رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۵۰ پاراگراف)

لزوم آگاهی حوزه از کلیات و جزئیات اوضاع نظام به سبب پیوند با آن

… به نسبتِ آنچه میتوان در امکانات او و مشکلات او فهرست کرد، اگر ملاحظه بشود، بیش از آن مقدارى که متوقّع است، پیش رفته است یا لااقل همان مقدارى که متوقّع است، پیش رفته است. این، آن بخش اوّل قضیّه که من لازم دانستم در این جلسه‌ى با این عظمت و اهمّیّت عرض بکنم؛ وجه آن هم همین است که نظام با شما یک پیوندى دارد و شماها نمیتوانید از اوضاع نظام بى‌اطّلاع باشید. این، کلّیّات و خطوط اصلى‌اش بود. جزئیّات هم به همین اندازه قابل دسترسى است و باید دسترسى پیدا کنید و بایستى اطّلاع پیدا کنید.

انجام ندادن این وظایف در حوزهٔ کنونی به تشخیص رهبری

… از اکثر شماها؛ شاید هم اگر ادّعا کنم از اکثر، خیلى گزافه نباشد؛ چون میبینم ماشاءالله‌ اغلب جوانید؛ یعنى از ما جوان‌ترید. من نسبت به مسائل روحانیّت، یک علاقه‌ى عمیقى از نوع علاقه‌ى انسان به نفْس خودش و به متعلّقات خودش دارم؛ آن چیزهایى که مربوط به خودش است. مسئله، مسئله‌ى یک شى‌ء خارجى نیست که درباره‌ى آن بحث کنیم ــ من که نگاه میکنم، میبینم حوزه‌ى ما این جورى نیست.

استعداد بالقوهٔ حوزه برای انجام وظایف با وجود ناتوانی عملی

البتّه اعتقاد من این است که بالقوّه میتواند بکند. بالقوّه به این معنا که الان استعداد این کار در حوزه‌ى علمیّه هست. امروز ما در حوزه محقّقین خوبى داریم، متفکّرین خوبى داریم، مغزهایى در این حوزه‌ى علمیّه هستند که اگر هر کدام از مراکز تحقیقاتى دنیا، این آدم را در آن رشته‌ى خودشان تربیت کرده بودند، امروز یک نابغه داشتند. این هم یکى از بدبختى‌هاى ما است؛ ذهنهایى که اگر در فلان …

معیشت دشوار طلاب، عامل عمدهٔ ناکارآمدی حوزه و لزوم رسیدگی به آن

… صد هزار تومان درآمد دارند؛ هستند. آنهایى که ماهى صد هزار تومان درآمد دارند خیلى بیشترند؛ هستند. حالا در یک چنین دنیایى، در یک چنین جامعه‌اى که کسانى هم درآمدهاى خوبى دارند، زندگى‌هاى راحت دارند، طلبه‌ى ما با ماهى هفت هزار تومان، هشت هزار تومان [زندگى میکند]. خب، این البتّه چیز خیلى سختى است، میتواند عامل عمده‌اى هم باشد. و بایستى به این رسید.

نبود دستگاه‌ها و نظم لازم برای تحقیق در حوزه

… یک مجموعه‌ى علمى ضابطه دارد، قانون دارد، امروز روشهاى پیشرفته دارد؛ کامپیوتر هست، تحقیق دسته‌جمعى هست، تحقیق در چیزهاى لازم هست. [مثلاً] یکى تحقیق میکند در یک امرى که لازم نیست؛ دو نفر در یک امر واحدى تحقیق میکنند؛ دو نفر یک تولید واحدى را به‌ وجود مى‌آورند. خب اینها درباب تحقیق، سازماندهى لازم است، نظم لازم است. این نظم در حوزه‌ى علمیّه وجود ندارد.

شکایت حوزه در قیامت از بهره نگرفتن از استعداد عظیم آن

… در میان گذاشته بشود؛ آقایان فضلا بروند، با آنها در میان بگذارند، این حرفها را بگویند؛ وقتى رضایت آنها کسب شد ــ که البتّه کسب میشود، البتّه راضى خواهند بود ــ بیایند شروع کنند؛ بحول‌الله‌ و قوّته، کار را انجام بدهند؛ این ‌جورى حوزه درست خواهد شد. آقایان! بدون اینها حوزه در قیامت از ماها شکایت خواهد کرد. چون یک استعداد عظیمى است که به ‌قدر خود این استعداد از آن استفاده نشده.

بسیاری از مسائل سیاسی به یک معنا مسائل حوزه‌اند

امروز در حوزه، سؤالها و استفهامها چیست؛ تا بر اساس آن استفهامها تکلیف خودمان را به دست بیاوریم و سراغ آنها برویم؟ احتمال دارد یکی از استفهامها همین مسأله‌ی سیاسییی باشد که ما برای جستجو کردن آن به خارج حوزه نگاه میکنیم؛ یعنی شما آنها را مسائل غیرحوزوی به شمار میآورید. البته مسائل غیرحوزوی هم داریم - نفی نمیکنم - اما بسیاری از اینها به یک معنا مسائل حوزه است.

حضور حوزه در متن شهرها و جامعه نه در انزوا

جواب: اولاً در حوزه هم مدتی گذرانده‌ایم حوزه که در مقاره‌های کوهها نبوده، حوزه هم در همین شهرها و در همین جامعه بود مثل: قم و تهران و مشهد. اینطور نیست وقتی کسی وارد حوزه میشود میرود در یک کوهی و یک مقاره‌ای در را هم بر روی خودش میبندد و آنجا مثلاً درس میخواند! حوزه را هم مثل همین دانشگاه فرض کنید، البته محیط دانشگاه طبعاً یک تفاوت‌هایی با محیط حوزه دارد.

انتقاد از کم‌کاری حوزه بیش از دیگران

من در این‌جا گله‌یی بکنم؛ نه از شماها، بلکه از عناصر مسلمان، که خود من هم جزو یکی از همینها هستم. این اعتراض و این انتقاد را از خودم هم دارم؛ از حوزه‌ی علمیه بیش از همه دارم. ما چند روز قبل از این، با شورای مدیریت حوزه‌ی علمیه‌ی قم جلسه داشتیم. به همان آقایان هم عرض کردم که ماها قدری کم کار میکنیم. ممکن است قدر مطلق کار ما، از قدر مطلق کار مخالفان ما بیشتر هم باشد - من این را رد نمیکنم - اما قدر نسبی کار ما، از قدر نسبی کار آنها …

فقه و شیوهٔ فقاهت به‌عنوان مبنای حوزه‌ها

… اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه‌ کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه‌ کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوه‌اى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزه‌هاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوه‌ى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.

لزوم توجه به علوم اسلامی دیگر در کنار فقه

مطلب چهارم این است که در عین‌ حالى ‌که فقاهت اساس امر است، از علوم دیگر اسلامى در حوزه‌ها نباید غفلت بشود. مثلاً قرآن، علم قرآن، شناسایى قرآن، فهم قرآن، اُنس با قرآن باید به عنوان یک علم، یک رشته در حوزه‌ها وجود داشته باشد؛ طلّاب ما باید قرآن را حفظ کنند یا لااقل بخشى از قرآن را، یا حدّاقل به آن مأنوس باشند. چقدر مفاهیم اسلامى است که در قرآن هست و ما اگر در فقه …

لزوم موضع تهاجمی و تربیت متخصص در فلسفه و کلام

… کلامى‌اى که مطرح است براى دفاع از عقاید دینى، غیر از مباحث آن وقت‌ها است؛ [مثلاً] شبهه‌ى ابن‌کمونه را چه کسى حالا مطرح میکند؟ شبهات فراوانى امروز هست در عالم ذهنیّات و معارف بشرى که باید حوزه‌هاى علمیّه این شبهات را بدانند، راه مقابله‌ى با آنها را بدانند؛ حالت تهاجمى همیشه داشته باشند. در مقابل فلسفه‌ها، گرایشها، مذهبها همیشه یک حالت بُرندگى و تهاجم داشته باشند. پس این رشته‌ها باید در حوزه‌ها مورد توجّه قرار بگیرد. و متخصّصینى در این علوم بایستى تربیت بشوند و حوزه به چشم بى‌اعتنائى نباید به اینها نگاه کند.

لزوم ارزش‌گذاری مناسب برای رشته‌های غیر فقهی

… فلسفه در قم نبود، احیا کرد، شاگردانى تربیت کرد، فلسفه را راه انداخت و گسترش داد. البتّه قبل از ایشان امام فلسفه میگفتند لکن در دایره‌ى محدودى با شاگردان مخصوصى، [امّا] ایشان گسترش داد، درس را وسیع کرد و عمرش را صرف کرد به فلسفه؛ خب باید حوزه‌ها این‌جور باشد. این‌جور نباشد که همه باید [دنبال] رشته‌ى فقاهت را بگیرند؛ نخیر، باید طلبه بداند که اگر رشته‌ى تاریخ یا تفسیر یا فلسفه یا کلام یا علوم قرآن یا بقیّه‌ى علوم اسلامى را پیمود، یک ارزشى در انتظار او است؛ ارزش‌گذارى مناسبى میشود.

فردی بودن روش درس و مباحثه در حوزه

… روشهاى نوینى دارد؛ استادانى مى‌نشینند، دانشجویانى را هدایت میکنند، کار دسته‌جمعى انجام میگیرد، تحقیق دسته‌جمعى عرضه میشود؛ تحقیق دسته‌جمعى خاطرجمع‌تر از تحقیق فردى است؛ اختلافات کمتر میشود، پیشرفتها بیشتر میشود. این روشها را باید در حوزه به‌ کار بیندازیم. ما روش فردى را در حوزه همیشه داشتیم دنبال میکردیم. هنوز هم به نظر من روشها فردى است؛ یعنى همین درس که شما ملاحظه میکنید یک کار فردى است؛ درست است که صد نفر، هزار نفر پاى درس نشسته‌اند امّا هر یک از آنها جداگانه با استاد روبه‌رو است، مخاطب استاد است و بعد هم میرود و مشغول کار خودش میشود. حتّى مباحثه‌ى ما کار فردى است؛ عجیب است؛ یک روز این آقا میشود استاد، آن [آقا] میشود شاگرد، این گوینده است، او شنونده؛ یک روز او میشود گوینده، این میشود شنونده، یعنى کارِ با هم نیست، کار دسته‌جمعى نیست، تعامل فکرى نیست؛ کارِ فردى است. این کار فردى البتّه یک …

لزوم ارزش‌گذاری و جبران کمبود علمی طلاب مجاهد

… است که راه راحت‌تر، راه بى‌دردسرتر، راه عافیت این است که انسان بماند آنجا و هر کس مشغول کار خودش بشود، اصلاً اعتنائى هم نکند. البتّه چهار کلمه هم بیشتر خواهد خواند امّا معلوم نیست بیشتر و بهتر بفهمد؛ این را به شما عرض بکنم؛ معلوم نیست بهتر مسائل را درک کند. حوزه باید به مجاهدتهایى که طلبه‌ها کردند، به گذشتهایى که کردند، به حضورشان در جبهه‌ها، به حضورشان در ارگان‌ها اهمّیّت بدهد، آنها را ارج بگذارد، براى آن ارزش قائل بشود و سعى کند اگر کمبودى دارند از لحاظ علمى، برایشان به‌ یک ‌نحو اختصاصى جبران بکند.

حرکت مبارک حوزه‌ها، به‌ویژه قم، به‌سوی سازماندهی و مراتب‌سازی

در بسیارى از زمینه‌ها امروز ضابطه وجود دارد. خوشبختانه حوزه‌هاى علمیّه و در رأس آنها حوزه‌ى مبارکه‌ى علمیّه‌ى قم در جهت سازماندهى دارد پیش میرود، در جهت طبقه‌بندى و مراتب‌سازى دارد پیش میرود و این حرکت مبارکى است که اگر چه دیر دارد شروع میشود امّا بالاخره شروع شده؛ در این میدان هم همین‌جور کارى بایستى انجام بگیرد؛ البتّه دشوار است؛ فکر، زحمت، پشتکار لازم دارد امّا باید بشود. آن نسلى که میخواهد از سخن دینى ما استفاده کند، از ما نمیگذرد اگر ما آن را پیراسته نکنیم.

پرورش افکار نو در دوران زعامت بروجردی، زمینه‌ساز نهضت روحانیت و انقلاب

… فراتر میرفت و بر جهان اسلام و همه‌ى مذاهب مسلمین پرتو مى‌افکند. زعامت او نه تنها به اداره‌ى امور درسى و معیشتى حوزه‌ها، که به مسائل سیاسى و اخلاقى آن، و نه تنها به امور حوزه، که به امور دینى و شعائر اسلامى در سراسر کشور و در سطح بین‌المللى شمول مى‌یافت. حوزه‌ى علمیّه‌ى تحت زعامت او پرورشگاه و خاستگاه افکار نو و گوهرهاى درخشانى شد که به برکت آن در سالهاى بعد نهضت روحانیّت پى ریخته شد و حرکتى که در اوج آن، انقلاب عظیم و شکوهمند اسلامى به رهبرى مجدّد بزرگ اسلام، حضرت امام خمینى (قدّس الله‌ نفسه الزّکیّه) بود، سر برآورد. با این‌همه، در مجموعِ شخصیّت آن بزرگمرد، آنچه بیش از همه درخشنده و چشمگیر بود، اخلاص و تقوایى بود که وى در همه‌ى امور خود از آن بهره میگرفت.

وجود افراد توانا در حوزه‌های علمیه از جمله مشهد

… هستم و ترکى میفهمم و صحبت میکنم و احساس خویشاوندى میکنم با آنها، رفت‌وآمد هم داشتم، در عین حال من نمیدانستم که این‌‌قدر اینجا پُر از این‌همه شاعر و این‌همه گوینده‌ى خوب و این قبیل افراد است. اینها را باید شناسایى کرد، باید پیدا کرد، از وجودشان استفاده کرد. در حوزه‌هاى علمیّه گاهى افراد خیلى خوبى هستند؛ در حوزه‌ى علمیّه‌ى مشهد افراد بسیار خوبى هستند و در جاهاى دیگر همین‌جور.

مسئولیت‌های مدیران، استادان و بزرگان حوزه جدا از طلاب

طلبه باید راه را با معرفت و علم و یقین انتخاب کند و با معرفت و علم و یقین، این راه را بایستى ادامه بدهد. آنچه مربوط به فرد طلبه است اینها است. البتّه مسئولیّتهاى دیگرى هم هست که به ‌طور طبیعى کار کسان دیگرى است؛ کار مدیران است، کار استادان است، کار بزرگان است، کار طلبه‌ها نیست؛ [امّا] کارهایى هم هست که مربوط به آنها است که آن هم یک داستان دیگرى دارد.

باز شدن راه حوزه به سمت ادارهٔ نظام

… باشند. اگر شما اعتقادتان همان چیزی است که امام فرمودند «مشکل کشور از بیدینی دانشگاهها بود»، پس راه درستی را انتخاب کرده‌اید. امام به این معنا اذعان حقیقی داشتند؛ یعنی ایشان از بن دندان معتقد بودند که مشکل آن روز کشور بر اثر خرابی دانشگاههاست؛ درست هم هست. الان سرِ حوزه هم به سمت اداره‌ی نظام باز شده است؛ اما یک روز بود که جز دانشگاهها، هیچ محفظه و مخزنی برای اداره‌ی نظام نبود.