حوزهٔ قم عصاره و برگزیدهٔ حوزههای شیعه در طول تاریخ
حوزهی علمیهی قم که ما امروز نام آن را با افتخار و تعظیم و تجلیل میبریم، در واقع مصطفی و مستحصل حوزه های شیعه در طول تاریخ حوزههاست. یعنی از اواخر قرن دوم و حدّاقل اوایل قرن سوم هجری که مراکزی به عنوان حوزهی علمیه درست شده است، حوزهی قم در دوران ائّمهی ثلاثهی اخیر (حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری علیهم السّلام) که دوران قمیین است، یک حوزهی علمیه به معنای حقیقی کلمه است که در آن، …
انتقال حوزه از قم به شرق جهان اسلام، بغداد و نجف
بنابراین، شاید قدیمیترین حوزه های علمیهی ما، همین قمِ قمیین است که در آن، آثار بزرگانی مثل اشعریین و آل بابویه و دیگران، تا امروز باقی است. البته بعد از آن، حوزهی علمیه با این عظمت باقی نمانده است و به اکناف دیگری از عالم، مثل شرق دنیای اسلام و ماوراءالنّهر و شرق خراسان منتقل شده است و رجالی مثل «شیخ عیاشی»، «شیخ کشّی» و سمرقندیین و نساییین و دیگر اسمهایی که ما آنها را در زمرهی محدّثین و روات و مؤلّفین میشناسیم، در آن به سر بردهاند. همچنین به حوزهی بغداد باید اشاره کردکه حوزهی «شیخ مفید» و بعد از او، «سید مرتضی» و «شیخ طوسی» (علیهمالرّحمةوالرضوان) است و نیز حوزهی نجف که با هجرت «شیخ طوسی» به این شهر در حدود سال 450 یا 448 یا 449 و تشکیل مرکزی به نام حوزهی علمیهی فقاهت و حدیث و دیگر علوم اسلامی،رونقی میگیرد و مقطع مهمّی بهوجود میآید.
تشکیل حوزههای شیعه در شامات، حلب و حله تا عصر صفویه
بعداً حوزهی علمیهی شیعه در شامات و طرابلس و حلب و سپس در حلّه تشکیل میشود که بزرگان فقهای حلّىِ ما، اسمشان در تاریخ و آثارشان در کتابخانههای عظیم فقاهت شیعه محفوظ و موجود است و این روند ادامه پیدا میکند تا زمانی که سلطنت صفویه در ایران تشکیل میشود و مقطعی عظیم به وجود میآید.
اوج حوزهٔ نجف و کربلا و بازگشت مرکزیت فقاهت به قم
بعد از این دوره، اوج حوزهی نجف و کربلا و حضور تلامذهی مرحوم «وحید بهبهانی» و سپس «شیخ» و «صاحب جواهر» و تلامذهی این بزرگواران تا دورهی اخیر است. بعد مرکزیت عظمای حوزهی فقاهت به وسیلهی مرحوم «آیةاللَّه حایری» و بعد مرحوم «آیةاللَّه بروجردی»، باز به قم منتقل میشود و تا امروز ادامه دارد. این حوزه، محصول این سیر تاریخی و نتیجه و مستحصل و زبده گُزینِ همهی این حرکت عظیم علمی است که با مهاجرت و تحقیق و علم، همراه بوده است و امروز در اختیار شماست.
شایستگی پژوهش متقن فضلای حوزه دربارهٔ تاریخ حوزهها
حوزه های علمیه، موضوع یک بحث تاریخی و علمىِ بسیار مهمّی است که بجاست کسانی از فضلای حوزه و بزرگانی از اهل نظر، به این مسأله به شکل متقن و محقَّقی بپردازند که میبینم بحمداللَّه به این مسائل پرداخته میشود.