رفتن به محتوای اصلی

حوزهٔ علمیهگروه و سازمان

نام‌های دیگر: حوزه‌های علمیه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

مراکز آموزش علوم دینی و تربیت روحانیان و جایگاه و وظایف آن‌ها.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

جامعه‌ى اسلامى که متعهّد شده است حیات را و نظام زندگى را بر اساس هدایت دین اداره بکند و بنا را بر این گذاشته است که حکمت الهى را، معرفت الهى را، هدایت الهى را بر حکمت ناقص بشرى و هدایت ناقص بشرى و دیدِ آلوده و غیر پاکیزه‌ى بشرى ترجیح بدهد، آن‌ وقتى میتواند درست حرکت بکند که هدایت الهى و حکمت الهى و گره‌گشایى دین خدا در امور زندگى مردم، به ‌وسیله‌ى یک عدّه انسان وارد و عالِم و بى‌غرض و بى‌طمع روشن و آشکار بشود؛ این فلسفه‌ى حوزه‌هاى علمیّه است. حوزه‌ى علمیّه اساساً براى این است که هدایتهاى الهى را و فقه الهى را ــ که فقه به‌ معناى عام در اینجا مورد نظر است، نه فقه به‌ معناى احکام شریعت که اصطلاح خاص است ــ براى مردم تبیین کند. اوّلاً به دست بیاورد، بعد تبیین بکند؛ «اَخذ» و «اِعطا». این تکلیف حوزه‌هاى علمیّه است از اوّلى که این حوزه‌ها در زمان ائمّه‌ى هدیٰ (علیهم ‌السّلام) به ‌وجود آمد و بعد تطوّر پیدا کرد، گسترش پیدا کرد، عمق پیدا کرد تا رسید به امروز. منتهاى مراتب، حوزه‌هاى علمیّه دو دوران را تجربه کرده‌اند: یکى دوران انزوا و یکى دوران حضور.
یک دوران هم دوران حضور است که دوران ما است؛ همین چند سالِ بعد از انقلاب. اینجا دوران حضور یعنى چه؟ یعنى آیا حوزه‌ها الان در همه‌ى امور کشور حضور دارند؟ نه، متأسّفانه چنین چیزى نیست. دوران، دوران حضور است امّا آیا حضور هست یا نیست، این به عهده‌ى حوزه‌ها است که به خود برگردند و فکر کنند ببینند هست یا نیست؛ امّا دوران، دوران حضور است؛ یعنى چه؟ یعنى در کشور جمهورى اسلامى که یک کشورى است پهناور، بزرگ، با جمعیّت زیاد، ثروت زیاد، عنوان زیاد ــ ما یک کشور آفریقایى دورافتاده‌ى فراموش‌شده نیستیم؛ ما یک کشورى هستیم بزرگ؛ همین امروز هم با اینکه همه‌ى گردن‌کلفت‌ها و سرِگردنه‌بگیرهاى دنیا با ما بد هستند و علیه ما حرف میزنند و از ما ناراحتند، على‌رغم [آنها] و به کورى چشم آنها ما در دنیا جایگاهى داریم، عنوانى داریم، تأثیرى داریم، نفوذى داریم و جمهورى اسلامى صدها کار در سطح جهان انجام میدهد ــ یک کشورى با این عظمت و با این قدرت، الان این‌جورى است که اگر چنانچه یک مسئله‌ى جدیدى در آن به ‌وجود بیاید، یک سؤالِ قانونى‌اى پیدا بشود یا فرض بفرمایید که در مسائل مربوط به قضاوت، در مسائل مربوط به تحصیل علم، در مسائل مربوط به جهاد و جنگ و صلح، در مسائل مربوط به سیاست خارجى یک معضله‌اى به‌ وجود بیاید، اوّلین سؤالى که در ذهن مسئولین مطرح میشود این است که حکم خدا در این ‌‌باره چیست؛ حکم اسلام در این ‌باره چیست. حکم اسلام را چه‌ کسى باید بیان کند؟ هر کسى آمد گفت من اسلام‌شناسم، چهار تا لفّاظى هم کرد، حکم اسلام را میتواند بیان کند؟ نه؛ پیدا است که مرکز حکم اسلام حوزه‌هاى علمیّه است، علماى دینند، فقهاى عظامند. پس حوزه، در معرض حضور است؛ یعنى دوران حضور حوزه است؛ دوران استفسار از حوزه است، دوران استفهام از حوزه است، دوران استعلام از حوزه است. حالا آیا حوزه حضور دارد یا نه، آن موضوع بحث دیگرى است که اتّفاقاً مورد نظر من هم تا حدودى هست و عرض خواهم کرد.
البتّه روشن است که وقتى ما میگوییم از حوزه میخواهند، معنایش این نیست که در همه‌ى امور جزئى کشور میروند سراغ هر کسى از اشخاص حوزه، هر احدى از آحاد حوزه، و از او اجازه‌ى کار میخواهند؛ نه، این‌جور چیزى نیست. دستگاه نظام دارد، تشکیلات دارد، رئیس و مرئوس دارد، سلسله‌مراتب دارد؛ همه کارهاى خودشان را انجام میدهند امّا هر مسئله‌ى اساسى و جدیدى که در جامعه مطرح بشود که حکم الهى در آن روشن نباشد، اوّل‌سؤالى که به ذهن مسئولان مى‌آید، این است که حکم خدا در این ‌باره چیست. یا اگر چنانچه از آن ‌طرف ــ از طرف مراکز علمى حوزه ــ حرف جدیدى درباره‌ى مسئله‌اى که تا کنون یک حکمى داشته است، یک مجراى خاصّى و جریان خاصّى داشته است، مطرح بشود، دستگاه اداره‌ى کشور آن را با روى باز و با استقبال میپذیرد و مغتنم میشمارد. این، دوره‌ى حضور است.

شاهدها (۳۴۱ پاراگراف)

شکایت حوزه در قیامت از بهره نگرفتن از استعداد عظیم آن

… در میان گذاشته بشود؛ آقایان فضلا بروند، با آنها در میان بگذارند، این حرفها را بگویند؛ وقتى رضایت آنها کسب شد ــ که البتّه کسب میشود، البتّه راضى خواهند بود ــ بیایند شروع کنند؛ بحول‌الله‌ و قوّته، کار را انجام بدهند؛ این ‌جورى حوزه درست خواهد شد. آقایان! بدون اینها حوزه در قیامت از ماها شکایت خواهد کرد. چون یک استعداد عظیمى است که به ‌قدر خود این استعداد از آن استفاده نشده.

بسیاری از مسائل سیاسی به یک معنا مسائل حوزه‌اند

امروز در حوزه، سؤالها و استفهامها چیست؛ تا بر اساس آن استفهامها تکلیف خودمان را به دست بیاوریم و سراغ آنها برویم؟ احتمال دارد یکی از استفهامها همین مسأله‌ی سیاسییی باشد که ما برای جستجو کردن آن به خارج حوزه نگاه میکنیم؛ یعنی شما آنها را مسائل غیرحوزوی به شمار میآورید. البته مسائل غیرحوزوی هم داریم - نفی نمیکنم - اما بسیاری از اینها به یک معنا مسائل حوزه است.

حضور حوزه در متن شهرها و جامعه نه در انزوا

جواب: اولاً در حوزه هم مدتی گذرانده‌ایم حوزه که در مقاره‌های کوهها نبوده، حوزه هم در همین شهرها و در همین جامعه بود مثل: قم و تهران و مشهد. اینطور نیست وقتی کسی وارد حوزه میشود میرود در یک کوهی و یک مقاره‌ای در را هم بر روی خودش میبندد و آنجا مثلاً درس میخواند! حوزه را هم مثل همین دانشگاه فرض کنید، البته محیط دانشگاه طبعاً یک تفاوت‌هایی با محیط حوزه دارد.

انتقاد از کم‌کاری حوزه بیش از دیگران

من در این‌جا گله‌یی بکنم؛ نه از شماها، بلکه از عناصر مسلمان، که خود من هم جزو یکی از همینها هستم. این اعتراض و این انتقاد را از خودم هم دارم؛ از حوزه‌ی علمیه بیش از همه دارم. ما چند روز قبل از این، با شورای مدیریت حوزه‌ی علمیه‌ی قم جلسه داشتیم. به همان آقایان هم عرض کردم که ماها قدری کم کار میکنیم. ممکن است قدر مطلق کار ما، از قدر مطلق کار مخالفان ما بیشتر هم باشد - من این را رد نمیکنم - اما قدر نسبی کار ما، از قدر نسبی کار آنها …

فقه و شیوهٔ فقاهت به‌عنوان مبنای حوزه‌ها

… اجتهادى مراجعه میکنیم، به ظواهر مراجعه میکنیم، اگر ظواهر تعارض داشتند چه‌ کار بکنیم، اگر ظواهرى نداشتیم چه‌ کار بکنیم، نوبت اصول عملیّه کِى میرسد، کدام اصل بر دیگرى مقدّم است و از این قبیل. اسم این شیوه‌اى را که ما در علم اصول میخوانیم، میگذاریم «فقاهت». پس مبنا در حوزه‌هاى علمیّه فقه است به معناى آن علمى که گفته شد و شیوه‌ى فقاهت است به این معنایى که بیان شد.

لزوم توجه به علوم اسلامی دیگر در کنار فقه

مطلب چهارم این است که در عین‌ حالى ‌که فقاهت اساس امر است، از علوم دیگر اسلامى در حوزه‌ها نباید غفلت بشود. مثلاً قرآن، علم قرآن، شناسایى قرآن، فهم قرآن، اُنس با قرآن باید به عنوان یک علم، یک رشته در حوزه‌ها وجود داشته باشد؛ طلّاب ما باید قرآن را حفظ کنند یا لااقل بخشى از قرآن را، یا حدّاقل به آن مأنوس باشند. چقدر مفاهیم اسلامى است که در قرآن هست و ما اگر در فقه …

لزوم موضع تهاجمی و تربیت متخصص در فلسفه و کلام

… کلامى‌اى که مطرح است براى دفاع از عقاید دینى، غیر از مباحث آن وقت‌ها است؛ [مثلاً] شبهه‌ى ابن‌کمونه را چه کسى حالا مطرح میکند؟ شبهات فراوانى امروز هست در عالم ذهنیّات و معارف بشرى که باید حوزه‌هاى علمیّه این شبهات را بدانند، راه مقابله‌ى با آنها را بدانند؛ حالت تهاجمى همیشه داشته باشند. در مقابل فلسفه‌ها، گرایشها، مذهبها همیشه یک حالت بُرندگى و تهاجم داشته باشند. پس این رشته‌ها باید در حوزه‌ها مورد توجّه قرار بگیرد. و متخصّصینى در این علوم بایستى تربیت بشوند و حوزه به چشم بى‌اعتنائى نباید به اینها نگاه کند.

لزوم ارزش‌گذاری مناسب برای رشته‌های غیر فقهی

… فلسفه در قم نبود، احیا کرد، شاگردانى تربیت کرد، فلسفه را راه انداخت و گسترش داد. البتّه قبل از ایشان امام فلسفه میگفتند لکن در دایره‌ى محدودى با شاگردان مخصوصى، [امّا] ایشان گسترش داد، درس را وسیع کرد و عمرش را صرف کرد به فلسفه؛ خب باید حوزه‌ها این‌جور باشد. این‌جور نباشد که همه باید [دنبال] رشته‌ى فقاهت را بگیرند؛ نخیر، باید طلبه بداند که اگر رشته‌ى تاریخ یا تفسیر یا فلسفه یا کلام یا علوم قرآن یا بقیّه‌ى علوم اسلامى را پیمود، یک ارزشى در انتظار او است؛ ارزش‌گذارى مناسبى میشود.

فردی بودن روش درس و مباحثه در حوزه

… روشهاى نوینى دارد؛ استادانى مى‌نشینند، دانشجویانى را هدایت میکنند، کار دسته‌جمعى انجام میگیرد، تحقیق دسته‌جمعى عرضه میشود؛ تحقیق دسته‌جمعى خاطرجمع‌تر از تحقیق فردى است؛ اختلافات کمتر میشود، پیشرفتها بیشتر میشود. این روشها را باید در حوزه به‌ کار بیندازیم. ما روش فردى را در حوزه همیشه داشتیم دنبال میکردیم. هنوز هم به نظر من روشها فردى است؛ یعنى همین درس که شما ملاحظه میکنید یک کار فردى است؛ درست است که صد نفر، هزار نفر پاى درس نشسته‌اند امّا هر یک از آنها جداگانه با استاد روبه‌رو است، مخاطب استاد است و بعد هم میرود و مشغول کار خودش میشود. حتّى مباحثه‌ى ما کار فردى است؛ عجیب است؛ یک روز این آقا میشود استاد، آن [آقا] میشود شاگرد، این گوینده است، او شنونده؛ یک روز او میشود گوینده، این میشود شنونده، یعنى کارِ با هم نیست، کار دسته‌جمعى نیست، تعامل فکرى نیست؛ کارِ فردى است. این کار فردى البتّه یک …

لزوم ارزش‌گذاری و جبران کمبود علمی طلاب مجاهد

… است که راه راحت‌تر، راه بى‌دردسرتر، راه عافیت این است که انسان بماند آنجا و هر کس مشغول کار خودش بشود، اصلاً اعتنائى هم نکند. البتّه چهار کلمه هم بیشتر خواهد خواند امّا معلوم نیست بیشتر و بهتر بفهمد؛ این را به شما عرض بکنم؛ معلوم نیست بهتر مسائل را درک کند. حوزه باید به مجاهدتهایى که طلبه‌ها کردند، به گذشتهایى که کردند، به حضورشان در جبهه‌ها، به حضورشان در ارگان‌ها اهمّیّت بدهد، آنها را ارج بگذارد، براى آن ارزش قائل بشود و سعى کند اگر کمبودى دارند از لحاظ علمى، برایشان به‌ یک ‌نحو اختصاصى جبران بکند.

حرکت مبارک حوزه‌ها، به‌ویژه قم، به‌سوی سازماندهی و مراتب‌سازی

در بسیارى از زمینه‌ها امروز ضابطه وجود دارد. خوشبختانه حوزه‌هاى علمیّه و در رأس آنها حوزه‌ى مبارکه‌ى علمیّه‌ى قم در جهت سازماندهى دارد پیش میرود، در جهت طبقه‌بندى و مراتب‌سازى دارد پیش میرود و این حرکت مبارکى است که اگر چه دیر دارد شروع میشود امّا بالاخره شروع شده؛ در این میدان هم همین‌جور کارى بایستى انجام بگیرد؛ البتّه دشوار است؛ فکر، زحمت، پشتکار لازم دارد امّا باید بشود. آن نسلى که میخواهد از سخن دینى ما استفاده کند، از ما نمیگذرد اگر ما آن را پیراسته نکنیم.

پرورش افکار نو در دوران زعامت بروجردی، زمینه‌ساز نهضت روحانیت و انقلاب

… فراتر میرفت و بر جهان اسلام و همه‌ى مذاهب مسلمین پرتو مى‌افکند. زعامت او نه تنها به اداره‌ى امور درسى و معیشتى حوزه‌ها، که به مسائل سیاسى و اخلاقى آن، و نه تنها به امور حوزه، که به امور دینى و شعائر اسلامى در سراسر کشور و در سطح بین‌المللى شمول مى‌یافت. حوزه‌ى علمیّه‌ى تحت زعامت او پرورشگاه و خاستگاه افکار نو و گوهرهاى درخشانى شد که به برکت آن در سالهاى بعد نهضت روحانیّت پى ریخته شد و حرکتى که در اوج آن، انقلاب عظیم و شکوهمند اسلامى به رهبرى مجدّد بزرگ اسلام، حضرت امام خمینى (قدّس الله‌ نفسه الزّکیّه) بود، سر برآورد. با این‌همه، در مجموعِ شخصیّت آن بزرگمرد، آنچه بیش از همه درخشنده و چشمگیر بود، اخلاص و تقوایى بود که وى در همه‌ى امور خود از آن بهره میگرفت.

مغتنم شمردن فرصت فراهم‌شده به برکت انقلاب برای رفع نیازهای حوزه

… حرکت سازمانى این مجمع و به تَبَع آن، طلّاب انجام گرفته و [گامهای خوبی] برداشته شده. آنچه اوّلاً و ابتدائاً باید عرض بکنم، این است که این‌جور کار دسته‌جمعى که واقعاً مبارک و فرخنده است براى حوزه‌ى علمیّه، باید هرگز دچار رکود و انتظار و تعلّل و سردرگمى نشود. زمان بسرعت میگذرد، عمرها طى میشود، فرصتهاى مختلف از دست میرود و فرصت جوانى را و نشاط را و فراهم بودن زمینه‌ى حوزه‌ى علمیّه را باید فضلاى محترم و طلّاب و اعاظم حوزه در جاى خود مغتنم بشمرند و حالا که زمینه به برکت انقلاب و به برکت رهبرى همه‌جانبه‌ى امام بزرگوار (رضوان الله‌ تعالى علیه) فراهم شده، آن کارى را که حوزه‌ی علمى شیعه به آن احتیاج دارد، انجام بدهند.

خطر عقب‌ماندن حوزه با دفن استعدادها و نظرات نو

… این نیروها در صحنه‌ى عمل. اگر در صحنه‌ى تصمیم‌گیرى نباشند، در صحنه‌ى عمل نمیشود از آنها استفاده کرد. باید به جوانها میدان داده بشود؛ از فکر تازه استقبال کنید، نه به معناى پذیرش، بلکه به معناى بررسى و گزینش، تا کسانى که داراى ابتکارند، قدمهاى خوب را بردارند؛ اى بسا استعدادهاى برجسته‌اى وجود داشته باشد، اینها گم نشوند، دفن نشوند؛ اى بسا نظرات عالى‌اى در چگونگى درس خواندن و کتاب درسى و روال بحثهاى اصولى و فقهى و غیر اینها وجود داشته باشد، اینها مظلوم واقع نشوند؛ که اگر این‌جور شد، هم حوزه عقب خواهد ماند، هم ممکن است دشمنانى که با اصل کیان و بنا و استقرار حوزه مخالفند، از آنها سوء استفاده بکنند.

آزادی انتخاب استاد و اشکال بی‌تعبد در کنار احترام کامل به استاد

… میکند، هیچ حرفى را از استاد تعبّدى قبول نمیکند. الان هم همین‌جور است، هر ‌کسى هم باشد فرقى نمیکند. حالا بنده درس میدهم اینجا، طلبه‌ها مى‌آیند، [طلبه‌] اشکال میکند، تا وقتى هم که باور نکند و قبول نکند ساکت نمیشود؛ اگر هم ساکت بشود، میگوید استاد اشتباه کرده؛ هیچ تعبّدى نسبت به حرف استاد در محیط‌هاى علمى ما نیست؛ یعنى شاگرد این‌جور با استاد جرى برخورد میکند، امّا همین شاگرد با آن استادى که این‌جور جرى برخورد میکند، مثل نوکر او است. حالا البتّه به آن شدّت نیست، تا زمانهاى ما واقعاً بود؛ [امّا] هنوز هم خیلى فرق دارد با محیط دانشگاه. یعنی [اینکه] یک شاگردى رد بشود و به استادش احترام نکند، اصلاً چنین چیزى معقول نیست، چه برسد به استادش اهانت کند. اگر اهانت کند، میگویند چرا اهانت میکنى، خب …

به‌کارگیری تفقه و اجتهاد بصیر در خدمت گسترش معارف اسلامی

براى عملى شدن این هدف که گامهاى اساسى و بلند آن، از آغاز پیروزى به‌ وسیله‌ى همه‌ى دست‌اندرکاران و با اِشراف و اهتمام شدید امام (رضوان الله‌ علیه) برداشته شده، باید قواى سه‌گانه‌ى کشور هماهنگ و پیگیر عمل کنند و حوزه‌هاى علمیّه و مراکز فرهنگى و پژوهشى اسلامى به تلاش وسیع دست زنند و سرچشمه‌ى پایان‌ناپذیر تفقّه و اجتهاد آگاهانه و بصیر را در خدمت عمق و گسترش معارف اسلامى به کار گیرند و دستگاه فکرى و عملى نظام جمهورى اسلامى با هم و در کنار هم، جامعه را در راه اسلامى شدنِ روزافزون و به سَمت هدفهاى اسلامى پیش ببرند.

گسترش دامنهٔ کار حوزه‌های علمیه در قیاس با گذشته

… روحانى میتواند مملکت را به سمت کشاورزى بکشاند، یا به ‌سمت صنعتى بکشاند؛ خداى ناکرده به ‌سمت وابستگى بکشاند، یا به سمت خودکفائى و استقلال بکشاند؛ به‌ سمت شکوفایى اقتصادى بکشاند، یا به ‌سمت رکود اقتصادى بکشاند. این کجا، آن کجا؟ اصلاً قابل مقایسه است؟ این‌ قدر سعه‌ى[13] کار شما و حوزه‌هاى علمیّه تفاوت کرده.

مسئلهٔ حوزه از مهم‌ترین مسائل امروز جهان اسلام

اوّلاً از زحمتى که برادران عزیز و آقایان محترم کشیدید و از قم تشریف آوردید تا درباره‌ی مسئله‌اى که به نظر همه‌ی ما یکى از اهمّ مسائلِ امروز دنیاى اسلام است و هم موضوعى که احبّ موضوعات براى ما است ‌-یعنى مسئله‌ی حوزه- با یکدیگر صحبت بکنیم و درباره‌ی آن تبادل نظر بشود خیلى متشکّرم، و امیدوارم که این ملاقات منشأ خیر باشد و براى بنده و شما آقایان پیش خداى متعال حسنه‌اى به حساب بیاید.اوّلاً نفْس عنوانِ نمایندگان طلّاب قم یک عنوان شیرین و امیدبخش و بیدارکننده‌ی آرزوهاى دیرین در باب حوزه‌ی علمیّه است. اینکه طلّاب قم به این عزم راسخ برسند که باید تشکّلى و حضورى و تلاشى براى بهسازى حوزه داشته باشند و این عزم در مقام عمل به آنجا برسد که انتخاباتى صورت بگیرد و نمایندگانى برگزیده بشوند، مژده‌ی بسیار بزرگى است.

حوزه مجموعه‌ای یکپارچه و نه عرصهٔ تقابل قشر پایین و بالا

… در یک جاهایى از پایین انقلاب میکنند و بالایی‌ها را در مقابلِ عمل انجام‌شده قرار میدهند- از پایین یک انقلابى بکنیم و حوزه را به‌صورتى که میخواهیم دربیاوریم، بعد به مراجع و بزرگان بگوییم بسم‌ا‌لله‌، این حوزه را اداره کنید؛ [این] نه شدنى است و نه جایز است؛ زیرا اینجا مسئله مسئله‌ی تقابل قشر پایین و قشر بالا ‌-مثل کارگر و سرمایه‌دار؛ مثل کشاورز و مالک- نیست؛ قضیّه در حوزه‌ها این نیست. همه اعضاى یک مجموعه هستند؛ آن، مثال اعلاى آن است، ربّ‌النّوع آن است؛ بقیّه هم بالقوّه‌هایى هستند که به آنجا منتهى خواهند شد؛ یعنى جهت حرکت، همان جهت است.البتّه اهداف مختلف کارى را در مورد قم و در مورد حوزه‌هاى علمیّه، بعد عرض خواهم کرد. همه نمیکوبند[6] که مرجع بشوند و صحیح هم نیست، …

تربیت قاضی چهارمین وظیفهٔ حوزه در رشته‌ای مستقل

… «مأذون مِن قِبَل المجتهد»[12] اکتفا میکنیم، این از باب ضرورت است که «الضَّروراتُ تُبیحُ المَحظورات»؛[13] آن‌وقتى که قاضى عادل قطعى نداریم و به آن که مورد اعتماد باشد اکتفا میکنیم، از همین قبیل است؛ وَالّا باید فقیه و مجتهد عادل، منصب قضا را به عهده بگیرد. پس این هم کار دیگر حوزه‌هاى علمیّه است که بایستى دائماً یک رشته از رشته‌هاى پنج‌گانه‌ی حوزه براى این، کار کند.

برنامه‌ریزی حوزه برای تأمین نیاز سی‌سالهٔ کشور به قاضی مجتهد عادل

آیا بدون نظم و تقسیم‌بندى و تقسیم کار و کوتاه کردن راه‌ها و زدن از زوائد و پرداختن به بعضى از کارهاى لازمى که امروز به آن پرداخته نمیشود، ممکن است ما این پنج وظیفه را از حوزه متوقّع باشیم و حوزه برآورده کند؟ فرض کنیم ما باید حساب کنیم ببینیم در سى سال آینده، این کشور اسلامى چند قاضى مجتهد عادل لازم دارد؛ حوزه بایستى خیز خودش را این‌جور بردارد؛ جورى خیز بردارد که بتواند تا سى سال آینده این تعداد را بدهد؛ همچنان که ما براى پزشک، با دانشگاه‌ها همین‌جور مواجه میشویم؛ میگوییم ما تا بیست سال آینده این تعداد پزشک لازم داریم، دانشگاه‌هاى پزشکى جورى برنامه‌ریزى بکنند که این تأمین بشود. پزشک اگر نداشتیم، از بنگلادش و فلان [جاى دیگر] برمیدارند می‌آورند؛ [امّا] ملّا اگر …

استعدادهای فوق‌العادهٔ حوزه و بی‌نیازی در صورت هدایت آن به تبلیغ درست

… هست. واقعاً فهمیدن بعضى از مطالب اصولى، بعضى از مطالب فلسفى، و بعضى از ریزه‌کاری‌هاى فقهى، مشکل‌تر از فهمیدن بسیارى از فرمولهاى علمى دنیا است؛ و طلبه‌ها با آن دقّت فکرى خودشان، اینها را میفهمند. مگر میشود آدم به‌آسانى مغزى مثل مغز صاحبْ‌قوانین[17] پیدا کند؟ در حوزه‌هاى علمیّه از این قبیل زیاد است؛ مرتّب فکر میکنند، دقّت میکنند، ریزبینى میکنند. اگر این استعدادها، این خلّاقیّتها، آن ذوقهایى که گاهى مشاهده میشود، به یک شکل صحیحى به سمت یک تبلیغ درست هدایت بشود، ما دیگر محتاج چیزى نیستیم.خارجی‌ها کتاب میخواهند. یک آقایى از همین وعّاظ‌السّلاطین مصرى ‌-که واقعاً حیف است بگوییم وعّاظ‌السّلاطین، وعّاظ‌السّلاطین هم نیستند، خدّام‌السّلاطین‌اند؛ چون وعّاظ‌السّلاطین یک وقتى مثلاً سلطانى را یک وعظى میکرده، امّا اینها واقعاً خدّام‌السّلاطین‌اند؛ متأسّفانه اینها دیگر …

عیب ندانستن نیازهای کتاب جهان اسلام در برابر اتهام‌ها از سوی حوزه

خب حالا من سؤال کنم: آقایان! شما میدانید امروز در درجه‌ی اوّل چند عنوان کتاب براى دنیاى اسلام لازم است؟ گمان نمیکنم کسى از شماها بداند، من هم نمیدانم ‌-بنده شاید از بعضى از شما یک ذرّه بیشتر بدانم، امّا به‌طور دقیق نه- حوزه نمیداند. البتّه [اگر] من ندانم عیب نیست، [امّا] حوزه نداند عیب است. حوزه‌ی علمیّه باید بداند که امروز در درجه‌ی اوّل مثلاً پنجاه عنوان کتاب در پنجاه موضوع هست که ما باید [در جواب آنها] کتاب نوشته باشیم یا بنویسیم؛ در درجه‌ی دوّم در ۱۲٠ موضوع. نیازها را ‌-به تناسب تهمتهایى که به ما میزنند، به تناسب فحشهایى که به ما دادند، به تناسب کتابهایى که علیه ما نوشتند- باید بدانیم. خب، کجا است مرکز اطّلاعات حوزه؟ آن بانک اطّلاعات کجا است که اینها را تحقیق کند، نگاه کند و بنویسد؟من الان به شما عرض میکنم، یکى از کارهایى که حوزه باید انجام بدهد همین است: یک مرکزى داشته باشد که همه‌ی کتابهایى را که راجع به انقلاب در سراسر دنیا نوشته‌اند جمع …

دعوت از فضلای حوزه به پاسخ مثبت به دعوت نمایندگی ولی‌فقیه در سپاه

… روحانى ‌-به قدر لازم- در اختیار آنها نگذاریم؛ این نمیشود؛ این تکلیفِ مالایطاق[8] است؛ این توقّعِ زیادى است. اینجا است که تکلیف روحانیّون محترم و علماى عظیم‌الشّأن و فضلا نسبت به این سازمان انقلابى و همه‌ی نیروهاى مسلّح ‌-بخصوص سپاه- تکلیف بسیار عاجلى میشود. من از همه‌ی حوزه‌هاى علمیّه و فضلاى جوان و هوشیار و آگاه و انقلابى درخواست میکنم و دعوت میکنم که به دعوت نمایندگى ولی‌فقیه در سپاه پاسداران[9] ‌-تا آنجایى که براى آنها تکلیف مالایطاق و اضطرار نباشد- پاسخ مثبت بدهند و این کار بزرگ را انجام بدهند. سپاه براى ما خیلى قیمت دارد. امروز سپاه یک سرمایه‌ی ذی‌قیمتى است براى انقلاب ما؛ این سرمایه‌ی ذی‌قیمت را باید حفظ کرد؛ و حفظ همه‌جانبه‌ی آن تنها در آن صورت انجام میگیرد که ما، هم به جهات مادّى و هم به جهات معنوى و فکرى آن برسیم؛[10] این مسئله، بسیار مهم است.

استفاده از فضلای حوزه در تدوین دایرةالمعارف

… اسلامی در اختیار داریم. نباید هم خودمان را خیلی دست کم بگیریم. دیگران تازه وارد میدان شده‌اند. ما میتوانیم اینها را در خلال معارف اسلامی عرضه کنیم. مثلاً «حکومت» و «ورود» یک اصطلاح فقهی و اصولی است. به نظر من میشود اینها را آورد؛ چون چیزهای بسیار جالبی است. من تصور میکنم برای این‌طور چیزها میتوان از فضلای حوزه‌ها هم استفاده کرد. درست است که آن آقایان به سبک تحقیقات رایج روز مطلبی نمینویسند، لیکن میتوان آن مواد را به این سبک هم درآورد.

لزوم تلاش بزرگان حوزه در استحکام فکری، اخلاقی و علمی طلاب

… اسلام است. آبروى روحانیّت، آبروى انقلاب است. بخصوص آبروى روحانیّت، آبروى امام است؛ چون امام از روحانیّت خیلى تجلیل و حمایت و پشتیبانى کردند. هر حرکتى در روحانیّت که درخشان و مفید و براى اسلام و مسلمین مثمر و بابرکت باشد، براى امام یک آبرو است، یک ذخیره است. هر حرکتى در دنیاى روحانیّت و میان افراد معمّم که خدای‌نکرده مایه‌ی سرشکستگى یا تردید در ذهن مردم یا ابهام در عقاید و معتقدات و افکار مردم یا موجب گمراهى در اعتقاد مردم نسبت به روحانیّت انجام بگیرد، مایه‌ی سرشکستگى اسلام و انقلاب و بخصوص مایه‌ی سرشکستگى امام عزیزمان است و باید با آن مقابله بشود.اعتقاد من این است که بزرگان علماى سراسر کشور در حوزه‌هاى علمیّه، میتوانند و میباید که در استحکام فکرى و اخلاقى و علمىِ یکایک طلّاب و روحانیّون، نهایت سعى و تلاش را بکنند و از این قضیّه‌ی مهم آسان عبور نکنند؛ با زشتی‌ها هم در داخله‌ی روحانیّت به همان نحو مقابله کنند. امام نسبت به این قضیّه چقدر با دقّت و هوشیارى برخورد میکردند و براى مقابله‌ی با همین کجی‌ها، ایشان شخصاً دستور دادند این دادگاه ویژه‌ی روحانیّت به وجود بیاید و احکام مسئولین آن دادگاه را نوشتند؛[7] بنده هم تنفیذ و تأیید کردم[8] و باید آن دادگاه با قوّت و …

قاعدهٔ اصلی و اساسی انقلاب و جمهوری اسلامی

بنده جامعه‌ی مدرّسین را ‌-همان‌طور که فرمودید- هم بخوبى می‌شناسم هم به اعضاى این جامعه و مجموعه‌ی این جامعه ارادت دارم؛ و این مربوط به امروز نیست، همیشگى است؛ جامعه را مغز متفکّرى و چشم بینایى و وجدان سالم و حسّاسى میدانم براى دستگاه اداره‌کننده‌ی کشور؛ و معتقدم اگر ما براى حوزه‌ی علمیّه به‌عنوان یک قاعده‌ی اصلى و اساسى براى انقلابمان و جمهورى اسلامی‌مان نقشى و ارزشى قائلیم که البتّه قائلیم، ناگزیر در حوزه‌ی علمیّه [براى] جامعه‌ی مدرّسین ‌-این مجموعه، با آن سوابق، با آن تاریخ درخشان و با استعداد قوی‌اى که در درون این جامعه هست و مایه‌ی قوىّ فقاهتى که در آن هست و علم و تقوایى که در آن هست- بایستى نقش اوّل را قائل بشویم. من یک وقتى عرض کردم اگر ما جامعه‌ی مدرّسین را نمیداشتیم و میخواستیم براى حوزه‌ی قم یک دستگاه نمادین و سمبلیک به وجود بیاوریم، بایست یک چیزى مثل جامعه‌ی مدرّسین به وجود می‌آوردیم؛ منتها در آن صورت آن جامعه‌ی مدرّسین، دیگر آن تاریخ را، آن سابقه را، آن پرونده‌ی …

نبود حرکت جهت‌دار به سمت حاکمیت دین در حوزه‌ها پیش از قیام امام

خدا میداند که چه‌قدر برکات بر وجود او مترتب بود. قبل از قیام رهبرمان، حوزه‌های علمیه جان و روح و طراوت نداشتند. در این مراکز، درس و بحث و علم و تحقیقات اصولی و مطالعات و تأملات به چشم میخورد -که البته سعی اسلاف بزرگوار ما مشکور است؛ چون همه‌ی این علوم و معارف، از دست آنها به ما رسیده است- اما آن چیزی که محور بود، یعنی حرکت جهتدار به سمت حاکمیت و اقامه‌ی دین، وجود نداشت؛ همان دینی که ما برای او درس میخوانیم، به خاطر او تلاش میکنیم و برای او عمامه بر سرمان میگذاریم و مردم هم به خاطر پایبندی به آن، از ما حمایت میکنند. امام عزیز ما، حقیقتاً به کالبد حوزه‌های علمیه‌ی مقدسه، روح و جان داد و حیاتی دوباره بخشید.

لزوم یکپارچگی حوزه و برکناری آن از تشنجات

عنصر سوم، آگاهی سیاسی است. آگاهی سیاسی به مثابه‌ی چشمی است که اگر نداشته باشیم، آن دو عنصر دیگر در حرکت به ما کمک نخواهند کرد. باید سه عنصر اصلی قاعده را حفظ کرد. البته حوزه‌ی علمیه باید یکپارچه باشد و از برخی تشنجات که در گوشه و کنار وجود دارد، بری و برکنار بماند. حوزه‌ی علمیه، جایگاه قداست و پاکی است.

فاصلهٔ فضای عمومی حوزه با روشنفکری متناسب با زمان

حوزه‌ها علی‌رغم وجود یک چنین مشعلداران روشنگری‌ها و روشنفکریهای اسلامی، در آن سطحی و حدی که مناسب زمان بود در زمینه‌های روشنفکری واقعاً نبودند. یک عده‌ای بودند افراد فاضل، مؤمن، روشن‌بین، آگاه، جوان، فعال، نترس، با محرومیتهای خاص حوزه بساز و از خیلی چیزها پرهیزنکن که خیلی‌ها پرهیز می‌کردند. و اینها در حقیقت پیشروان حقیقی حرکت فکری جدید حوزه‌اند. این شهدای عزیزی که ما از اوّل انقلاب تا حالا داریم جزو …