جامعهى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزهى بشرى ترجیح بدهد، آن وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گرهگشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به وسیلهى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بىغرض و بىطمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفهى حوزههاى علمیّه است. حوزهى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزههاى علمیّه است از اوّلى که این حوزهها در زمان ائمّهى هدیٰ (علیهم السّلام) به وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزههاى علمیّه دو دوران را تجربه کردهاند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.حوزهٔ علمیهگروه و سازمان
نامهای دیگر: حوزههای علمیه
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آنها.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:پیام بهمناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷
سیر زمانی
از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴۱۳۶۰۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزهها الان در همهى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهدهى حوزهها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتادهى فراموششده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همهى گردنکلفتها و سرِگردنهبگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، علىرغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان اینجورى است که اگر چنانچه یک مسئلهى جدیدى در آن به وجود بیاید، یک سؤالِ قانونىاى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضلهاى به وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این باره چیست؛ حکم اسلام در این باره چیست. حکم اسلام را چه کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلامشناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزههاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همهى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازهى کار میخواهند؛ نه، اینجور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسلهمراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئلهى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّلسؤالى که به ذهن مسئولان مىآید، این است که حکم خدا در این باره چیست. یا اگر چنانچه از آن طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى دربارهى مسئلهاى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه ادارهى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دورهى حضور است.شاهدها (۳۴۱ پاراگراف)
رونق حوزههای همهٔ نقاط کشور با استقرار فضلای قم در آنها
… بزرگ را زیارت کرده بودم؛ در کرمان، مرحوم آقای صالحی؛ در رفسنجان، مرحوم آقای غروی و مرحوم آقای نجفی؛ اینها مجتهدان مسلّم بودند؛ تحصیلکرده و درسخوانده بودند. در شهرستانهای دیگر هم علمای بزرگ و محترمی بودند که بنده آنها را از نزدیک ندیده بودم و نمیشناختم. فضلای درسخوانده و برجستهی حوزهی قم بعد از پایان تحصیلاتشان و بعد از گرفتن توشهی لازم باید برگردند و در این حوزهها مستقر شوند و این حوزهها را بسازند.وظیفهٔ حوزهها و مدرسان در نوشتن و گفتن بر پایهٔ کار متفکران اسلامی
… دیگر و با برنامهریزىِ مرحوم شهید بهشتی تنظیم میشد - آورد و به من داد؛ گفت این را شما بخوانید، ببینید پایهی معرفت دینىِ جوان دانشآموز ما چقدر است؛ فراتر از این، چشماندازی را در مسائل دینی تعریف کنید. کتاب را خواندیم، دیدیم مطالب خیلی خوب و باارزشی است. بنابراین، بر اساس آنچه امثال شهید بهشتی و شهید مطهری و دیگر بزرگان فکر و اندیشهی اسلامی کار کردهاند، باید نوشت و گفت. این، چالش اول است. وظیفهی حوزهها و وظیفهی بزرگان حوزهها و وظیفهی مدرسین است که در این چالش، فعالانه عمل کنند.نقادی بهعنوان محور اصلی و سنت حوزه
… هوچیگری، بدون عوامفریبی و جنجال تحمیلی و زیادی مطرح کنند و آن نقّادی شود؛ یک وقت بهطور کامل رد خواهد شد، یک وقت بهطور کامل قبول خواهد شد، یک وقت هم در نقّادی اصلاح خواهد شد و شکل صحیح خود را بهدست خواهد آورد. این اتّفاق باید بیفتد. ما الان این را نداریم. البته من به شما بگویم که محیط حوزه از این جهت بهتر از محیط دانشگاه است. علّت این است که در حوزه، نقّادی یکی از محورهای اصلی است. همه این بزرگان حوزه که شما ملاحظه میکنید - چه آنهایی که امروز هستند و چه بزرگترهایی که در نسلهای گذشته ما بودند - اصلاً در همین محیط نقّادی بزرگ شدهاند. هیچ متکلّمی و هیچ فیلسوف یا فقیهی از اینکه یک نظر مسلّم فقهی یا اصولی یا کلامىِ قبل از خود را بهکلّی …پیشنهاد همفکری مسئولان و مدرسان حوزه برای کم کردن تعطیلات
ای کاش که مسئولان حوزههای علمیه و گردانندگان و مدرسان درسهای بزرگ و عمده، مجتمعاً و مشترکاً فکری بکنند برای کم کردن تعطیلات در حوزهها تا در سال تحصیلی طلاب و علاقمندان به تحصیل این فرصت را پیدا کنند که از وقت خودشان حداکثر استفاده را بکنند.وظیفهٔ حوزهها و علما در تبیین استدلالی نظریهٔ بنیانی جمهوری اسلامی
آنچه که امروز بنده مقدمتاً عرض میکنم تا بعد انشاءالله بحث خودمان را شروع بکنیم، یک نکته است و آن این است که وظیفه عمومی حوزهها و وظیفه یکایک افراد و فضلا در حوزههای مختلف و همچنین علما و روحانیون آگاه و روشنفکری که در سراسر کشور در شهرهای مختلف هستند، امروز این است که فکر اساسی و نظریه بنیانی مربوط به جمهوری اسلامی را که همان نظریه حاکمیت اسلام در همه امور زندگی و شئون بشری است با استدلال با منطق با ملاحظه جوانب گوناگون این مسئله تبیین کنند.تولید فکر اسلامی و ایستادگی در برابر شبهات، اساسیترین وظیفهٔ حوزهها
و امروز هدف همین است. حوزههای علمیه اساسیترین کاری که امروز بر عهده دارند به صورت جمعی و همچنین فضلای توانای بر این کار به صورت فردی وظیفهشان تولید فکر است؛ تولید فکر اسلامی، تبیین و تحکیم این مبنای قویم اسلامی، ایستادگی در مقابل شبهاتی که دشمنان حاکمیت اسلام وارد میکنند بر ذهنها، برای اینکه بتوانند بلکه آن شکست سختی را که از اسلام خوردند به این وسیله جبران کنند. البته نخواهند توانست. آن چنان این فکر امروز در دنیا جا افتاده است، فکر حاکمیت اسلام بلکه حاکمیت مطلق دین در مناطقی از دنیا؛ یعنی حتی غیر مسلمانها هم مجذوب این فکر شدند در مناطقی از این عالم. در کشورهای اسلامی هم که روشنفکرها و جوانها، روحانیون آگاه، …لزوم تقویت بنیهٔ علمی با فقه، اصول، کلام و فلسفه برای ورود به میدان فکری
نمیتوانند کاری کنند اما این وظیفه را از دوش من و شما برنمیدارد. یک عدهای باید خودشان را آماده کنند؛ البته آمدن توی این میدانها احتیاج به مایه علمی دارد؛ احتیاج به قوام فکری دارد. این قوام فکری را حوزهها با تحصیلات دینی، با تحصیلات فقهی، اصولی، کلامی، فلسفی بایستی تأمین کنند. این کاری است که در درجه اول در حوزهها وجود دارد که عبارت است از تقویت علمی، تقویت بنیه علمی. این را نباید دستکم گرفت. طلاب جوان نباید فکر کنند که پس ما چرا داریم درس میخوانیم، برویم دنبال این کارها. نه! دنبال این فکر رفتن، بدون تقویت بنیه علمی هیچ خدمتی نمیکند. اگر غیر عالمانه کسی وارد این میدان بشود، سودی نخواهد بخشید بهاحتمال زیاد و زیان هم …تحصیل منظم با تعطیلی کم و جهتدار کردن مباحث علمی به سمت نیازها
به هر حال اینهاست وظایف حوزههای علمیه پس تحصیل مرتب و منظم با تعطیلی کم وجهت دار کردن مباحث علمی تا اینجایی که ممکن است به سمت نیازها. همه نیازها هم رفع شبهه نیست بعضی از نیازهایی است که در جامعه وجود دارد نیازهای فقهی است، از باب معاملات بگیرید تا باب قضا تا حدود و قصاص و غیره تا بسیاری از مسائل اقتصادی و مالی و امثال اینها. اینها نقاطی دارد که بایستی بهوسیله فقهای روشنفکر، روشنبین، آگاه …مسئولیت حوزهها در تولید و تبیین فکر و پیکار نظری
… و دستگاههایی که تبلیغات رسمی را برعهده دارند، به خاطر همین جهت بوده است. بالأخره دولت یکی از مهمترین مسؤولیتها را برعهده دارد؛ کمااینکه صدا و سیما بخش مهمی از این مسؤولیت را بر عهده دارد؛ کمااینکه همه دستگاههای هنری که به نظام اسلامی وابستهاند، مسؤولند؛ لیکن مسؤولیتهای دولتی را نباید نافی مسؤولیتهای علما و حوزههای علمیه گرفت. بالاخره تولید و تبیین و تدوین فکر، کار حوزههای علمیه است و حوزههای علمیه باید در این زمینه وارد میدان شوند.کار نظری از کارهای مهم بر عهدهٔ حوزهها و اندیشمندان
پس در درجه اوّل، یکی از کارهای مهم، کار نظری است که برعهده حوزههای علمیه و اندیشمندان است؛ چه تولید و چه هدایت کنند. امروز خوشبختانه گروههای دانشگاهىِ زیادی هستند که آنها هم از اسلام و انقلاب و مبانی اسلامی، جانانه دفاع میکنند. میشود حوزههای علمیه به آنها توجّه و کمک کنند؛ با آنها همکاری داشته باشند و از آنها حمایت نمایند؛ برای اینکه در تأمّل و نظر، از خطِّ صحیح انحراف …نیاز امروز حوزهها به عناصری پیرو راه علمی و جهاننگری شهید صدر
حوزههای علمیه امروز نیز محتاج شهید صدر و هر عنصر با همت و پرتوانی هستند، که راه علمی و اسلامشناسی و جهان نگری او را دنبال کند.پیوند ناگسستنی مسائل حوزه با مسائل کشور، نظام و جهان
… تاریخ جدا نیست. حوزه و روحانیت جزیرهای نیست که با پیرامون خود ارتباطی نداشته باشد. برحسب بافت معمولىِ همیشگىِ تغییرناپذیر نظام اجتماعی و روابط انسانی ما، حوزه و روحانیت مثل خونی است که در سرتاسر پیکرهی جامعه در جریان است؛ در حرکت است؛ با همه جا مرتبط است. لذا مسائل روحانیت و مسائل حوزه، پیوندی ناگسستنی با مسائل کشور، مسائل نظام اسلامی، مسائل دنیای امروز و حتی با مسائلی از تاریخ و گذشته دارد که من در بحث امروز، فهرستگونهای از آن را عرض میکنم.رسالت حوزه در برافراشتن بنای تمدن اسلامی و هدایت انسانها
حال، حوزهی علمیهی روحانیت و در رأس، حوزهی قم و سپس حوزهی شهرستانها - از شهرستانهای بزرگ تا شهرهای کوچک - در قبال چنین چالشهایی قرار گرفتهاند. شما هستید - یعنی حوزهی دین، حوزهی علمیه و حوزهی روحانیت - که میخواهید بنای شامخ تمدّن اسلامی را بالا ببرید و استوار کنید؛ چراغ هدایت اسلام را در منارهی بلند نظام اسلامی به درخشش درآورید و انسانها را هدایت کنید - یعنی کاری که همهی پیغمبران برای آن آمدند - و آنها را به صراط مستقیم الهی و جادهی اصلی الهی - سبیل اعظم و صراط اقوم - نزدیک کنید. حوزه با این چالشها مواجه است؛ با این هدف حرکت میکند. حال شما ببینید حوزهی علمیه چگونه باید باشد و چه کار باید بکند؟ واجبات این حوزه چیست؟لزوم خودی دانستن نظام اسلامی و تلاش برای تکمیل و رفع نقص آن
اوّل این است که حوزهی علمیه باید نظام اسلامی - همین نظام جمهوری اسلامی - را از خود بداند و برای تکمیل و رفع نقص آن، همهی کوشش خود را مبذول کند. این نظام از آن حرکت و نهضت عظیمی پدید آمده است که در همین مدرسهی فیضیّه و در همین مسجد اعظم پایهگذاری شد. نظام دینی است؛ نظامی است که بر اساس معارف و احکام دینی و ارزشهای دینی شکل گرفته است. حوزه در مقابل چنین نظامی نمیتواند بیتفاوت باشد. هیچ مصلحت و هیچ …پرهیز از عصبیت و حرکات بیرویهٔ سیاسی در عین حضور سیاسی
… غیرت دینی از مجموعهی حوزهی علمیه و آحاد آن سلب شود. دوم اینکه از لحاظ سیاسی عصبی نشوید. اینها با همدیگر نبایستی اشتباه بشود. بعضی کسان دوست میدارند حوزهی علمیه را عصبی و آشفته و دچار کارهای بیرویّهی سیاسی مشاهده کنند. توصیهی من این است که نگذارید. حضور سیاسی، سخن سیاسی، موضع سیاسی، بسیار خوب و لازم است و در مواردی مقتضای غیرت دینی هم هست؛ اما حرکات بیرویّه، حرکات عصبی، حرکاتی که اگر پای صحبت به میان بیاید، نمیتوانید از آن دفاع کنید؛ این نه. این دو را با هم تفاوت بگذارید. مرز بین این دو را همیشه در نظر داشته باشید.لزوم طراحی حرکت علمی تازه در مباحث اسلامی با توجه به توجه جهانی
ما امروز به عنوان کسانی که وابسته به حوزههای علمیه هستیم، با توجّه به این پدیده جهانی، بایستی درباره رفتار علمی خودمان در مباحث اسلامی، یک فکر و حرکت و خیزش تازه را پیریزی و طرّاحی کنیم. وقتی مشاهده میکنیم دانشی که براساس آن این حرکت سیاسی بهوجود آمده - یعنی معارف اسلامی، علوم اسلامی، کلام اسلامی، فقه اسلامی - امروز این همه مورد توجّه محافل علمی و سیاسی دنیاست، ما بایستی بیشتر به فکر باشیم؛ بیشتر دقّت کنیم و اهمیت کار خودمان را بهعنوان صاحب نظران دینی و علمای دین، ارزیابىِ تازهتری کنیم.جایگاه فهم و غور علمی تخصصی در مسائل دینی
… حق نیست؛ بحثِ این است که برای این تحقیق، ابزار و وسائل لازم در غیر حوزههای علمیه فراهم نیست. هرکسی حق دارد پزشک شود؛ اما برای پزشک شدن باید به دانشکده پزشکی رفت. نمیشود در جایی که استاد و علم و آزمایشگاه و معلّم و آگاه به فن وجود ندارد، ما دنبال دانش برویم. جای فهمِ دین، جای تأمّل در دین، جای غور علمی در مسائل دینی در حدّ تخصص، حوزههای علمیه است. البته ممکن است هرکسی در حدّ پایینتر از تخصّص، آگاهیهایی داشته باشد؛ اما برای متخصّص شدن، باید به حوزههای علمیه و نزد متخصّصان علمی رفت و به آنان متوسّل شد و از آنان خواست و از آنان فراگرفت.اهمیت آموزش علمی معارف دینی همسنگ تبلیغ دین
حوزه علمیه متقابلاً بایستی پاسخگو باشد. امروز اهمیت حوزههای علمی فقط در این نیست که میتوانند و میباید تبلیغ دین بکنند - که البته این یکی از وظایف مهم و عمده است - بلکه اهمیت بیشتر از آن، یالااقل معادل اهمیت تبلیغ، اهمیت آموزش علمی و فنّی و مبانی و معارف دینی است؛ اعم از فقهش، یا کلامش، یا فلسفهاش، یا بقیه علومی که احتیاج دارد در درجه بعد قرار گیرد. لذا اهمیت حوزهها و اهمیت علمای دین و مدرّسین علوم دینی و اهمیت کار و تلاشی که طلبه علوم دینی میکند، روزافزون است. البته در این زمینه که چه مباحثی را باید در حوزهها اصل …توصیه به پدید آمدن حوزههای حقیقی و مجتهدپرور در همهٔ شهرها
من میخواهم از این نقطه استفاده کنم که ای کاش ما سیرهی عملی بزرگانی مثل آقای آخوند را ببینیم، تا امروز هم جریان پیدا کند، بزرگانی بروند و در شهرهایی بمانند. بگذاریم اساطین علم در همهی بخشهای این کشور باشند، در همهی شهرها حوزههای علمیهی حقیقی و مجتهد پرور به وجود بیاید، و مردم در هر جا به رکن رکینی مثل آقای آخوند ملاعلی متکی باشند. اگر چه حالا امثال ایشان خیلی هم زیاد نیستند؛ اما به هر حال چنین شخصیتهایی در شهرهای کشور باشند، این خیلی با ارزش است.مسئولیت گردانندگان حوزه در کتاب درسی، نظام آموزشی و کاهش تعطیلات
… را که باز مربوط به همین ویژگیهاست و باید به شما عزیزان عرض کنم، اغتنام فرصت برای کسب علم و مجهّز شدن به سلاح فکری است. استعدادها نباید در این حوزه هدر برود. البته، این قضیه دو بخش دارد: یک بخشِ آن مربوط به نظام حوزه است و بخش دیگر به خود طلبه مربوط میشود. نظام حوزه، نقش زیادی در جلوگیری از اتلاف وقت طلبه دارد. کتاب درسی خوب، نظام آموزشی درست و منطقی، فرصتهای آموزشی مناسب، قرار دادن صحیح و منطقىِ درسها در کنار هم - که همین، جزوِ نظام آموزشی است - کم کردن تعطیلات حوزه و مسائلی از این قبیل به مسئولان و گردانندگان امور حوزه مربوط میشود.سه وظیفه در قبال حوزه: حفظ، ترمیم و بالندگی
ما امروز در قبال چنین حوزهای که میراث دوازده قرن است، وظیفه داریم. من به سه وظیفه در کنار هم اشاره میکنم که اینها از بدیهیات است و استدلال و بحث نمیخواهد : اوّل حفظ. دوّم ترمیم. سوّم بالندگی و رشد دادن و تنمیه و پیش بردن.حفظ حوزه حاصل است و ترمیم و بالندگی دشوارتر
حفظِ حوزه، بحمداللَّه حاصل است و نسبت به گذشته کمّاً و کیفاً افزایش پیدا کرده است. فی الجمله، در این جای تردید نیست؛ لیکن ترمیم قدری دقیقتر و سخت تر است و از آن سختتر، بالندگی و رشد دادن و پیش بردن است. کفایت نمیکند که شما فقط میراث گذشتگان را نگه دارید و به آیندگان تحویل دهید؛ چون نفس توقّف در چنین قضیهای، عقبگرد است.زنده و سالم و قوی بودن حوزه شرط ترمیم و بالندگی آن
حوزه های علمیه، وقتی میتوانند خود را ترمیم کنند و رشد و بالندگی یابند که زنده باشند. حوزهی مرده، قادر به چنین کاری نیست. واقعیتهای بشری، مثل خود انسانند و حیات و مرگ و ضعف و قوّت و بیماری و صحّت دارند. حوزهی علمیه نیز همینطور است. حوزهی بیمار و سالم و ضعیف و قوی و زنده و مرده، وجود دارد. حوزه باید زنده و سالم و قوی باشد تا بتواند رشد کند و آفاق جدیدی را بگشاید و منطقهی …لزوم اندیشیدن بزرگان، طلاب و همهٔ مسلمانان به وضع کنونی حوزه
حوزهای که این، سابقه و ریشه و شجره و نسب علمی آن است، الان در چه وضعی است؟ این، آن چیزی است که ما باید دائماً به آن بپردازیم. واقعاً اگر کسی به سرنوشت اسلام و مسلمین علاقهمند است، باید به این قضیه بپردازد. این، از آن قضایایی نیست که بشود آن را به دستِ اِهمال سپرد و بگوییم حالا چه کار داریم. نه؛ این از آن مسائلی نیست که بشود گفت چه کار داریم! هم شما آقایانی که خودتان از بزرگان و اعاظم و فضلا و طلاّب اینجا هستید باید به این موضوع فکر کنید و هم هر طلبهای که در …پیشرفت کمی و کیفی حوزه نسبت به گذشته
امروز، حوزه چگونه است؟ فردا چگونه خواهد بود و یا چگونه باید باشد؟ امروز، حوزه نسبت به گذشته خیلی پیشرفت کرده است و هیچ کس نمیتواند این حقیقت را منکر شود. یعنی اگر ما قدر مطلق را حساب کنیم، قابل مقایسه با گذشته نیست. همانطور که حضرت «آیةاللَّه مشکینی» فرمودند، این حوزه کمّاً و کیفاً پیش رفته است. آن روز، چهار صد نفر طلبه داشت، ولی امروز هزاران طلبه و فاضل مشغول تحصیلند. فضلای امروز از فضلای آن روز کمتر نیستند. بعضی از طلاّبِ امروز از طلاّبِ آن روز کم شوقتر نیستند. کاری که فضلا و طلاّبِ امروز میکنند، بعضی اوقات دهها برابر کاری که آن روز طلاّب و فضلا میکردند، اهمیت عملی و بعضاً علمی دارد.رد عقبگرد حوزه و پیشرفت آن در فقه، اصول و تبلیغ
کسی نمیتواند بگوید که حوزه دچار عقبگرد است؛ نه. از این جهتی که بررسی میکنیم، حوزه پیشرفت کرده است. حرفهای گذشتگان هم دست علمای امروز است. امروز، این کتاب مکاسبی که شما میخوانید، درس خارج «شیخ» است. عالیترین تحقیقات «شیخ»، همینهاست. کفایهای که شما میخوانید، اوج افکار اصولی «محقّق خراسانی» است. اگر امروز طلبهی کفایه خوان ما، کفایه را که میخواند آن را …کمبود محتوایی حوزه و مسائل حلنشدهٔ فقهی و کلامی
یکی دیگر از نارساییهای حوزه، نارسایىِ آشکارِ عدم گسترش محتوای حوزه است. ما مسائل حل نشدهی فقهی و کلامی،زیاد داریم. مجموعهی لازم معارف برای عالِم دین را هم خیلی کم داریم. در جاهای مختلف، روحانیونی را داریم که آنچه را که باید بدانند تا یک عالم متناسب با امروز باشند، نمیدانند. این را هم تحت عنوان عدم گسترش کیفی - یعنی کمبود محتوایی حوزه - قرار میدهیم.اعتقاد دیرینه و مستدل به لزوم مستقل بودن حوزه حتی در دولت اسلامی
… این ادّعا را تکذیب میکنم. البته دولت، دولت اسلامی است، رئیس دولت هم یک فردِ فاضل و طلبهی خودِ این حوزه است. رئیس جمهور ما، خودىِ این حوزه است و بیگانه نیست؛ اما من اعتقاد ندارم که حوزه باید وابسته به یک تشیکلات دیگری شود. این اعتقاد، متعلّق به حالا نیست. از سابق - قبل از انقلاب و بیشتر پس از انقلاب - که این قضیه مطرح میشد که آیا اگر دولت اسلامی باشد، باز هم حوزه باید تشکیلات جدایی داشته باشد یا خیر؟ من جزو کسانی بودم که مستدلاًّ و با تکیه بر ادلّهی قوی، معتقد بودم که حوزه باید مستقل باشد. الان هم عقیدهام همین است. از کسی هم نمیخواهم تقیه کنم؛ ملاحظهی کسی را هم نمیکنم.تأمین نیاز حکومت اسلامی به معارف، مقررات و نیروی انسانی
… امام مجتبی علیهماالصّلاة والسلام، دیگر حکومتی با این خصوصیّات، متکّی بر احکام و مقرّرات دینی تا امروز تشکیل نشده است. این اوّلین بار است که حکومتی بر اساس قرآن تشکیل میشود و جامعهای اسلامی - با همه مشکلات و زحماتی که این کار داشته و دارد - به وجود آمده است. این نظام و حکومت الهی، برای عمل، اوّلاً به معارف و مقرّرات اسلامی احتیاج دارد. ثانیاً در برخی از جاهابه اشخاصی برای اداره بعضی از امور این نظام نیاز است که بایستی این دو نیاز را حوزهها تأمین کنند. البته منظور این نیست که بایستی همه امور یا امور مهم را علما به دست گیرند؛ خیر. همه مؤمنین و صلحا و اهل فکر و اهل تحقیق در جای خودشان قرار دارند. برای کارهای گوناگون در کشور متخصّصینی وجود دارد که آنها را انجام میدهند. بعضی از کارها هم وجود دارد که بایستی …متصدی اصلی رفع شبهات دینی، حوزهها و علمای دین
… ایمانی دارند و بر طبق ایمانشان زندگی خوبی را پیش میبرند. کسانی که اهل مطالعهاند، با دنیا مواجه میشوند و درباره اصل دین و اسلام و معارف آن و نیز اصول و فروع و تاریخ دین حرف میزنند و مرتباً شبهه القا میکنند. کسانی باید باشند تا این شبههها را برطرف کنند. تأمین این افراد به عهده حوزههای علمیّه است. البته کسانی که در غیر حوزهها هستند، ممکن است بتوانند این کار را انجام دهند؛ لیکن متصدّی اصلی، انصافاً حوزههای علمیه و علمای دینند. اینها اوّلین کسانی هستند که باید شبههها را برطرف کنند.