رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۳۴۱ پاراگراف)

بزرگان متنفذ حوزه مخاطب نخست پیشنهادهای اصلاحی

یک دسته بزرگان حوزه‌اند که بحمداللَّه جمع کثیری از حضرات، این‌جا تشریف دارند. از قدیم نسبت به اکثر این آقایان ارادت داریم و بعضی از آنها، هنگامی که من طلبه‌ی جوانی بودم، در همین حوزه، جزو بزرگان و فضلا بودند و همیشه آنها را به بزرگی و عظمت و تقوا و علم شناخته‌ایم. اینها چون در حوزه منتفّذند، مخاطبِ اوّل هستند.

لزوم کار چندبرابری با وجود کارهای خوب انجام‌شده

مطلبی را که امروز برای شما مطرح میکنم، از مقدّمات بدیهی و واضح شروع میشود و به استنتاج بدیهی و واضح نیز میرسد؛ لیکن به گمان من - به عنوان یک طلبه و مسؤول در جمهوری اسلامی و به عنوان معتقد به رسالت علما در امور دین و دنیای مردم - این استنتاج بدیهی از این مقدّمات بدیهیّه، کماهوحقّه مورد عمل قرار نگرفته است. البته کارهای خوبی هم شده است: «ولاتبخسوا الناس اشیاءهم».[2] انسان نبایستی حق کسانی را که زحمت کشیدند و کار کردند، ضایع کند. انصافاً خیلی کار شده است؛ اما آنچه که باید بشود، چند برابر آن چیزی است که تاکنون شده است.

نیاز جوامع مسلمان و نومسلمانان به فعالیت حوزه

حاجت چهارم، نیاز جوامع مسلمان و مردم نومسلمان است. ملاحظه کنید امروز در اطراف دنیا چقدر مردم به اسلام رو کرده‌اند؛ چه آنهایی که مسلمان بوده‌اند، اما اسلام را با پیام زندگی آن نمیشناختند و فقط مجموعه‌ای از عبادات و خم و راست شدن و گوشه مسجد نشستن را میدانستند و چه آنهایی که قبلاً مسلمان نبودند. امروز اسلام به …

لزوم تسریع و تصحیح حرکت اصلاحی حوزه بدون کندی

… تحقیق، یا برای تدریس و یابرای تعلیم، خود را آماده کند. بحمداللَّه در چند سال اخیر کارهای بسیار مهمّی در این زمنیه انجام گرفته است که لازم است از شورای عالی و دستگاه مدیریّت حوزه علمیّه تشکّر کنم. در حوزه علمیّه قم خیلی زحمت کشیده‌اند و خیلی تلاش شده است؛ منتها آنچه باقی مانده و هنوز انجام نگرفته است، نسبت به آنچه که تاکنون انجام شده، چند برابر بیشتر است. این حرکت نباید کُند شود؛ بلکه باید روز به روز سرعت و استقامت و صحّت بیشتری پیدا کند و اگر در یک جا کار اشتباه و یا کُند پیش میرود، تصحیح و تسریع شود.

وظیفهٔ فرستادن برجسته‌ترین فضلا و مجتهدان به قوهٔ قضاییه

در قوّه قضایّیه نظامِ جمهورىِ اسلامی، پیش از هرچیز، علم و آگاهی و معرفت لازم است. لذا، حوزه‌های علمیّه و دانشکده‌های حقوق و مؤسساتی که مربوط به حقوق قضایی هستند، باید نخبگان خودشان را به قوّه قضایّیه بفرستند. به ویژه حوزه علمیه که باید برجسته‌ترین فضلا و مجتهدان و شخصیتهای خود را بفرستد؛ همچنان‌که همیشه و از قدیمترین ایّام در این کشور، همین‌طور بوده است.

یادگیری متقابل روش‌های خوب میان حوزه و دانشگاه

… تشکیل شود! نه؛ مقصود این نیست. دانشکده در جای خودش تشکیل شود، حوزه هم در مرکز جغرافیایی و خارجی خودش. معنای وحدت این نیست که این آن‌جا برود و آن این‌جا بیاید و همه با هم در یک فضا و زیر یک سقف زندگی کنند. این، برداشت ساده‌ای از یک قضیه‌ی پیچیده و مهم است. یا فرضاً نباید کسانی خیال کنند که وقتی ما از وحدت حوزه و دانشگاه صحبت میکنیم، یعنی روشهای حوزه صددرصد به دانشگاه بیاید؛ نه. البته بعضی از روشهای حوزه، روشهای بسیار خوبی است و باید دانشگاهها آنها را یاد بگیرند. همان‌طور که ما در حوزه، بعضی روشهای تحقیق را از دانشگاه یاد میگیریم.

وجود ایراد در برخی روش‌های درسی حوزه

علی اىّ‌ حال اگر در هر محیط درسی بعضی از روشهای حوزه را بیاموزند، خوب است. ضمناً این حرف به معنای آن نیست که هر روشِ درسی حوزه خوب است. ما به بعضی از روشهای درسی در حوزه ایراد میگیریم؛ همان‌طور که خودِ حوزه‌ایها هم همیشه ایراد میگیرند. منظور این نیست که هر چه حوزه دارد، یکسره در دانشگاه بیاورند. البتّه هر روش خوبی در حوزه است، در دانشگاه آن را یاد بگیرند و هر روش خوبی هم که در دانشگاه است، در حوزه آن را بیاموزند. روشهای سنّتی و روشهای وارداتىِ خوب، همدیگر را کامل کنند؛ چون ما با هر وارداتی …

ریشهٔ عمیق حوزه در کشور به سبب پیوند با دین و ایمان مردم

… رضاخان انجام میدادیم. شب هم که هوا تاریک میشد، آهسته میآمدیم در یک گوشه؛ در اتاق مدرسه‌ای، جایی، بیتوته میکردیم. اوّل این‌گونه شروع کردند. چرا؟ چون میخواستند دانشگاه باشد و حوزه نباشد. رضاخان، آن شکل را انتخاب کرده بود. بعد دیدند نمیشود. دیدند امکان ندارد. حوزه در این کشور ریشه‌ای عمیق دارد. دیدند هر چه جلوِ طلّاب را میگیرند، علما و روحانیون در گوشه و کنار رشد میکنند. قادر به از بین بردن این نهال علمی نیستند؛ چون با دین و ایمان و اعتقادات مردم سروکار دارد. از این رو آمدند و در سالهای میانی سلطنت پهلوی، نقشه‌ی دوم را پیاده کردند. البته آن طاغوت رفت، طاغوت دیگری آمد. اما پشت پرده، دستها و سیاستهای دیگری بود که این کارها را دنبال میکرد. اینها - آن پدر و پسر - دو عاملِ اجرایی بیش نبودند. سیاست دوم این بود که حوزه …

پیچیدگی مسائل حوزه و آگاهی اهل حوزه از شایستگان مرجعیت

… بزرگ تمام شد. شما چه میفهمید علمای بزرگ کیاند و حوزه‌ها چیستند؟ سیاستمداران انگلیس و امریکا و خبرگزاریهای دنیا نمیتوانند واضحترین مسائل ملّت ما را بفهمند و تحلیل کنند. اگر میتوانستند بفهمند، این‌قدر از ملّت ایران شکست نمیخوردند! پس قادر به تحلیل نیستند. آن وقت وارد اظهار نظر در امر حوزه‌ها میشوند که از پیچیده‌ترین مسائل است. اهل حوزه میدانند چه کسانی لیاقت دارند و چه کسانی ندارند. شما چه میفهمید که نسل علمای بزرگ برافتاده یا برنیفتاده است؟ بعد از رحلت امام، چهار مرجع درجه‌ی یک از دنیا رفته‌اند. البتّه تعداد بیشتر بوده است، امّا آن چهار نفر را میگوییم که بسیار معروف بودند. مرحوم آیةاللَّه‌العظمی اراکی، مرحوم آیةاللَّه العظمی گلپایگانی، …

لزوم توجه به تهذیب برای آنکه کار علمی خلأهای نظام را پر کند

… - که اگر هم باشند، بحمداللَّه، خیلی نادر و در اقلیتند - به خاطر هواهای نفسانىِ خود، حاضرند مصالح عمومی را زیر پا بگذارند. حتی با نظام اسلامی همراهی نکنند. یا بالاتر - خدای ناخواسته - مقابله کنند. اگر چنین کسانی را دیدیم، باید بیشتر به نقش تهذیب اهمیت دهیم. اگر دیدیم درحوزه‌های علمیه، شورِ علمی هست، اما این شورِ علمی و کار علمی، خلأهای نظام را چنان که باید، پر نمیکند، باز باید به مسأله تهذیب توجه کنیم. برای این‌که اگر اخلاق و تهذیب نفس در حوزه‌ها باشد و صفای نفس ناشی از آن پیدا شود، هر کلمه‌ای که خوانده شود، باید به نفع مردم و جامعه باشد.

پایبندی دینی دانش‌آموختهٔ حوزه به‌عنوان الگوی دانشگاه

ما یک وقت - چند سال پیش از این - در محیط دانشگاه عرض کردیم: «وقتی یک نفر آدم معمولی برای تحصیل به حوزه‌ی علمیه میرود، پس از چند سال ماندن در آن‌جا، هنگامی که خارج شد فردی پایبند و کاملاً وابسته به دین است؛ الّا این‌که ما خَرَجْ به علّت و جهتی باشد. طبیعت امر ایجاب میکند عین همین حالت در دانشگاهها هم باید باشد. یعنی دانشگاه ما باید به گونه‌ای تجدید بنیان شود که اگر کسی وارد آن شد و نسبت به دین، تقیّد و اهتمام و معرفتی نداشت، همه‌ی آنها را پیدا کند و وقتی از دانشگاه خارج میشود، به طور کامل وابسته به دین باشد. فرقی هم نمیکند که آن فرد، پزشک باشد، روانشناس باشد، جامعه …

رد دیدگاه ناکارآمدی حوزهٔ کهن برای دوران حضور

خب، حالا میرسیم به حرف اصلى. ما یک حوزه‌ى علمیّه‌ى بزرگِ کهنِ ریشه‌دارِ اصیلى در طول قرنهاى متمادى در دوران انزوا داشته‌ایم. حالا شده است دوران حضور؛ ما باید با این حوزه چه کار کنیم؟ یک جواب این است که آن حوزه دیگر به ‌درد این دوران نمیخورد؛ این جواب البتّه جواب غلطى است. یک بناى مرتفعى است که سالیان متمادى به دست معمارهاى بسیار حسابى، خشت‌خشت آن چیده شده و با زیبایى بالا آمده؛ اتّفاقاً وقت استفاده از آن حالا است. بنابراین این که حرف غلطى است. یک جواب دیگر این است که «ره چنان رو که رهروان رفتند»؛[10] هزار سال این حوزه این‌جورى اداره شده است، «حالا شما چه میگویى؟ چه‌ جورى باید اداره بشود؟»؛ این هم غلط است؛ براى خاطر اینکه حتّى در دوران انزوا هم که شما نگاه کنید، وضع …

خود حوزه کانون پیدایش اندیشه‌ها و پیشنهادهای تحول

البتّه من در این ‌باره بارها صحبت کرده‌ام و آن آرزوهاى خودم را به زبانهاى مختلف عرض کرده‌ام. این آرزوها مخصوص بنده هم نیست؛ در ذهن من هم از حوزه آمده؛ چون من یک طلبه‌ى حوزه بوده‌ام و یک عنصر حوزه بوده‌ام، خود حوزه است که اینها را به عناصر خودش میدهد؛ ما هم از حوزه اینها را یاد گرفته‌ایم. خود حوزه، کانون پیدایش این تفکّرات و این آگاهى‌ها و این پیشنهادها است؛ نه چیزى وراى حوزه. الان هم در خود حوزه، افراد صاحب‌نظر، بصیر، کارآمد، در سطوح مختلف ــ حتّى در سطوح اعلاى حوزه ــ فراوانند؛ مردان روشنفکر، علماى بزرگِ آگاه که ما اینها را مى‌شناسیم، سوابق کارهایشان را میدانیم، نوآورى‌هایشان را اطّلاع داریم، فراوانند؛ منتها خب بایستى این کارها …

نیاز به متخصصان چهار رشتهٔ اصلی و مفید بودن علوم جنبی

… در حوزه لازم است؛ این هم در بخش حکمت و کلام. پس بنابراین فقه است و حدیث است و تفسیر است و حکمت؛ البتّه علوم دیگر در حواشى اینها زیاد هست که میدانید و از آنها استفاده میشود. و علوم جنبى هم وجود دارد؛ مثل همین علومى که امروز در بعضى از مدارس ما معمول است؛ از زبانهاى بیگانه، بعضى از مباحث مثلاً علوم انسانى مثل روان‌شناسى و جامعه‌شناسى و غیره یا حتّى علوم محض، مثل ریاضى و این چیزها معمول است که انجام میدهند و میخوانند؛ نجوم میخوانند، هیئت میخوانند، ریاضى میخوانند. عیبى ندارد؛ اینها فضلى است که بودنش مفید است امّا آن چهار رشته، فنّان و متخصّص و متبحّر لازم دارد که در این کار متبحّر باشد و متخصّص باشد و اوحدى[18] و پیشرفته باشد؛ اینها را ما لازم داریم.

فرصت بی‌سابقه برای یافتن دیدگاه درست دین در مسائل زندگی

… دین از زندگى را در طول زمان خورده‌اند؛ بسیارى از مسائل در باب امور دینى مطرح شده، جداى از اینکه دین، ناظر به متن زندگى است، لذاست که ما از خیلى از مسائل زندگى، هنگامى که راجع به مسائل فقهى یا مسائل اخلاقى دین مطالعه میکردیم و تحقیق میکردیم، بى‌خبر بودیم. حالا که اینها به هم نزدیک شده، فرصت مغتنم و بى‌سابقه و بى‌نظیرى به‌ وجود آمده که متفقّهین و فنّانین دین هم میتوانند در این زمینه‌ى مسائل دینى، آن دیدگاه درست دین را پیدا کنند. بنابراین، براى حوزه‌ى علمیّه هم این یک فرصت مغتنمى است.

منحصر نبودن تولید فکر دینی به حوزه و مسئولیت همهٔ اهل علم

… مسائل جهانی و مسائل انقلاب، همه‌جا پخش است و کسانی که مایه‌های علمی دارند، واقعاً می‌توانند در این زمینه‌ها مفید واقع شوند. اینها باید بنشینند و درباره‌ی مباحث قرآنی، درباره‌ی مباحث حدیث، درباره‌ی مباحث فلسفی و مباحث جدیدی که در کلام وجود دارد، فکر کنند. نمی‌شود بگوییم: «جای همه‌ی اینها در حوزه است.» البته این کارها در حوزه‌ها باید انجام گیرد؛ اما این‌طور نیست که همه‌اش در حوزه باشد؛ آن هم به عده‌ی خاصی در حوزه مربوط شود؛ نه. هرکس اهل علم است، اهل فضل است، در هر جا هست - چه در حوزه و چه در خارج حوزه - می‌تواند مخاطب این سخن ما باشد. واقعاً این، باید جزو هموم ما باشد؛ جزو هموم عمده‌ی ما، که تفکر دینی را پیشرفت دهیم و در این زمینه، محصولات جدید ارائه کنیم.

رد ادعای نبود علم و تقوا در حوزهٔ علمیه

… تا قدس و علم روحانیت را ضایع کنند. اینها خبرهای دروغ میدهند، حوادث دروغ جعل میکنند و موضوع کوچکی را بزرگ میکنند، برای این‌که آبروی روحانیت را در نظر مردم ببرند. پیداست این آبرو برای آنها خیلی اهمیت دارد. میدانند که اگر این آبرو باشد یا نباشد چقدر تفاوت دارد. بعضی نیز همین را فرموله میکنند، لباس علمی و بحث استدلالی به آن میپوشانند - گویا بحث علمی میکنند - که «بله؛ در حوزه علمیه، علم و تقوا نیست!» نه آقا؛ انصافاً تقوا وقدس، در بین این قشر، به نسبت، از همه قشرهای دیگر بیشتر است. شما نگاه کنید ببینید این طلّاب حوزه علمیه، درآمد و حقوقشان چقدر است؟ امروز بیشترین حقوق حوزه‌ای یک طلبه فاضل - نه طلبه‌ای که امروز وارد حوزه شده؛ آن هم حوزه قم که بالاترین حوزه‌هاست - که زن و چند بچه دارد و سالها درس خوانده است، از متوسّطِ حقوق کارگران و …

امکان رساندن بهره‌دهی ظرفیت عظیم حوزه به چندین برابر وضع کنونی

تشکیل شورائی از علماء‌ و مدرسین عالی مقام برای سیاستگذاری و جهت دهی به اداره ی حوزه ی علمیه، و تعیین مدیری از علمای برجسته و انقلابی و بصیر، مژده ی بزرگی است که بیان اهمیت آن در جملاتی کوتاه، میسر نیست. همین اندازه باید گفت که این اقدام، قادر است گنجینه ی عظیم حوزه را به سطح شایسته ئی از بهره دهی برای اسلام و مسلمین برساند که به تحقیق، چندین برابر بهره دهی کنونی آن است: « والبلد الطیب یخرج نباته باذن ربه »، شیرینی این اقدام، هنگامی به درستی چشیده میشود که تلخکامی ناشی از بهره گیری نشدن از همه ی ظرفیت این ذخیرهی الهی در عین نیاز مبرمی که به آن هست، به درستی حس شده باشد، و چه بسیار بزرگان و پیشگامان و دلسوزانی که در این تلخکامی، زندگی را وداع گفتند.

وظیفهٔ تحقیق و تنقیح مباحث فقهی مورد نیاز نظام اسلامی

7 - تشکیل نظام اسلامی که داعیه دار تحقق مقررات اسلامی در همه ی صحنه های زندگی است، وظیفه ئی استثنائی و بی سابقه بر دوش حوزه ی علمیه نهاده است، و آن تحقیق و تنقیح همه ی مباحث فقهی ئی است که تدوین مقررات اسلامی برای اداره ی هر یک از بدنه های نظام اسلامی بدان نیازمنداست. فقه اسلام آنگاه که اداره ی زندگی فرد و جامعه - با آن گستردگی و پیچیدگی وتنوع را - مطمح نظر میسازد مباحثی تازه و کیفیتی ویژه می یابد، و این همانطور که نظام اسلامی را از نظر مقررات و جهت گیری های مورد نیازش، غنی میسازد، حوزه ی فقاهت را نیز جامعیت و غنا میبخشد. …

لزوم مقابله با انگیزه‌های بدبین‌سازی حوزه و نظام به یکدیگر

… بر تعاون است. نظام اسلامی، حوزه ی علمیه را همچون پشتوانه معنوی خود عزیز میدارد، و حوزه علمیه، نظام اسلامی را همچون فضای مناسبی برایرشد و تکامل خود مغتنم میشمرد. هر یک، کمک و پشتیبان آن دیگری است، این درک واحساس دوجانبه باید روز بروز قویتر و واقعی تر گردد. انگیزه هائی وجود دارد کهمیکوشد حوزه را نسبت به نظام اسلامی بی تفاوت یا بدبین سازد و متقابلاً نظاماسلامی را نسبت به حوزه بی اعتنا یا بیگانه بدارد. هم در حوزه و هم در محیطهایتصمیم گیریِ مسئولان نظام، باید با این انگیزه ها مقابله و در برابر آنها هشیارینشان داده شود. تشکیل جمهوری اسلامی بزرگترین آرزوی برآورده شده ی صالحان وبرجستگان علماء اسلام است. باید آن را قدر شناخت و در تکمیل و تصحیح و تقویت آن،نفس و نفیس را باید نثار کرد.

لزوم تکیهٔ حوزه‌ها و مسئولیت بیرون از حوزه برای بهبود معیشت طلاب

… طلبه‌ای که آن‌جا مشغول تحصیل است - زن و بچه دنبال سرش و اثاث روی دوشش - برای یک باب اتاق که با حقوق و درآمدش تطبیق کند، این‌ور، آن‌ور نگردد. البته تا وقتی که این کار دست بدهد و مثلاً خانه‌ی سازمانی درست شود، سالها طول خواهد کشید و به این زودی دست نخواهد داد. این، وضعی است که باید برای آن، واقعاً فکر شود و در حوزه‌های علمیه، هر چه می‌توانند روی این قضیه تکیه کنند. البته در خارج از حوزه هم، افراد مسؤولیت دارند و چنین نیست که بگوییم کسانی که خارج از حوزه‌ها هستند نسبت به این قضیه مسؤولیتی ندارند. ان‌شاءالله که آنها هم به مسؤولیت‌شان عمل کنند و وضع طلاب عزیز، که واقعاً قشر زحمتکش و محرومی هستند، به لحاظ معیشتی، شکل مناسبتری پیدا کند.

خطر زوال حوزه‌ها و بی‌ارزش شدن آنها در جامعه پیش از انقلاب

مسأله هشتم این است که در حوزه‌ی علمیه‌ی قم و حوزه‌های دیگر، باید حق انقلاب و امام رضوان‌الله‌تعالی‌علیه، بر حوزه‌ها فراموش نشود. حقیقتاً انقلاب و امام رضوان‌الله تعالی علیه، بر حوزه‌های علمیه‌ی ما حقِ حیات دارند. اگر این انقلاب و این حرکتِ عظیم نبود، آن مشی‌ای که دستگاههای ضد دینی در پیش گرفته بودند، حوزه‌ها را پوک می‌کرد، از بین می‌برد و بتدریج، بعد از آن‌که معنای حوزه را به کلی زایل کرده بود، عین حوزه‌ها را هم زایل می‌کرد. یعنی به این جهت و به این سمت پیش می‌رفت. واقعاً گرایش به طلبه شدن کم بود. واقعاً در ارزش گذاریهای جامعه، ارزش حوزه، نزدیک به صفر بود. این‌طور حرکت و عمل می‌کردند. خوب؛ حوزه را این انقلاب و امام بزرگوار احیا کردند، آبرو بخشیدند، در دنیا و جامعه به آن شخصیت دادند و ناصیه‌ی آن را بلند و منور کردند.

سنت جاافتادهٔ اشکال شفاهی بر استاد در میان درس

… دوم این است که: گاهی ما یک مطلبی را با همان وضوحی که در ذهن خودمان دارد، به اجمال بیان میکنیم و یا نکته‌ای از نکات آن بحث ناگفته میماند، لذا وقتی شما سؤال میکنید، نکته‌ها باز میشود. و جوانب مسأله شکافته میشود، که این برای مجموع درس و بحث ما بسیار مفید است. البته در درسهای حوزه‌ی علمیه مرسوم این است که: اشکال در بین درس انجام میگیرد، سؤال هم نیست، غالباً به حرف استاد اشکال و اعتراض میکنند که آن محسنات خاص خودش را دارد و فیالمجلس انجام میگیرد. مثلاً این سؤالات شما را که الان من مطرح میکنم، ایبسا بعضی از سؤال کننده‌ها یا همه‌ی آنها امروز اینجا و حضور نداشته باشند و در طول چند هفته این سؤالات شده باشد، اما در آنجا اینطور نیست و به محض اینکه سؤال مطرح شد پاسخ داده میشود و مطلب روشن میگردد، البته این روش در این بحث خیلی میسور نیست، چون در حوزه‌های علمیه این یک سنت جا افتاده است و چون جا افتاده مشکلاتی بر آن مترتب نمیشود. مثلاً فرض کنید گاهی شاگرد یک سؤالی از استاد میکند که استاد میبیند سؤال بیربط است، یا جوابی نمیدهد، یا اینکه تشر میزند به شاگرد، این معمول است و بنده در مشهد در درس یک عالمی حضور داشتم، دیدم، یک نفر اشکال میکرد، استاد آن قدر عصبانی شد که با یک کلمه‌ی انزجار …

امید نظام و راهنمای حرکت کلی کشور

در بخش آنچه باید دچار تحوّل و تطوّر بشود در حوزه‌ى علمیّه ــ که بخش بسیار مهمّى است ــ من اگر بخواهم مطلبى به‌ طور اجمال و خلاصه اینجا عرض بکنم ــ که البتّه تفصیل آن را در مجموعه‌ى فضلا و علما و اعاظم حوزه با جزئیّات و ریز مسائل عرض کرده‌ام[13] ــ این است که این مجموعه‌ى عظیمى که امروز امید نظام جمهورى‌اسلامى است، امید آینده‌ى کشور است، به ‌منزله‌ى راهنمایى است براى حرکت کلّى کشور؛ نه‌فقط امروز، براى فردا و فرداها که هر کدام از شما در یک بخشى باید این راهنمایى را انجام بدهید و در میان شما کسانى باید راهنمایى کلّ مجموعه را در دوران خودش و زمان خودش ان‌شاءالله‌ انجام بدهند. این مجموعه‌اى که امروز چشم امید جهانى به او است به یک معنا، و مایه‌ى اتّکا و امید آینده‌ى کشور و امروز کشور است، باید خودش را با شرایط زمان، با امکانات زمان، با پیشرفتهاى زمان هماهنگ کند. همین درس را بخواند، همین علم را بیاموزد، همین سلوک اخلاقى و معنوى را …

لزوم رشد ارزش‌های جهادی و تدین و متدین‌ساز بودن حوزه

… ــ جنگ ما این بود دیگر؛ جنگ، دفاع از حریم امام صادق و از حریم اسلام و قرآن بود ــ در میدانهاى خطر بى‌محابا پیش میرود و داستانهایى خلق میکند که گویى افسانه است؛ این‌قدر از ذهن مردمِ امروز دور است. اینها ارزشهاى تمام‌نشدنى است؛ هیچ چیزى با اینها معادل نیست. نظام حوزه این ارزشها را بایستى رشد بدهد و پیش بیاورد. ارزش تدیّن و تعبّد و ذکر، ارزش بسیار بزرگى است. ما همیشه افتخار میکردیم که حوزه‌هاى علمیّه آن‌چنان است که وقتى کسى وارد میشود، اگر بار معنوى و دینى و اعتقادى و عملى زیادى هم نداشته باشد، وقتى خارج میشود پُربار است؛ متدیّن‌ساز است. و توقّع کردیم همواره از دانشگاه‌هاى کشور ــ دانشگاه‌هاى سبک جدید ــ که این‌جور باشند که جوانها اگر وارد که میشوند متدیّن نیستند، وقتى خارج میشوند متدیّن خارج بشوند. این باید در حوزه‌ی علمیّه به حدّ اعلى برسد.

لزوم آگاهی حوزه از کلیات و جزئیات اوضاع نظام به سبب پیوند با آن

… به نسبتِ آنچه میتوان در امکانات او و مشکلات او فهرست کرد، اگر ملاحظه بشود، بیش از آن مقدارى که متوقّع است، پیش رفته است یا لااقل همان مقدارى که متوقّع است، پیش رفته است. این، آن بخش اوّل قضیّه که من لازم دانستم در این جلسه‌ى با این عظمت و اهمّیّت عرض بکنم؛ وجه آن هم همین است که نظام با شما یک پیوندى دارد و شماها نمیتوانید از اوضاع نظام بى‌اطّلاع باشید. این، کلّیّات و خطوط اصلى‌اش بود. جزئیّات هم به همین اندازه قابل دسترسى است و باید دسترسى پیدا کنید و بایستى اطّلاع پیدا کنید.

انجام ندادن این وظایف در حوزهٔ کنونی به تشخیص رهبری

… از اکثر شماها؛ شاید هم اگر ادّعا کنم از اکثر، خیلى گزافه نباشد؛ چون میبینم ماشاءالله‌ اغلب جوانید؛ یعنى از ما جوان‌ترید. من نسبت به مسائل روحانیّت، یک علاقه‌ى عمیقى از نوع علاقه‌ى انسان به نفْس خودش و به متعلّقات خودش دارم؛ آن چیزهایى که مربوط به خودش است. مسئله، مسئله‌ى یک شى‌ء خارجى نیست که درباره‌ى آن بحث کنیم ــ من که نگاه میکنم، میبینم حوزه‌ى ما این جورى نیست.

استعداد بالقوهٔ حوزه برای انجام وظایف با وجود ناتوانی عملی

البتّه اعتقاد من این است که بالقوّه میتواند بکند. بالقوّه به این معنا که الان استعداد این کار در حوزه‌ى علمیّه هست. امروز ما در حوزه محقّقین خوبى داریم، متفکّرین خوبى داریم، مغزهایى در این حوزه‌ى علمیّه هستند که اگر هر کدام از مراکز تحقیقاتى دنیا، این آدم را در آن رشته‌ى خودشان تربیت کرده بودند، امروز یک نابغه داشتند. این هم یکى از بدبختى‌هاى ما است؛ ذهنهایى که اگر در فلان …

معیشت دشوار طلاب، عامل عمدهٔ ناکارآمدی حوزه و لزوم رسیدگی به آن

… صد هزار تومان درآمد دارند؛ هستند. آنهایى که ماهى صد هزار تومان درآمد دارند خیلى بیشترند؛ هستند. حالا در یک چنین دنیایى، در یک چنین جامعه‌اى که کسانى هم درآمدهاى خوبى دارند، زندگى‌هاى راحت دارند، طلبه‌ى ما با ماهى هفت هزار تومان، هشت هزار تومان [زندگى میکند]. خب، این البتّه چیز خیلى سختى است، میتواند عامل عمده‌اى هم باشد. و بایستى به این رسید.

نبود دستگاه‌ها و نظم لازم برای تحقیق در حوزه

… یک مجموعه‌ى علمى ضابطه دارد، قانون دارد، امروز روشهاى پیشرفته دارد؛ کامپیوتر هست، تحقیق دسته‌جمعى هست، تحقیق در چیزهاى لازم هست. [مثلاً] یکى تحقیق میکند در یک امرى که لازم نیست؛ دو نفر در یک امر واحدى تحقیق میکنند؛ دو نفر یک تولید واحدى را به‌ وجود مى‌آورند. خب اینها درباب تحقیق، سازماندهى لازم است، نظم لازم است. این نظم در حوزه‌ى علمیّه وجود ندارد.