جامعهى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزهى بشرى ترجیح بدهد، آن وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گرهگشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به وسیلهى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بىغرض و بىطمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفهى حوزههاى علمیّه است. حوزهى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزههاى علمیّه است از اوّلى که این حوزهها در زمان ائمّهى هدیٰ (علیهم السّلام) به وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزههاى علمیّه دو دوران را تجربه کردهاند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.حوزهٔ علمیهگروه و سازمان
نامهای دیگر: حوزههای علمیه
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آنها.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام بهمناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴۱۳۶۰۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزهها الان در همهى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهدهى حوزهها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتادهى فراموششده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همهى گردنکلفتها و سرِگردنهبگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، علىرغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان اینجورى است که اگر چنانچه یک مسئلهى جدیدى در آن به وجود بیاید، یک سؤالِ قانونىاى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضلهاى به وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این باره چیست؛ حکم اسلام در این باره چیست. حکم اسلام را چه کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلامشناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزههاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همهى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازهى کار میخواهند؛ نه، اینجور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسلهمراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئلهى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّلسؤالى که به ذهن مسئولان مىآید، این است که حکم خدا در این باره چیست. یا اگر چنانچه از آن طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى دربارهى مسئلهاى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه ادارهى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دورهى حضور است.شاهدها (۳۴۱ پاراگراف)
مسئولیت حوزه در راهنمایی نومسلمانان و تبیین دین برای آنان
… و ممتازی از اروپا که در دانشگاههای خودشان مسلمان شدهاند پیش ما میآیند و درباره مسائل اسلامی راهنمایی میخواهند. چه کسی باید اینها را راهنمایی کند؟ چه کسی باید به آن جا برود و در میان آنها سکونت کند و تعلیم دین و اخلاق بدهد؟ چه کسی باید برای آنها کتاب بفرستد؟ چه کسی باید برای آنهامسائل را تبیین کند؟ پاسخ همه این پرسشها به حوزههای علمیّه مرتبط است. بسیاری از جوامع غیر مسلمان به اسلام توجّه پیدا کردهاند - ولو مسلمان نشدهاند - ولی میخواهند بدانند اسلام چیست که این دستگاه عظیم را به راه انداخته و حکومت تشکیل داده و با ابرقدرتها سینه به سینه شده است و از کسی هم نمیترسد و دنیا را اداره میکند؛ دینی که وارد …نیاز حوزه به تربیت مدرس و محقق و مؤلف برای بیست سال آینده
… نیاز حوزه به مدرّس و محقّق و مؤلف و فنّان در فنون مختلف است. بحمداللَّه این امر در حوزهها تأمین میشود. محقّقان و مدرّسان و فنّانان و بزرگان و مجتهدانی هستند که آماده کارند؛ لیکن اگر شما به بیست سال بعدِ حوزه علمیّه نگاه کنید، میبینید اینهایی که هستند کمند. شما بیست سال بعد را با چشم دقیق نگاه کنید، ببینید چه لازم داریم؛ آن وقت خواهید دید بزرگانی که امروز در حوزههای علمیّه حضور دارند، تعدادشان کم است. یکی از مهمترین نیازهای ما همین است. حوزههای علمیّه به قصد محقّق پروری و ملاّ پروری، ملاّ درست کنند تا این نیاز برطرف شود.تأمین مرتب نیروهای دینی مورد نیاز جامعه از سوی حوزه
حوزه علمیّه باید مثل یک کارخانه تأمین کننده نیازهای جامعه، مرتّب کار کند و محصول خود را که همان محقّقان و مبلّغان و مدرّسان و مؤلّفان و انواع قشرهای روحانی هستند، بیرون دهد. حوزه باید برنامهریزی کند و مشخص باشد که مثلاً پنج سال دیگر چه تعداد مبلّغِ مناسب برای مناطق گوناگون دنیا و داخل کشور تربیت میشود. همچنین در زمینه مسائل قرآنی و تفسیر و دیگر علوم حوزوی و نیز تربیت مدرّس برای دانشگاهها و دروس معارف اسلامی و نیز تربیت محقّق و …لزوم اختصاص گروهی از مجتهدان برای تدریس، تحقیق و فرستادن نخبگان به قوهٔ قضاییه
البته در گذشته، دستگاه قضایی و بهاصطلاح «سیستم» نبوده است؛ لکن مجتهدان بزرگ مجرىِ امر قضا بودهاند و محضر مینوشتهاند و امضای آنها بوده که به قبالهها و اسناد و قراردادها اعتبار میداده است. در همه بخشها همینطور بوده است و امروز هم باید اینگونه باشد. یعنی بعضی مجتهدان بزرگِ حوزههای علمیّه - نمیگوییم همه مجتهدان - گروهی تشکیل دهند؛ عدّهای تدریس کنند، عدّهای تحقیق کنند، عدّهای شاگرد تربیت کنند، عدّهای انشاءاللَّه مراحل عالی فقاهت و رسیدن به مراتب اعلی را طی کنند و عدّهای از نخبگان خود را هم به قوّه قضایّیه بفرستند. این، یک وظیفه است. دانشکدههای حقوق و مؤسّسات و سازمانهایی هم که شاگردِ حقوق قضایی تربیت میکنند، همینطور باید نخبگانشان را به قوّه قضایّیه بفرستند و قوّه قضایّیه هم باید آنها را جذب کند. این یک وظیفه است.کار علمی عمیق در خدمت دین، اخلاق و ارزشهای جامعه
… قضیه در این حدّی است که عرض شد. لکن عمق قضیهی وحدت حوزه و دانشگاه، بالاتر از این است. اصلاً، مسأله، مسألهی دیگری است. مسأله این است که دو جریان علمی و تحصیلی در کشور ما وجود دارد. یکی از آن دو، به علومی مرتبط است که به جنبههای ارزشی جامعه میپردازند. این جریان، حوزه است که به دین، به اخلاق، به معارف و به فلسفهی الهی میپردازد. اگر چه کار حوزهها، علمی است و در حوزهها دقّتهای علمی، بسیار بالا و بسیار عمیق است؛ اما این کار علمی در خدمت جنبههای ارزشی جامعه و در خدمت دین و اخلاق است. کار علمىِ جریان دیگر - دانشگاه - در خدمت نیازهای جامعه است. یک جامعه که نمیتواند بدون علم و صنعت و بدون پیشرفتها و تازههای کشف شده در میدان معرفت علمی، زندگی کند. بشر به علم و عالم همان قدر نیاز دارد که به ضروریّات درجه یک زندگیاش محتاج است. علوم مختلف - چه …لزوم فراگیری روشهای علمی دانشگاه برای پیشرفت و خروج از جمود
البتّه حوزهی علمیّه هم برای اینکه پیشرفت کند و از جمود خارج شود، باید روشهای علمیای را به دست آورد که در دانشگاه معمول است. امروز بحمداللَّه حوزه در این جهت پیشرفتهای زیادی کرده است. این، آن وحدت مورد نظر امام است. این، آن خصوصیتی است که میتواند همهی کشور - هم حوزه و هم دانشگاه - را به کمال مطلوب برساند. یکی از راههای خوب هم، حضور آقایان روحانیون در دانشگاههاست. بسیار کار خوبی است. حضور عالمانه،به صورت تدریس و به صورت ارشاد و راهنمایی و …وظیفهٔ حفظ، تعمیق و تکمیل روح صفا و معنویت طلاب جوان
یکی از وظایف حوزه علمیه این است که اوّلاً این روح صفا و معنویت را که در این طلاّب جوان است، حفظ و در وجود آنها تثبیت و ماندگار و عمیق کند. ثانیاً، آن را تکمیل و بیشتر کند؛ پرورش دهد و آنها را نورانیتر کند. این، یک نکته است که من میخواهم خواهش کنم که در همه حوزههای علمیه به آن توجّه شود. البته توجّه هست؛ ما میخواهیم بیشتر شود. امروز دنیا، دنیای فاسدی است و فساد دنیا، به همه مناطق عالم سرریز میشود. دیوار و حصن و حصاری هم نیست؛ مگر تبلیغ و تبیین صحیح. این تبلیغ …لزوم قرار داشتن در صف اول حرکت عظیم جامعه
مطلب سوم هم این است که حوزه علمیه، باید در صفِ اولِ حرکتِ عظیمِ جامعه قرار داشته باشد. همچنان که ملاحظه کردید، مراجع بزرگ ما مثل مرحوم آیةاللَّهالعظمی گلپایگانی، مرحوم آیةاللَّهالعظمی نجفی و امروز آیةاللَّهالعظمی اراکی، حفظهاللَّه و اداماللَّهبقائهالشریفورحمهماللَّه، چه در زمان امام رضوان اللَّه علیه و چه بعد از زمان امام تا امروز، در …بیگانه بودن کسی در حوزه که به نظام اسلامی نگاه غیرجدی دارد
مراجع قم اینطور بودند. در کارهای اساسی؛ جنگ، حضور در جبههها، تحریض بر حضور در جبههها، کارهای اقتصادی و غیره، همیشه در صفِ مقدّم بودند. حوزه، باید اینطور باشد. کسی که در حوزه باشد و به نظام اسلامی و احکام قرآن - که در این نظام عملی میشود - و به حکومت اسلامی - که به برکت مجاهدت مردم سرِ پا شده است - با چشمِ غیرجدّی نگاه کند، یک عنصر بیگانه است؛ هر کس میخواهد باشد. در حوزه علمیه صحیحِ شیعی، همه بخصوص طلاّب جوان، باید خود را در صفوف اوّل بدانند، که بحمداللَّه همیشه همینطور بوده است. یعنی همیشه فضلای جوان، طلاّب جوان، بزرگان حوزه و مدرّسین محترم، در صفوف مقدّم جا داشتهاند؛ باز هم باید در صفوف مقدّم جا داشته باشند.لزوم عرضهٔ دین به گونهای که مایهٔ رغبت مردم شود؛ نیاز به تحقیق و نوآوری
عین همین مسائل نسبت به حوزه است. من البتّه دربارهى مسائل حوزه حرفها و سخنها دارم و گفتهام؛ اینجا چون چهرهى عمومى، چهرهى دانشجویى است، بیشتر به دانشگاه پرداختم و میپردازم لکن مسائل حوزه هم همینجور است. حوزه هم احتیاج دارد به اینکه خود را بِروز کند. حوزهى علمیّهى قم به عنوان قلّهى حوزههاى علمیّه و به دنبال آن، حوزههاى دیگر علمیّه باید کارى کنند که دین خدا در بین مردم مورد رغبت و شوق قرار بگیرد. دین را آنچنان که خدا خواسته است، باید به مردم ارائه بدهند. این احتیاج دارد به تحقیق، به نوآورى، به روشنفکرى، به آگاهى از دنیا، به خالى بودن از هواها و هوسهاى دنیایى؛ اگر نه در همه، لااقل در بخش عظیمى و حدّاقل در آن کسانى که دستاندرکار و مسئول هستند. لذا مىبینید شما دربارهى مرجع تقلید چه سختگیرىهایى در اسلام هست: صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدینِهِ مُخالِفاً لِهَواهُ مُطیعاً لِاَمرِ مَولاه.[5] و دیدیم هم که مرجع …نقد تأسیس مدرسهٔ جدید بدون نیاز به نام حوزهٔ علمیه
… درست میکنیم!» خب حوزهى علمیّه در هر شهرى یکى است؛ یک شهر که ده حوزهى علمیّه ندارد. یک مجموعهى علمى در هر شهر وجود دارد؛ چند عالِم، چند مدرسه، عدّهاى مدرّس و عدّهى بیشترى [هم] شاگرد؛ حوزهى علمیّه دارد، شما هم برو ملحق شو به آن حوزهى علمیّهاى که هست. اینکه حتماً باید یک مدرسهى جدیدى در این شهر درست کرد ــ ولو احتیاج نباشد ــ به نظر من روش درستى نیست. بعضى اصرار دارند حتماً یک مدرسه از اوّل انشاء[23] کنند؛ نه آقا، برو در یک مدرسهاى از این مدارسى که هست درس بگو. اگر شخص برجستهاى در آن شهر هست، بروید و از او استفاده کنید؛ اگر طلّابى هستند، آنها را جمع کنید، با آنها حرف بزنید؛ البتّه اگر چنانچه نیاز و ضرورت باشد، که آن بحث دیگرى است.استفتای واقعی از حوزه امروز برخلاف دوران سلاطین
… از مردم و براى اینطور چیزها. آنها هم البتّه غالباً آدمهاى زرنگى بودند؛ مثل میرزاى قمى که شما [وقتى] نگاه کنید جامعالشّتات را، انسان حظ میکند که مرد ملّائى به این زیرکى و به این هوشیارى [باشد]؛ واقعاً خیلى انسان لذّت میبرد از آن زرنگى و هوشیارى میرزاى قمى. پس حتّى در آن دورانها هم حوزه در معرض حضور نبود و مورد استفتاء واقعى نبود؛ از آن به طور واقع نمیخواستند که شما چه میگویى تا ما عمل کنیم؛ امروز به طور واقع از حوزه میخواهند که شما چه میگویید تا ما عمل کنیم.ناشناخته ماندن ارزش تلاش علمی حوزه نزد مردم
حوزهى علمیّه، دستگاه به این عظمت، شوخى نیست. بنده بتحقیق عرض میکنم که غالب مردم ما ــ که غالباً هم به حوزهى علمیّه ارادت دارند و دوست دارند ــ حوزهى علمیّه را نمىشناسند و اهمیّتش را نمیدانند. یکى از کوتاهىها در خود حوزه این است که حوزه درست معرّفى نشده؛ مردم نمیدانند در حوزهى علمیّه چقدر تلاش علمى نفیس و باارزش میشود؛ نمیدانند در حوزهى علمیّه، در چه رشتههاى مهمّى، چه کارهاى بسیار ارزشمندى انجام میگیرد و نمیدانند که آنچه در حوزهى علمیّه انجام میگیرد، با چه بهاى ارزانى و کمى ــ از لحاظ مادّى و مالى ــ انجام میگیرد. بسیارى از کارها هست که در حوزه انجام میگیرد با یک مبلغ مادّى کمى، با یک خرج مختصرى [امّا] همان اگر بخواهد در دستگاههاى معمولى زندگى ــ ادارهها، دانشگاهها، وزارتخانهها، جاهاى مختلف ــ انجام بگیرد، شاید پنج برابر یا ده برابر آن خرج برمیدارد. طبیعت حوزه …تربیت محققان و استادان پیشبرندهٔ علم، دومین فراوردهٔ حوزه
در درجهى دوّم که آن هم از [لحاظ] اهمّیّت کمتر از این نیست، محقّقین و اساتید پیشبرندهى علم است که در داخل حوزهها میمانند براى اینکه علم را پیش ببرند و تحقیقات جدید بکنند. اى بسا یک کسى که مرجع تقلید است یا عالِم بزرگ یک شهرى است، کارهاى جنبى دارد، کارهاى مردمى دارد، کارهاى سیاسى دارد؛ این لزوماً همهى آنچه در ذهن و عمل دارد، برابر نیست با آن محقّقى که در حوزه نشسته فقط براى پیشبرد علم که اگر چنانچه ما یک مشکل علمى پیدا کنیم، …آشنا کردن حوزه با علوم جدید و کاربردهای آن
حالا این کار، یک شروع است. بنده تصورم این است که این دانش جدید که بحمدالله بشریت به برکت تعالیم دین و تعالیم انبیا به دست آورده است، در جاهای حساسی کاربرد دارد و با استفاده از آن، کارهای بزرگی در همهی زمینهها انجام میگیرد. پس ما نمیتوانیم بگذاریم میراث باارزش علمی خودمان از این دانش بیگانه بماند. شاید یکی از دو مقصود و امید عمدهی من از این کاری که امروز انجام میگیرد، این است که از این طریق وارد شویم و حوزه را با علوم جدید و کاربردهای آنها و استفاده از آنها برای پیشبرد کارهای خودمان، آشنا کنیم. نمیتوان جلو این دانش جدید و فناوری نو را بست و یا آن را نفی کرد. ما چطور وقتی که از «خاکفرج» یا نمیدانم «جوبشور» - حالا گرچه اینها محلات خیلی دور نیست، اما ظاهراً آن وقتها محلات دور قم، اینها بود - بخواهیم مثلاً به مدرسهی فیضیه برسیم، تاکسی سوار میشویم! …هدف کارآیی حوزه: گسترش هدایت الهی و گرهگشایی دین از مسائل بشر امروز
1 - نخستین مطلب آن است که قدمهای بزرگ، ارزش و اهمیت وضرورت خود را از هدفهای بزرگی که حرکت، متوجه آنهاست کسب میکنند، و هر چه آن هدفها والاتر باشد آن قدم ها و اقدام ها با ارزشتر است و برای آن باید اهتمام و دلسوزی و مجاهدت بیشتری مبذول گردد. اکنون با این توجه که: هدف از نظم و کارآئی حوزه ی علمیه، گسترش هدایت الهی در همه جا و رساندن علم دین به آن سطحی است که قادر باشد همه ی گره های ذهنی و عملی بشر را در دنیای پییچیده ی امروز با سرانگشت گره گشای دین خدا باز کند، میتوان فهمید ارزش هر اقدامی که به افزایش کارآئی های حوزه بیانجامد چه اندازه است و در راه آن چه مجاهدت و تلاش پرحجم و با کیفیتی لازم است. امروز که راه برای این مجاهدت باز است، درنگ و کوتاهی از هیچکس پسندیده نیست.لزوم آگاهی طلاب از تحولات، حوادث و پیشرفتهای علمی عالم
موضوع پنجم این است که قم و دیگر حوزهها، از تحولات عالم نبایستی برکنار بمانند. کسانی که تدبیر امور حوزه را به دست دارند، باید فکری کنند و ترتیبی دهند که طلاب در جریان مسائل عالم قرار گیرند. چنین نباشد که از پیشرفتهای عالم، از حوادث عالم، از موضوعات علمی، از اکتشافات جدید در زمینههای مختلف - چه در زمینههای علوم طبیعی و چه بخصوص در زمینههای علوم انسانی - اینها برکنار و دور باشند. چرا؟ برای اینکه یک رکن مهم برای فتوا، اطلاع از موضوع است. اگر فقیه، موضوع را نشناسد، نخواهد توانست کما هو حقه، از دلیل شرعی، حکم الهی را استنباط کند. فرض کنید کسی میخواهد مثلاً در باب کر حرف بزند؛ نباید بداند آب چیست!؟ فرض کنید در گوشهای نشسته باشد و لیوان …رد شبههٔ وابستگی حوزه به حکومت دینی و لزوم اداره از درون خود
… مملکتی و دولتی، مربوط به زمانی بود که حکومتهای غیر اسلامی و ضداسلامی بر سر کار بودند. میگویند حالا که بحمدالله حکومت، حکومت دینی و اسلامی است و بعضی از علمای دین و روحانیون، در مراکز حساس و مصادر امورند، این دیگر چه حرفی است که حوزهها باید مستقل بمانند!؟ برای اینکه این شبهه از ذهنها رفع شود، این را عرض میکنیم که: حوزه یک نهاد هزار ساله و متکی به ریشههای بسیار مستحکم است. این نهاد هزارساله و مستحکم و بالنده، با این سابقهی عظیم و این تأثیر عمیق را نمیشود به چیزی غیر از خودش بست. این، کار خطرناکی است و آیندهی حوزه را تهدید میکند. حوزه باید از درون خود اداره شود. باید استقلال داشته باشد. از لحاظ مالی هم باید استقلال داشته باشد. از لحاظ مدیریتی هم باید استقلال داشته باشد. اینکه منافاتی با همکاری دستگاههای مسؤول کشور با حوزهی علمیه ندارد! اینکه لازم است؛ و به معنای برکنار بودن حوزه از دستگاههای جاری کشور نیست. یا به …میدان ندادن به بدخواهان سستکنندهٔ ایمان به انقلاب در حوزهها
حق انقلاب باید در حوزهها محفوظ باشد. در داخل حوزهها به افراد بدخواه میدان ندهند. این افرادی که جرأت نمیکردند از سیطره و هیبت انقلاب، نفس بکشند، نباید باز در گوشه و کنار پیدا شوند، بنا کنند ایمان افرادی را ضعیف کردن؛ مثل موریانه به پایهی ایمان افراد افتادن و آنها را نسبت به انقلاب و اسلام انقلابی و مبانی انقلاب، ضعیف و سست کردن. نه فضلا باید اجازه بدهند و نه تشکیلات حوزه باید به این معنا اجازه بدهد و نه طلّاب. چهرههای انقلابی در حوزهها باید محترم باشند. طلبههای جبهه رفته؛ کسانی که سوابق جبهه دارند؛ کسانی که در حوزههای علمیه جانبازند و کسانی که خدمتی از خدمات انقلاب را بر دوش …تنظیم برنامهها برای فراگیری عمیق و همهجانبهٔ علوم اسلامی
1- تنظیم برنامههای حوزه به گونهای مناسب که علوم مختلف اسلامی را عمیق و دقیق و همه جانبه فرا گیرند و با جهاد و اجتهاد معارف بلند را از معادن و ذخائر غنی فقه شیعی استخراج کنند.لزوم برنامهریزی و نظم آموزشی و امتحان دقیق طلاب
3 - برنامهریزی آموزشی و نظم در آموزش و التزام به فراگیری دقیق و امتحان کردن طلّاب مورد توجّه قرار گیرد.لزوم آگاهی از زمان، بینش جهانی و بهرهگیری از علوم روز در برنامهها
4 - آگاهی از زمان و حقایق علمی و سیاسی جهان و مسلح شدن به بینش جهانی و بهرهوری از علوم روز در حدّ لزوم در برنامهها مورد عنایت باشد.لزوم کمک حوزه به برنامهسازان معارف رادیو و اعتراف به کوتاهی در آن
البته من در اینجا باید اعتراف بکنم: من در غیاب شما معمولاً با آقایان روحانیون و علما و حوزهییها این حرف را میزنم و میگویم که این آقایان حق دارند از شما گله کنند و بگویند که این حوزهی علمیه کجاست و چرا به ما کمک نمیکند. شما این بار سنگین را بر دوش دارید؛ حقیقتاً باید به شما کمک کنند؛ این حق شماست که این را بخواهید. ما باید اعتراف کنیم که کمک نمیشود؛ اما حالا فارغ از اینکه چه کسی باید چه کار میکرده و نکرده، داریم حرف میزنیم. چه باید باشد؛ این را داریم عرض میکنیم.بیعذری فضلای حوزه در نظم ندادن به حوزه در شرایط امروز
… امروز بحمدالله اینجور نیست. امروز آقا که در رأس حوزههاى علمیّه هستند و خب بحمدالله مقام عالى و شامخى دارند، معتقدند به نظم و ترتیب در حوزه؛ ایشان در لندن مرکز دارند براى تبلیغات، و مانند اینها؛ خب اینها خودش افکار نو است، اینها تجدّد در امور است. لذا امروز به نظر من فضلاى حوزه هیچ عذرى ندارند اگر چنانچه حوزه را نظم ندهند. باید استفاده کنند از وجود ایشان، از افکار ایشان، از حمایت ایشان، حوزه را باید درست کنند.ارتباط حوزه با مسائل جهان اسلام، کشور و دولت
آنچه محور عرایض امروز ما است، حوزهى علمیّه است. البتّه امروز حوزهى علمیّه مثل گذشته جدا از مسائل و حوادث عالم نیست. امروز حوزهى علمیّه یک حقیقتى است که با همهى دنیا مرتبط است؛ مستقیم و غیر مستقیم. بنابراین سخن از حوزهى علمیّه با مسائل جارى جهان اسلام هم بىشک مرتبط است؛ همچنان که با مسائل کشور و مسائل دولت داراى ارتباط تام است. عرض کردهایم که نظام جمهورى اسلامى، نظامى نیست که مجموعهاى از علماى دین، ممکن باشد که از آن جدا باشند؛ آن هم مجموعهى عظیم حوزهی علمیّهى قم که خود پدیدآورندهی این انقلاب و زمینهساز پیروزى آن و …ثمربخش بودن حوزه و لزوم ثمربخش ماندن آن
… آن تلاش، تشکیل جمهورى اسلامى است با همهى برکاتش، و در جاهاى دیگر، بیدارى مسلمین؛ و بقیّهى قضایا که میدانید. امروز هم من و شما باید با اخلاص، با تلاش، با جهاد حرکت کنیم تا این درخت، ثمربخش بماند و ثمربخشتر بشود. این بارى است که ما دستبهدست میگردانیم. پس حوزهى علمیّه یک وجود مثمر بوده است؛ بعد از این هم باید مثمر باشد؛ این یک نکته و یک اصل که ما باید در نظر داشته باشیم تا حرفهاى بعد خودمان را بر این مترتّب کنیم؛ وَالّا حوزهى بىثمر فایدهاى ندارد؛ به دردسرِ نگه داشتنش نمىارزد. حوزه باید مثمر باشد. هیچ درختى اگر ثمرى نداشته باشد یا لااقل سایهاى بر سر کسى نیفکند، هیچ باغبانى زحمت نگهدارى از آن را بر خود هموار نمیکند.وابستگی حیات مستمر حوزه به جهاد و تلاش افراد هر نسل
… میماند حوزهى علمیّه است؛ یک موجود همیشه زنده؛ امّا حیات او به دست ما است، به دست هر نسل است. اگر من و شما زندگى را و جوهر حیات را در حوزه تزریق نکنیم، حیات حوزه ضعیف خواهد شد و به نسلهاى بعد نخواهد رسید. حوزه مربوط به افراد نیست؛ افراد میروند، حوزه میماند؛ امّا حیات مستمر و تاریخى حوزه، وابسته به جهاد و تلاش افراد است. ما میتوانیم العیاذ بالله بد عمل کنیم، نتیجهى بد بگیریم یا خوب عمل کنیم، نتیجهى درخشان بگیریم. پس این هم یک اصل، که عمل ما است که تأمینکننده و تعیینکنندهى آیندهی حوزه و آثار حوزه و ثمرات حوزه است.وظیفهٔ حوزه در انجام کارهای نشده و پاسخ به سؤالهای بیجواب
… ارکان و خطوط اصلى انقلاب اسلامى را ــ یعنى این تحوّل را، از شکلى به شکلى ــ باید توضیح بدهیم؛ بعد ارکان نظام جمهورى اسلامى را توضیح بدهیم؛ اقتصادش را، سیاستش را، روابط جمعىاش را، روابط فردىاش را، اخلاقش را، فرهنگش را، جایگاه علم را در آن باید توضیح بدهیم. خب اینها همه کار لازم دارد. جاى بسیارى از این کارها خالى است. اینها از حوزهى علمیّه باید بجوشد و سرریز بشود.لزوم حضور حوزه در متن حوادث علمی عالم
… برسد به دست بندهى روحانى، تازه حالا بفهمم که بله، در ده سال پیش، بیست سال پیش، چهل سال پیش، در اروپا یک دانشمندى یا یک متفکّرى یا یک فیلسوفى یا یک فیلسوفنمایى ــ هر چه ــ آمده به فلان نقطهى اعتقادات من تعرّض کرده، من به او جواب بدهم؛ این روش درستى است؟ یا نه، حوزه باید در متن حوادث علمى عالم باشد.لزوم تحقیق و آگاهی از معارف و وضع علمی دنیا
… ذهنیّت جامعه را. نه بعد از آنکه آمد و یک عدّهاى رفتند و خواندند و طرفدار شدند، حالا ما بنا کنیم که بله فلان کس در فلان قضیّه اینجور گفته و این به این دلیل و این دلیل و این دلیل، درست نیست؛ اینکه راه برخورد نیست. همهى اینها همان چیزهایى است که لازم است. پس تحقیق و پژوهش و اطّلاع و آگاهى از حقایق عالم و معارف عالم و وضع علمى دنیا، یکى از چیزهایى است که براى حوزهى علمیّه لازم است.