم امید جهانى به او است به یک معنا، و مایهى اتّکا و امید آیندهى کشور و امروز کشور است، باید خودش را با شرایط زمان، با امکانات زمان، با پیشرفتهاى زمان هماهنگ کند. همین درس را بخواند، همین علم را بیاموزد، همین سلوک اخلاقى و معنوى را …لزوم رشد ارزشهای جهادی و تدین و متدینساز بودن حوزه
… ــ جنگ ما این بود دیگر؛ جنگ، دفاع از حریم امام صادق و از حریم اسلام و قرآن بود ــ در میدانهاى خطر بىمحابا پیش میرود و داستانهایى خلق میکند که گویى افسانه است؛ اینقدر از ذهن مردمِ امروز دور است. اینها ارزشهاى تمامنشدنى است؛ هیچ چیزى با اینها معادل نیست. نظام حوزه این ارزشها را بایستى رشد بدهد و پیش بیاورد. ارزش تدیّن و تعبّد و ذکر، ارزش بسیار بزرگى است. ما همیشه افتخار میکردیم که حوزههاى علمیّه آنچنان است که وقتى کسى وارد میشود، اگر بار معنوى و دینى و اعتقادى و عملى زیادى هم نداشته باشد، وقتى خارج میشود پُربار است؛ متدیّنساز است. و توقّع کردیم همواره از دانشگاههاى کشور ــ دانشگاههاى سبک جدید ــ که اینجور باشند که جوانها اگر وارد که میشوند متدیّن نیستند، وقتى خارج میشوند متدیّن خارج بشوند. این باید در حوزهی علمیّه به حدّ اعلى برسد.