رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۳۴۱ پاراگراف)

منزوی نبودن مجموعهٔ حوزه از جریانات علمی و فکری جهان

حوزه‌ى علمیّه نباید منزوى باشد از مسائل علمى و جریانات علمى دنیا؛ باید در متن جریانات علمى باشد. البتّه این حرف به معناى آن نیست که حالا فردا تک‌تک طلّاب قم بگویند خیلى خب، ما میخواهیم حالا در متن جریانات علمى قرار بگیریم و فلان کار را کنیم، پس درسهایمان را بگذاریم زمین، اوّل یک خُرده زبان یاد بگیریم و بعد بیاییم سراغ این کارها؛ نه، [مجموعه‌ی] حوزه باید …

وظیفهٔ تأمین خوراک فکری دینی برای همهٔ طبقات مردم

حوزه‌ى علمیّه باید تأمین بکند. شما ــ که حوزه‌ى علمیّه هستید ــ باید براى تمام طبقات مردم، امروز خوراک فکرى لازم را که آنها را به اسلام مؤمن کند، از گناه بیزار کند، به ثواب راغب کند، به رضاى الهى مطمئن کند، آنها را به درِ خانه‌ى خدا ببرد، داشته باشید. کو؟

بی‌سابقه بودن حوزهٔ امروز از نظر کمیت و کیفیت در تاریخ اسلام

نکته‌ى دوّم درباره‌ى حوزه است که حضرت آقاى مشکینى (ادام الله‌ بقائه الشّریف و ادام الله‌ برکات وجوده) بیان کردند. آقایان! حوزه یک چیز استثنائى است. حوزه‌ى امروز نسبت به گذشته‌هاى ما استثنائى است. ما هرگز در تاریخ اسلام یک چنین حوزه‌اى با این کیف‌وکم نداشته‌ایم؛ حدود بیست هزار یا بیست و چند هزار [طلبه] ــ حالا آن ‌طور که فرمودند[13] ــ در یک مرکز [هست]، حوزه‌های دیگر هم هست، حوزه‌ى نجف هم بحمدالله‌ هنوز هست که اگر چه دشمنان خیلى روى آن فشار آوردند، البتّه نخواهند توانست از بین ببرند آن‌چنان پایگاه عظیمى را و …

پشتیبانی حقیقی با تأمین خوراک فکری، توجیه دینی و انسان‌سازی برای ادارهٔ نظام

… که حوزه‌ى علمیّه از نیروهاى مسلّح مؤثّرتر است، جزو بیّنات و بدیهیّات ما است. پشتیبان [باشد]؛ نه پشتیبانى که در گفتگو و سخنرانى از مسئولین این نظام تمجید و تعریف بشود ــ خب اینکه یک چیزى است که اگر کسى وظیفه‌اش دانست، یک ‌چیزى را میگوید، ندانست نمیگوید؛ کسى هم آن را مطالبه نخواهد کرد ــ پشتیبان به معناى حقیقى کلمه؛ یعنى خوراک فکرى او را بدهد، توجیه دینى او را بکند، تربیت و انسان‌سازى لازم را براى اداره‌ى این نظام باعظمت، حوزه‌ى علمیّه باید بکند.

حوزه کارخانهٔ تولید کتاب، عالم، متدین و فکر نو

حوزه‌ى علمیّه یک دستگاه تولیدى است؛ یک کارخانه است؛ یک کارخانه‌ى عظیم انسانى؛ باید دائم تولید کند. باید کتاب تولید کند، آدم و عالم تولید کند، متدیّن تولید کند، فکر تولید کند؛ یک فکرى، یک حرف تازه‌اى. حرف تازه که تمام نشده. ما خودمان همیشه با همدیگر هر وقت حرف میزنیم، میگوییم ما هر وقت به قرآن مراجعه میکنیم، چیز جدیدى پیدا میکنیم. بزرگان ما [هم] میگویند ــ ما که قابل این حرفها نیستیم؛ بزرگان، امثال شماها ــ بزرگ‌ترها میگویند هر وقت …

حوزه کارخانهٔ ساختن مبلغ، مدرس، محقق، سیاستمدار و رهبر

[حوزه] کارخانه‌ى سازندگى انسان، سازندگى فکر، سازندگى کتاب، سازندگى مطلب، سازندگى مبلّغ، سازندگى مدرّس، سازندگى محقّق، سازندگى سیاست‌مدار، سازندگى رهبر [باید باشد]. حوزه‌ى علمیّه باید به جایى برسد که ده نفر، بیست‌ نفر شخصیّت‌هایى که اگر هر کدام از اینها را بگذارند در مقابل زبدگان این امّت، بر او متّفق بشوند بر اینکه این صلاحیّت دارد براى رهبرى، همیشه بغل هم چیده، حاضر داشته باشد. ما خیلى کار داریم. این حوزه‌ى علمیّه است.

برآورده نکردن انتظارات از حوزه و لزوم یافتن عیب آن

اینکه گفتم سمینار، براى این است که در یک چنین جایى، شما بروید پشت تریبون، بگویید نه آقا، به این دلیل، این دلیل، این دلیل این ‌جورى است. حالا که من دارم فقط صحبت میکنم، من ادّعا میکنم و میگویم حوزه این جورى نیست؛ حدّاقل این است که بگوییم این کارهایى را که مورد توقّع و انتظار از حوزه است، برآورده نمیکند. حالا گیرم بگوییم میتواند بکند، امّا نمیکند. چرا نمیکند؟ چون یک عیبى در کار هست؛ این عیب را باید پیدا کنید.

لزوم شناخت دقیق و همه‌جانبهٔ مشکل امروز حوزه از درون آن

واقعاً ما باید بفهمیم که الان مشکل حوزه چیست؛ این به یک نوع نگرش دقیق، پخته و همه‌جانبه احتیاج دارد. من سالهاست که از حوزه منفکم. ماها مسائل عمومی حوزه را میدانیم؛ اما بلاشک مسائل ریزی در حوزه هست که ما نمیدانیم؛ آن کسی که در حوزه تنفس و زندگی میکند - به قول عربها، یعیش الحوزة - این مسائل را میفهمد.

خلأهای فکری حوزه از مسائل آن

یک بخش دیگر از مسائل حوزه، خلأهای فکری حوزه است. من نمیدانم الان در طرح این تفسیرها یا عقاید یا بحثهای سیاسی - همینهایی که الان در مجله‌ی حوزه هست - آیا شما با آماری به این نتیجه میرسید که الان در حوزه به این مباحث نیاز هست یا نه؛ یعنی طلبه برای منبر خودش، برای قرار گرفتن در جایگاه سیاسی لازم خودش، حتّی …

حوزه مرکز علم و تحقیق و علم بی‌مزد، نه آموزش تقلیدی

… مثلاً در جلسه با یک طلبه‌اى که مى‌نشستند دو کلمه حرف حساب مى‌شنفتند، میگفتند عجب، واقعاً بین روحانیّت مثل شمایى وجود دارد؟ در حالى که آن طلبه، یک طلبه‌ى معمولى بود. روحانیّت را نمی‌شناختند، یعنى تلقّى دستگاه‌هاى علمى کشور و دانش کشور از روحانیّت [این بود]. حوزه‌ى علمیّه مرکز علم است، مرکز تحقیق است؛ علم براى علم و علم بدون مزد و بدون قصد مزد، اصلاً مصداقى اگر داشته باشد در کشور ما، از قدیم در حوزه‌هاى علمیّه است. اینجا را یک محیط بى‌علم میدانستند!

نقش حوزه‌ها در حفظ و تبیین دین و هدایت فکر دینی جامعه

… درباره‌ى نقش حوزه‌هاى علمیّه است در جامعه‌ى ما؛ چه در گذشته، چه حال و چه آینده. درباره‌ى این نقش باید خیلى مطالعه و تدبّر بشود. بخصوص حوزه‌ى علمیّه را انتخاب کردیم از مجموعه‌ى روحانیّت، چون اینجا مزرع علماى دین و پرورشگاه نهالهاى بالنده‌ى فقاهت در آینده است. این حوزه‌ها در طول زمان توانسته‌اند اوّلاً دین را حفظ کنند و تبیین کنند که اگر زحمات حوزه‌هاى علمى از آغاز تا امروز نمیبود، یقیناً از دین و حقایق دینى چیزى باقى نمیماند و بقاى دین، مدیون تلاش علمى حوزه‌ها است. همچنین توانسته‌اند روحیه‌ى مردم را، روحیه‌ى دینى مردم را تقویت کنند. از این حوزه‌ها بوده است که علما و مبلّغینى برخاسته‌اند و در میان مردم تبلیغ دین کرده‌اند و روحیه‌ى دینى را در مردم تقویت کرده‌اند و همچنین توانسته‌اند فکر جامعه را هدایت کنند. بعد از دوران حدیث و متن‌گرایى و از اوّلِ دوران استدلال تا امروز که بیش از هزار سال تقریباً میگذرد، این حوزه‌هاى علمیّه بودند که توانستند فکر دینى مردم را هدایت کنند و دین را حفظ کنند و به آنها روحیه‌ى دینى بدهند.

نقش حیاتی حوزه برای جامعه و لزوم تحقیق دربارهٔ آن

… آن فرمانده و آن رهبر بودند در سرتاسر کشور و کارى انجام گرفت که در طول تاریخ اسلام از بعد از صدر اوّل تا امروز انجام نگرفته بود و آن، تحقّق این نظام اسلامى بود؛ در دوران بعد از انقلاب تا امروز هم که حضور طلّاب و حوزه‌هاى علمیّه در مراحل مختلف انقلاب واضح است. پس حوزه‌ى علمیّه یک نقش حیاتى دارد براى جامعه از جهات مختلف و این همان‌طور که عرض کردیم باید مورد تدبّر قرار بگیرد؛ یعنى کسانى روى این فکر کنند و تحقیق کنند و موادّ لازم را جمع‌آورى کنند و فکر نو در این زمینه ارائه کنند.

نبود برنامه‌ریزی منظم برای حوزه‌ها با وجود گنجینه بودن آنها

… اسلام است. قاعدتاً در هر جاى دنیا یک چنین گنجینه‌ى اساسى‌اى وجود داشته باشد، براى آن شب و روز برنامه‌ریزى میکنند؛ لحظه‌اى از هدایت آن غافل نمیمانند؛ بزرگانى، صاحب‌نظرانى، براى اینکه چگونه از این ذخیره‌ى عظمىٰ استفاده بشود در حال برنامه‌ریزى هستند؛ ما چطور؟ ما براى حوزه‌هاى علمیّه‌مان چقدر برنامه‌ریزى میکنیم؟ چه کسى این برنامه‌ریزى را میکند؟ چند درصد از وقت بزرگان و برجستگان روحانیّت صرف برنامه‌ریزى براى حوزه میشود؟ آیا به قدر یک اداره‌ى کوچک در امور دنیایى، به قدر یک دانشگاه کوچک، براى حوزه برنامه‌ریزى منظّم انجام میگیرد؟ تحقیقاً نه. بله، یک نفر ممکن است که براى درس خودش بنشیند فکر کند که تا آخر سال چه مسائلى را بگویم، چه‌ جورى بگویم، به کدام کتابها مراجعه کنم؛ [امّا] این کجا و برنامه‌ریزى براى حوزه‌هاى علمیّه کجا؟

لزوم گروه‌های متخصص برای برنامه‌ریزی عملی حوزه‌ها

… مثل مشهد و اصفهان و تبریز و بعضى شهرهاى دیگر و چه حوزه‌هاى کوچکى که در سرتاسر کشور هست ــ چه کسى براى اینها برنامه‌ریزى میکند؟ چند درصد وقت ما براى برنامه‌ریزى صرف میشود؟ تقریباً باید گفت صفر! در مقابل این ارزش عظمىٰ، آن کارى که ما میکنیم در حکم صفر است. این هم نکته‌ى دوّم که بدانیم که ما احتیاج داریم به برنامه‌ریزى براى حوزه‌هاى علمیّه. باید گروه‌هاى متخصّص و متمحّض[3] در برنامه‌ریزى ــ هم وارد این کار باشند، هم متمحّض براى این کار باشند ــ بنشینند و مرتّب نگرش داشته باشند به حوزه‌ى علمیّه و مسیر او، و براى فرداى او و فرداهاى او برنامه‌ریزى کنند؛ برنامه‌ریزى‌هاى عملى.

لزوم ارزش یافتن تخصص در تفسیر، فلسفه، کلام و تاریخ

… پیدا بکند، بایستى به تفسیر نمیپرداخت. یک آقاى ملّاى محترم عالِمى فرضاً اهل تفسیر باشد و مردم از تفسیر او استفاده کنند، بعد براى خاطر اینکه این درس موجب میشود که او شهره بشود به بى‌سوادى، این درس را ترک کند؛ شما را به خدا این فاجعه نیست؟ باید عکس این باشد؛ آقا، فلانى متخصّص در تفسیر است ــ استاد بزرگ تفسیر یک عنوانى باید در حوزه باشد ــ ایشان متخصّص در فلسفه است؛ ایشان متخصّص در کلام است؛ ایشان متخصّص در تاریخ است؛ این‌جور چیزهایى باید در حوزه ارزش پیدا بکند؛ کمااینکه در گذشته هم از این چیزها بوده.

لزوم آگاهی حوزه از پیشرفت‌های جهانی مرتبط با علوم اسلامی

مطلب پنجم این است که حوزه باید از پیشرفتهاى جهانى در همه‌ى مسائلى که به علوم اسلامى ارتباط پیدا میکند مطّلع بشود و خود را با آن هماهنگ کند. مثلاً امروز در باب مسائل جامعه‌شناسى، مفاهیم جدیدى مطرح میشود که این مفاهیم با حوزه‌ى کار علماى دین ارتباط پیدا میکند. همین مفاهیم هست ــ فرض کنید مفاهیم جامعه‌شناسى یا تاریخى مارکس ــ که مى‌آید در داخل اجتماعات و وسیله‌اى میشود براى القای تفکّرات ماتریالیستى …

لزوم هماهنگی بموقع حوزه با افکار نو برای حفظ موضع تهاجمی و تبیینی

… بى‌دینى و بى‌خدایىِ آنها کتاب بنویسیم؟ این درست است؟ راهش این است؟ یا نه، اگر از همان وقتى که فرض کنید تفکّرات اقتصادى یا اجتماعى مارکسیسم یا هر مکتب دیگر ــ حالا من به عنوان مثال مارکسیسم را میگویم که حالا امروز در دنیا دیگر از مارکسیسم تقریباً خبرى نیست؛ امروز باز چیزهاى دیگرى هست ــ داشت ریشه میگرفت و جوانه میزد، حوزه‌هاى علمیّه متوجّه بودند و خودشان را هماهنگ میکردند و پیش میبردند، میتوانستند بموقع و بجا آن افکار صحیح اسلامى را بدهند و نگذارند که در موضع تدافعى قرار بگیرند، همیشه موضع تهاجمى، همیشه موضع تبیینى داشته باشند. پس بنابراین بایستى با افکارى که به نحوى با مسائل اسلامى ارتباط پیدا میکند، خودشان را هماهنگ بکنند.

لزوم آشنایی با تحولات جهانی برای برخورد فعال نه انفعالی

… در دنیا پیش آمده بود. هگلی پیدا شده بود و دیالکتیکى درست کرده بود و پخش شده بود در همه‌ى عالم و آمده بود یواش‌یواش منطق شکلى و صورى را که پایه‌ى استدلالهای ما است، مورد تعرّض قرار داده بود، ما تازه به فکر افتادیم که بیاییم دیالکتیک را خراب کنیم یا رد بکنیم! خب، این‌جور برخورد با قضایا برخورد انفعالى است. بایستى با تحوّلات جهانى آشنا بود تا برخورد انفعالى پیش نیاید، بلکه برخورد فعّال پیش بیاید.

وظیفهٔ حوزه در پیش‌بینی و پاسخ به معضلات فقهی نظام

… امروز در باب اداره‌ى کشور به مسائلى برخورد میکنیم که مشکلات و معضلات دینى و فقهى ما است؛ پاسخ اینها را میخواهیم، کسى جوابگو نیست؛ باید خودمان بنشینیم یا یک آقایى را ببینیم و از او بخواهیم یا فرض کنید که در کتابها بگوییم بگردند و جواب این مسئله را پیدا کنند. خب، یک دستگاهى باید آماده باشد که تمام مشکلات و معضلات نظام را پیش‌بینى کند، فکر کند، حل کند، جواب و پاسخ آماده را براى آن آماده بکند. این جزو وظایف حوزه‌هاى علمیّه است؛ نظام مال اسلام است و اسلام آن چیزى است که حوزه‌ى علمیّه براى آن به‌ وجود آمده.

لزوم پیگیری و تکمیل روش‌های علمی بروجردی و پیشبرد فقاهت

اکنون که پس از گذشت سى سال از رحلت مرحوم آیةالله‌العظمى بروجردى (قدّس سرّه) به برکت نظام جمهورى اسلامى [از ایشان] یاد و تجلیل میشود، شایسته است که حوزه‌هاى علمیّه و زعماى علمى آن به این تکریم اکتفا نکرده، روشهاى علمى و تحقیقى آن بزرگوار را نیز ــ که همچنان از تازگى برخوردار است ــ تعقیب و تکمیل کنند و گردونه‌ى فقاهت اسلام را به پیش برند.

سرمایه‌های علمی حوزه و وظیفهٔ عاجل بررسی نیازهای آن

اگر از خودمان سؤال کنیم که حوزه به چه احتیاج دارد که ما آن را انجام بدهیم، این سؤال درستى است. حوزه خیلى چیزها دارد، اینها سرمایه‌هاى حوزه هستند؛ حوزه علم غزیرى،[3] تجربه‌ى علمى طولانی‌ای، اکابر فنّان در فنون مربوط به حوزه‌ى علمیّه به تعداد زیادی، اساتید کارکرده‌ى کارکشته‌ى در کار خود کاملاً وارد به تعداد معتنابهى، سنّت‌هاى خوب براى درس خواندن و درس گفتن و رابطه‌ى استاد و معلّم و مایَئولُ[4] به این امور به میزان فراوانی، و بسى سرمایه‌هاى ارزشمند دیگر دارد؛ چه ندارد؟ این را باید فکر کنید. به نظر بنده اوّلین وظیفه‌ى عاجلى که پیش پاى دست‌اندرکاران حوزه است، اعم از مدرّسین محترم، شوراى مدیریّت و طلّاب و در رأسشان مجمع نمایندگان طلّاب که شما آقایان باشید، این است که این سؤال را بررسى بکنید و ببینیم حوزه چه لازم دارد که ما باید آن را فراهم بکنیم. به‌ نظر میرسد حوزه به چیزهاى متعدّدى احتیاج دارد و من الان در مقام پاسخگویى جامع و کامل به آن سؤال نیستم لکن [یک] اجمالى، یک شَبَحى را از آنچه در ذهن ممکن است بگذرد، عرض میکنم.

پنج مأموریت حوزه: افتاء، تربیت مدرس، تحقیق، قضا و تبلیغ

… رشته‌هاى تخصّصى اخیراً به ‌وجود آمده، مقرّرات و ضوابطى گذاشته شده، لکن بایستى اینها [برسد] به حدّ یک نظام درسىِ کامل یا یک نظام کارى کامل ــ فقط هم درسی نگوییم ــ شامل درس و تحقیق و پژوهش و همان پنج مأموریّت و مسئولیّتى که بنده پارسال عرض کردم حوزه‌ها دارند؛ یعنى حدّاقل پنج کار که رئوس مطالب آن اینها است: احراز مَسند افتاء و تربیت انسانهاى صالح براى افتاء، تربیت مدرّس، انجام تحقیقات براى پیشرفتهاى علمى، مسئله‌ى قضا در جامعه، و مسئله‌ى تبلیغ. این پنج کارى است که دم دست است؛ البتّه حوزه کارهاى دیگر هم دارد و خیلى کارهاى مهمّى را میتواند و باید انجام بدهد؛ این پنج قلمِ دم‌دستىِ حتمى است. یک نظامى که فراگیر باشد، یک چیز لازمى است؛ این یکى از کارهایى [است] که بایستى در حوزه انجام بگیرد.

لزوم فهم و تحلیل مسائل جاری جهان در عالی‌ترین سطح

یکى از کارهایى که در حوزه لازم است و [جزو] خلأهایى که حوزه با آن روبه‌رو است، این است که ما ــ ما یعنى حوزه، مسئولین حوزه، اکابر حوزه، شخصیّت‌ها و رهبران حوزه مثل مراجع تقلید و مدرّسین بزرگ و شوراى مدیریّت و مانند اینها ــ باید کارى کنیم که در داخل حوزه‌ى علمیّه درک از مسائل جارى عالم و قدرت تحلیل و فهم این مسائل در عالى‌ترین سطح خودش در کشور وجود داشته باشد؛ یعنى ما باید کارى بکنیم که حوزه‌ى علمیّه قادر باشد به‌ وسیله‌ى یکایک اغلب افرادش ــ حالا نمیگوییم همه‌ى افراد ــ در فضاى عمومى کشور بینش درست سیاسى را و فهم مسائل جارى را در اختیار دیگران بگذارد و مردم را هدایت کند و پیش ببرد. کج فهمیدن، ساده و سطحى فهمیدن، کند و ناهوشمندانه فهمیدن، غافل ماندن از مسائل جارى عالم و مسائل جارى کشور، از جمله‌ى زیان‌بخش‌ترین چیزهایى است که ممکن است حوزه‌ى علمیّه با آن روبه‌رو بشود. اینها است که زمینه را فراهم میکند براى اینکه یک عدّه آدم بددلِ …

ضرورت سطح بالای فهم سیاسی و هدایت سیاسی حوزه

مسئله، مسئله‌ى نظام اسلامى و دیدگاه تمام مسلمانهاى دنیا است که امروز دارند به جمهورى اسلامى نگاه میکنند. و جمهورى اسلامى است و [یک] حوزه از جهت اسلام و معارف اسلامى. اگر خداى نکرده حوزه ضربه‌اى بخورد، اِشکالى پیدا کند، از نظر فهم مسائل جارى، یک جایى کج بفهمد، یک موضعى را درست تشخیص ندهد، نیازى را در جاى خود درک نکند یا بد بفهمد، دشمن را نشناسد، دوست را نشناسد، بر اساس آن تصمیم‌گیرى‌ای بشود، ضربه‌هایى که پیش خواهد آمد، ضربه‌هاى جبران‌ناپذیرى خواهد بود. فهم سیاسى و هدایت سیاسى حوزه بایستى بسیار سطح بالا باشد.

نقیصهٔ آموزش متن قرآن و ضعف برخی طلاب در قرائت آن

… کسى این مقدار قرآن حفظ کرد، این امتیاز را خواهد داشت ‌-یا امتیازِ نمره فرضاً یا امتیازهاى دیگر؛ [یعنى] دست شما براى دادن امتیازهاى مختلف باز است- شاید ما بتوانیم این مسئله‌ی حفظ قرآن را یک مقدارى در این مدرسه و بین این گروه جوانهاى تازه‌سالمان رشد بدهیم. واقعاً این، یک نقیصه‌اى در حوزه‌هاى ما است. در بعضى حوزه‌هاى اهل سنّت، از ابتدا شرط آن حفظ قرآن است ‌-که مسبوق هستید- بعضى دیگر هم اگر شرط آن نیست، لکن به حفظ قرآن تشویق میشوند. غالب اهل علمِ آنها با قرآن اُنس زیادترى دارند. درحالی‌که ما در حوزه‌هاى خودمان طلبه‌هایى را مشاهده میکنیم که درس هم مقدارى خوانده‌اند، لکن هنوز به همین قرائت رایج قرآن که ما با آن اُنس داریم ‌-یعنى قرائت حفص-[2] تسلّط ندارند، فضلاً از اینکه[3] قرائات دیگر را بدانند؛ یعنى اشکالاتى در تلاوتشان هست. علّتش این است که سابق، قرآن‌خوانى در مکتب‌خانه‌ها تأمین میشد؛ لذا هر کسى وارد میدان علم و مانند اینها میشد، قرآن را یاد گرفته بود. بعد که مکتب‌خانه‌ها برافتاد و در مدارس جدید هم قرآن‌خوانى به آن شکل شروع نشد، این خلأ باقى مانده. …

لزوم ماندن حوزه‌ها به‌عنوان کانون علم و پیراستن علم از زوائد

… احساس کردن، براى مردم دل سوزاندن و کار کردن، به دشمنان مردم نزدیک نشدن؛ اگر این خصوصیّت نبود، اطمینان مردم به روحانیّت جلب نمیشد که به خیابانها بیایند و آن‌جور جان خودشان را در راه آرمانهاى این انقلاب در معرض خطر قرار بدهند. اینها خصوصیّات مثبت روحانیّت است؛ اینها را بشدّت حفظ کنیم.حوزه‌هاى علمى کانون علم باید بمانند. و هرچه در توان ما است، باید علم را خالص‌تر، صافی‌تر و از زوائد پیراسته‌تر کنیم. این حرکتِ به سمت ترتیب برنامه‌هاى علمى حوزه‌هاى علمیّه، یک حرکت واجب است؛ [اگر] این نباشد، علم پیشرفت نخواهد کرد. علم مثل درختى است که یکى از موجبات رشد آن، هرس کردن است، زوائد آن را چیدن است، اجازه‌ی رشدْ به شاخه‌هاى زیادى و بوته‌هاى مزاحم ندادن است. این …

لزوم تربیت عالمان پولادین و مؤمن و نسخه‌های کامل امام در حوزه‌ها

… کار نیست. روحانیّت در آغاز کار است. انقلاب در عمر یازده‌ساله‌ی خود، در اوایل دوران جوانى است. در عمر یک انقلاب و یک ملّت و در مقیاسهاى این‌جورى، این ده سال و یازده سال، چند روز بیش نیست. هنوز اوّل کار است؛ ما باید تلاش کنیم. طلّابِ جوان خودشان را بسازند. فضلا و مدرّسین و اساتید و علماى بزرگ، جهت حوزه‌ها را در جهت ساختن انسانهایى و علمائى منطبق با معیارهاى اسلامى قرار بدهند و عناصر پولادین، هوشیار، خسته‌نشو، مؤمن و نسخه‌هاى کامل امام بزرگوارمان را در حوزه‌ها به وجود بیاورند؛ اسلام احتیاج دارد. اگرچه یک‌چنان شخصیّتى میتواند ملّتى را نجات بدهد، امّا ملّتهاى مسلمان و جهان و حرکت انقلاب خودمان و آینده‌ی تاریخ خودمان [هم] احتیاج زیادى به این‌جور عناصر دارد.

مسئولیت همگانی در حوزه‌ها و لزوم برنامه‌ریزی آینده‌نگر به جای اکتفا به حرف

حوزه‌ها خیلى کار دارند، خیلى مسئولیّت دارند؛ [این] مسئولیّت بر دوش همه است، فقط بر دوش مراجع یا مدرّسین یا طلّاب و فضلاى جوان نیست؛ بلکه هر کسى نسبت به توان خود و امکانات خود در حوزه‌هاى علمیّه مسئولیّتهایى دارد. مهم این است که به حرف اکتفا نکنیم، به تحسین بیان امام اکتفا نشود. حقیقتاً راه، به سمت کامل کردن و آینده‌نگرى در کار حوزه‌ها برنامه‌ریزى بشود و آن کسانى که میتوانند، با استمداد از پروردگار این راه را طى کنند. و بدانید که مردم از هر حرکت روحانیّت به سمت رشد صحیح جامعه‌ی روحانیّت، خشنود و خوشحال میشوند؛ همچنان که اگر خداى نکرده روحانیّون را سرگرم مسائل شخصى و مسائل دنیایى، یا بی‌رغبتى و عدم توجّه به مسائل انقلابى، یا غرق شدن در دسته‌بندی‌هاى سیاسى و غیره ببینند، …

ناکافی بودن روال جاری حوزه برای پاسخ به نیازهای امروز

… را بکند؟ عرض من این است. این حرف من نیست؛ حرفى است که سالها است در حوزه مطرح است. این که کسى مثل جناب آقاى مصباح (ادام ا‌لله‌ بقائه و برکات وجوده) به این فکر بیفتند که بیایند این روال کار شما را به وجود بیاورند، ناشى از این سؤالِ چندده‌ساله در حوزه است. مسئله این است که آیا روال جارى و موجود حوزه‌هاى علمیّه براى پاسخ دادن به این نیازها کافى است؟ جواب این است که نه، کافى نیست. باید از چهارچوب‌هاى مستحکم و استخوان‌بندى قوىّ حوزه‌ی علمیّه و از امکانات فراوان فکرى و معنوى که در حوزه‌هاى علمیّه هست، وسایلى ساخت براى فراهم کردن پاسخهاى این استفهامهاى فراوان و ساختن آن انسانهایى که بتوانند مثل چشمه‌هاى جوشانى از معارف و احکام، بجوشند و نیازها و خلأها را پُر کنند.

راه نیافتن علوم جدید به حوزه‌ها به‌سبب بدبینی علما و ممانعت غربی‌ها

… گشت که چرا در دهه‌های این قرن و قرن گذشته، فراگرفتن دانشهای غیردینی ‌-همین علوم رایج که قبل از آن در حوزه‌ها تعلیم و تعلّم میشد- در حوزه‌های علمیّه نیامد و چرا علما که خود متفکّرینی بودند و ورّاث و صاحبان همین علوم در دوره‌های گذشته بودند، آنها را طرد کردند. دو مؤثّر و عامل وجود داشت و هر دو مربوط میشد به اینکه غربی‌ها متصدّی و صاحب علم و دانش طبیعی در محیط عالم شده بودند. این دو مؤثّر، یکی این بود که علمای دین، علمی را که به‌وسیله‌ی دشمنان دین و کفّار میخواست ترویج بشود، با چشم بدبینی نگاه میکردند و طرد میکردند؛ و عامل دوّم این بود که همان دشمنان و همان کفّار حاضر نبودند علم را که در اختیار آنها بود، به داخل حوزه‌های علمیّه که مرکز دین بود، راه بدهند و نفوذ بدهند. هر دو از یکدیگر گریزان و با یکدیگر دشمن [بودند]؛ و علّت اصلی هم این بود که علم، ابزاری بود در دست سیاستهای ضدّدین؛ در همه جای عالم و از جمله در کشورهای اسلامی.