رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

سرمایه‌های علمی حوزه و وظیفهٔ عاجل بررسی نیازهای آن

اگر از خودمان سؤال کنیم که حوزه به چه احتیاج دارد که ما آن را انجام بدهیم، این سؤال درستى است. حوزه خیلى چیزها دارد، اینها سرمایه‌هاى حوزه هستند؛ حوزه علم غزیرى،[3] تجربه‌ى علمى طولانی‌ای، اکابر فنّان در فنون مربوط به حوزه‌ى علمیّه به تعداد زیادی، اساتید کارکرده‌ى کارکشته‌ى در کار خود کاملاً وارد به تعداد معتنابهى، سنّت‌هاى خوب براى درس خواندن و درس گفتن و رابطه‌ى استاد و معلّم و مایَئولُ[4] به این امور به میزان فراوانی، و بسى سرمایه‌هاى ارزشمند دیگر دارد؛ چه ندارد؟ این را باید فکر کنید. به نظر بنده اوّلین وظیفه‌ى عاجلى که پیش پاى دست‌اندرکاران حوزه است، اعم از مدرّسین محترم، شوراى مدیریّت و طلّاب و در رأسشان مجمع نمایندگان طلّاب که شما آقایان باشید، این است که این سؤال را بررسى بکنید و ببینیم حوزه چه لازم دارد که ما باید آن را فراهم بکنیم. به‌ نظر میرسد حوزه به چیزهاى متعدّدى احتیاج دارد و من الان در مقام پاسخگویى جامع و کامل به آن سؤال نیستم لکن [یک] اجمالى، یک شَبَحى را از آنچه در ذهن ممکن است بگذرد، عرض میکنم.

پنج مأموریت حوزه: افتاء، تربیت مدرس، تحقیق، قضا و تبلیغ

… رشته‌هاى تخصّصى اخیراً به ‌وجود آمده، مقرّرات و ضوابطى گذاشته شده، لکن بایستى اینها [برسد] به حدّ یک نظام درسىِ کامل یا یک نظام کارى کامل ــ فقط هم درسی نگوییم ــ شامل درس و تحقیق و پژوهش و همان پنج مأموریّت و مسئولیّتى که بنده پارسال عرض کردم حوزه‌ها دارند؛ یعنى حدّاقل پنج کار که رئوس مطالب آن اینها است: احراز مَسند افتاء و تربیت انسانهاى صالح براى افتاء، تربیت مدرّس، انجام تحقیقات براى پیشرفتهاى علمى، مسئله‌ى قضا در جامعه، و مسئله‌ى تبلیغ. این پنج کارى است که دم دست است؛ البتّه حوزه کارهاى دیگر هم دارد و خیلى کارهاى مهمّى را میتواند و باید انجام بدهد؛ این پنج قلمِ دم‌دستىِ حتمى است. یک نظامى که فراگیر باشد، یک چیز لازمى است؛ این یکى از کارهایى [است] که بایستى در حوزه انجام بگیرد.

لزوم فهم و تحلیل مسائل جاری جهان در عالی‌ترین سطح

یکى از کارهایى که در حوزه لازم است و [جزو] خلأهایى که حوزه با آن روبه‌رو است، این است که ما ــ ما یعنى حوزه، مسئولین حوزه، اکابر حوزه، شخصیّت‌ها و رهبران حوزه مثل مراجع تقلید و مدرّسین بزرگ و شوراى مدیریّت و مانند اینها ــ باید کارى کنیم که در داخل حوزه‌ى علمیّه درک از مسائل جارى عالم و قدرت تحلیل و فهم این مسائل در عالى‌ترین سطح خودش در کشور وجود داشته باشد؛ یعنى ما باید کارى بکنیم که حوزه‌ى علمیّه قادر باشد به‌ وسیله‌ى یکایک اغلب افرادش ــ حالا نمیگوییم همه‌ى افراد ــ در فضاى عمومى کشور بینش درست سیاسى را و فهم مسائل جارى را در اختیار دیگران بگذارد و مردم را هدایت کند و پیش ببرد. کج فهمیدن، ساده و سطحى فهمیدن، کند و ناهوشمندانه فهمیدن، غافل ماندن از مسائل جارى عالم و مسائل جارى کشور، از جمله‌ى زیان‌بخش‌ترین چیزهایى است که ممکن است حوزه‌ى علمیّه با آن روبه‌رو بشود. اینها است که زمینه را فراهم میکند براى اینکه یک عدّه آدم بددلِ …

ضرورت سطح بالای فهم سیاسی و هدایت سیاسی حوزه

مسئله، مسئله‌ى نظام اسلامى و دیدگاه تمام مسلمانهاى دنیا است که امروز دارند به جمهورى اسلامى نگاه میکنند. و جمهورى اسلامى است و [یک] حوزه از جهت اسلام و معارف اسلامى. اگر خداى نکرده حوزه ضربه‌اى بخورد، اِشکالى پیدا کند، از نظر فهم مسائل جارى، یک جایى کج بفهمد، یک موضعى را درست تشخیص ندهد، نیازى را در جاى خود درک نکند یا بد بفهمد، دشمن را نشناسد، دوست را نشناسد، بر اساس آن تصمیم‌گیرى‌ای بشود، ضربه‌هایى که پیش خواهد آمد، ضربه‌هاى جبران‌ناپذیرى خواهد بود. فهم سیاسى و هدایت سیاسى حوزه بایستى بسیار سطح بالا باشد.

مغتنم شمردن فرصت فراهم‌شده به برکت انقلاب برای رفع نیازهای حوزه

… حرکت سازمانى این مجمع و به تَبَع آن، طلّاب انجام گرفته و [گامهای خوبی] برداشته شده. آنچه اوّلاً و ابتدائاً باید عرض بکنم، این است که این‌جور کار دسته‌جمعى که واقعاً مبارک و فرخنده است براى حوزه‌ى علمیّه، باید هرگز دچار رکود و انتظار و تعلّل و سردرگمى نشود. زمان بسرعت میگذرد، عمرها طى میشود، فرصتهاى مختلف از دست میرود و فرصت جوانى را و نشاط را و فراهم بودن زمینه‌ى حوزه‌ى علمیّه را باید فضلاى محترم و طلّاب و اعاظم حوزه در جاى خود مغتنم بشمرند و حالا که زمینه به برکت انقلاب و به برکت رهبرى همه‌جانبه‌ى امام بزرگوار (رضوان الله‌ تعالى علیه) فراهم شده، آن کارى را که حوزه‌ی علمى شیعه به آن احتیاج دارد، انجام بدهند.

خطر عقب‌ماندن حوزه با دفن استعدادها و نظرات نو

… این نیروها در صحنه‌ى عمل. اگر در صحنه‌ى تصمیم‌گیرى نباشند، در صحنه‌ى عمل نمیشود از آنها استفاده کرد. باید به جوانها میدان داده بشود؛ از فکر تازه استقبال کنید، نه به معناى پذیرش، بلکه به معناى بررسى و گزینش، تا کسانى که داراى ابتکارند، قدمهاى خوب را بردارند؛ اى بسا استعدادهاى برجسته‌اى وجود داشته باشد، اینها گم نشوند، دفن نشوند؛ اى بسا نظرات عالى‌اى در چگونگى درس خواندن و کتاب درسى و روال بحثهاى اصولى و فقهى و غیر اینها وجود داشته باشد، اینها مظلوم واقع نشوند؛ که اگر این‌جور شد، هم حوزه عقب خواهد ماند، هم ممکن است دشمنانى که با اصل کیان و بنا و استقرار حوزه مخالفند، از آنها سوء استفاده بکنند.

آزادی انتخاب استاد و اشکال بی‌تعبد در کنار احترام کامل به استاد

… میکند، هیچ حرفى را از استاد تعبّدى قبول نمیکند. الان هم همین‌جور است، هر ‌کسى هم باشد فرقى نمیکند. حالا بنده درس میدهم اینجا، طلبه‌ها مى‌آیند، [طلبه‌] اشکال میکند، تا وقتى هم که باور نکند و قبول نکند ساکت نمیشود؛ اگر هم ساکت بشود، میگوید استاد اشتباه کرده؛ هیچ تعبّدى نسبت به حرف استاد در محیط‌هاى علمى ما نیست؛ یعنى شاگرد این‌جور با استاد جرى برخورد میکند، امّا همین شاگرد با آن استادى که این‌جور جرى برخورد میکند، مثل نوکر او است. حالا البتّه به آن شدّت نیست، تا زمانهاى ما واقعاً بود؛ [امّا] هنوز هم خیلى فرق دارد با محیط دانشگاه. یعنی [اینکه] یک شاگردى رد بشود و به استادش احترام نکند، اصلاً چنین چیزى معقول نیست، چه برسد به استادش اهانت کند. اگر اهانت کند، میگویند چرا اهانت میکنى، خب …

به‌کارگیری تفقه و اجتهاد بصیر در خدمت گسترش معارف اسلامی

براى عملى شدن این هدف که گامهاى اساسى و بلند آن، از آغاز پیروزى به‌ وسیله‌ى همه‌ى دست‌اندرکاران و با اِشراف و اهتمام شدید امام (رضوان الله‌ علیه) برداشته شده، باید قواى سه‌گانه‌ى کشور هماهنگ و پیگیر عمل کنند و حوزه‌هاى علمیّه و مراکز فرهنگى و پژوهشى اسلامى به تلاش وسیع دست زنند و سرچشمه‌ى پایان‌ناپذیر تفقّه و اجتهاد آگاهانه و بصیر را در خدمت عمق و گسترش معارف اسلامى به کار گیرند و دستگاه فکرى و عملى نظام جمهورى اسلامى با هم و در کنار هم، جامعه را در راه اسلامى شدنِ روزافزون و به سَمت هدفهاى اسلامى پیش ببرند.

گسترش دامنهٔ کار حوزه‌های علمیه در قیاس با گذشته

… روحانى میتواند مملکت را به سمت کشاورزى بکشاند، یا به ‌سمت صنعتى بکشاند؛ خداى ناکرده به ‌سمت وابستگى بکشاند، یا به سمت خودکفائى و استقلال بکشاند؛ به‌ سمت شکوفایى اقتصادى بکشاند، یا به ‌سمت رکود اقتصادى بکشاند. این کجا، آن کجا؟ اصلاً قابل مقایسه است؟ این‌ قدر سعه‌ى[13] کار شما و حوزه‌هاى علمیّه تفاوت کرده.

همکاری علما و فضلای حوزه‌ها در تهیهٔ دایرة‌المعارف

لذا اینجانب که مدّتها است در آرزوى تهیّه‌ى دایرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (علیهم ‌السّلام) میباشم، جنابعالى را که چهره‌ى درخشانى در علم و عمل بوده و بحمدالله‌ از مقام والایى در فقه و علوم مرتبط به آن برخوردارید، براى انجام این اقدام بزرگ شایسته دانسته، مسئولیّت ایجاد و اداره‌ى مؤسّسه‌اى براى تهیّه‌ى این دایرة‌المعارف را به جنابعالى محوّل میکنم تا با همکارى علماى بزرگوار و فضلاى ممتاز حوزه‌هاى علمیّه، این خدمت ماندگار را در زمانى مناسب براى جهان اسلام به انجام رسانید. توفیق جنابعالى را از خداوند متعال مسئلت میکنم.

سفارش به احیای حوزه‌های علمیه و ترویج شریعت در منطقه

… وسیله جنابعالى را به سِمت امامت جمعه‌ى بندرعبّاس منصوب مینمایم تا ضمن برگزارى این فریضه‌ى الهى، مردم را به وحدت و همبستگى دعوت نموده، از تفرقه و اختلاف برحذر دارید و نسبت به وظایف مهمّى که بخصوص در این مرحله‌ى حسّاس نسبت به اسلام و انقلاب دارند آشنا سازید. ضمناً جنابعالى را در کارهاى دینى و رسیدگى به امور مذهبى و شرعى که مربوط به ولىّ‌فقیه است، به عنوان نماینده‌ى خود در آن منطقه منصوب مینمایم که ان‌شاءالله‌ تعالى در احیاى حوزه‌هاى علمیّه و ترویج شریعت مقدّسه و سایر امور مربوطه بهتر بتوانید اقدام نموده و عمل کنید و البتّه احتیاط را در هر حال مراعات کنید که بهترین وسیله‌ى نجات است. امید آنکه عموم اهالى محترم و نهادها و ارگان‌هاى محلّى نیز کمال همکارى را با جنابعالى در این باره معمول دارند.

منسوب بودن تشکیل حوزه‌های علمیه به زمان شیخ طوسی

خب، اینهایى که عرض شد، واقعیّاتى است. تاریخ گذشته هم که میگوییم «هیچ‌ وقت»، یعنى از زمانى که چیزى به عنوان طبقه‌ى دینى ـ علمى در میان شیعه به‌ وجود آمده است که معمولاً تشکیل حوزه‌ها را به زمان شیخ‌الطّائفه، شیخ طوسى (رضوان الله‌ تعالى علیه) میرسانند؛ شاید قبل از آن هم بشود این تاریخچه را پیش برد. پس ما امروز این خصوصیّات را داریم.