بسم الله الرّحمن الرّحیم اول توجه بفرمایید تا آیاتِ تلاوتِ امروز را تلاوت کنیم. آیۀ اول از سورۀ نحل است که سورۀ شانزدهم است در جزء چهاردهم؛ آیۀ سیوششم هست، میفرماید که ﴿وَ لَقَد بَعَثنا في كُلِّ اُمَّةٍ رَسولاً اَنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطّاغوتَ فَمِنهُم مَن هَدَى اللهُ وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيهِ الضَّلالَةُ فَسيروا فِی الاَرضِ فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبيَ﴾. قسمت دوم از سورۀ مبارکۀ اعراف هست که فصل خیلی مبسوطی است از این سوره، آنچه که مربوط به بحث امروزِ ماست. منتها به آن مفصلی نمیتوانستیم ما آیات را نقل کنیم. آیات خیلی مفصل بود، آن آیاتِ مورد نظر ما، بنده یک قسمتیاش را فقط ذکر کردم که همان را برایتان ترجمه میکنم. شرح گفتگوی پیغمبر گرامی پروردگار، حضرت هود هست با قومش. قبلش هم یک آیهای راجعبه حضرت نوح هست که منظور ما در نقل این دو آیه تأمین خواهد شد؛ اگر توجه بفرمایید. قسمت اول این است: ﴿لَقَد اَرسلنا نوحاً اِلىٰ قَومِهِ فَقالَ يا قَومِ اعبُدُوا اللهَ ما لَكُم مِن اِلهٍ غَيرُهُ اِنّي اَخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ﴾. از اینجا بنده باز این آیات بعدی را ذکر نکردم؛ برای اینکه برسیم به داستان حضرت هود و قوم عاد. دو، سه آیهای را در اینجا من در این کاغذ نیاوردم؛ چون محل استشهاد ما نبود، آیات بعدش باز مورد احتیاج ما بود. لذا آیهای که ذکر کردیم، این است: ﴿وَ اِلىٰ عادٍ اَخاهُم هوداً قالَ يا قَومِ اعبُدُوا اللهَ ما لَكُم مِن اِلهٍ غَيرُهُ اَفَلا تَتَّقونَ قالَ المَلَأُ الَّذينَ كَفَروا مِن قَومِهِ اِنّا لَنَراكَ في سَفاهَةٍ وَإِنّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الكاذِبينَ ﴿٦٦﴾ قالَ يا قَومِ لَيسَ بي سَفاهَةٌ وَلكِنّي رَسولٌ مِن رَبِّ العالَمينَ اُبَلِّغُكُم رِسالاتِ رَبّی وَ اَنَا لَكُم ناصِحٌ اَميٌ﴾ تا آخر آیات.
منظور ما از بحث امروز، بیان این مطلب است که اولین نغمۀ دعوت انبیا چه بوده است؟ در سایۀ بحثهای چند روز گذشته، برای آنکسانیکه توجه کرده باشند و دقت این مطلب برای ما روشن شد که انبیا در این عالم چهکاره هستند، برای چه منظوری آمدهاند، کار خود را چگونه ادامه میدهند، مقصود خود را ازچه راهی تأمین میکنند. این مطالب درضمن بحثهای گذشته باید روشن شده باشد و اگر میبینید که خدای نکرده روشن نشده، باید یکبار دیگر به آن نوشتهها مراجعه کنید و اگر بازهم ابهامی بود و روشن نشده بود، گناه من است که نوشتهها را یا ناقص نوشتم یا گنگ، واِلّ باید در این نوشتهها دربیاید: اولاً، اینکه انبیا برای چه کاری میآیند و آن کاری که برای آن میآیند، فایدهاش چیست، و آن کاری که برای آن میآیند، چگونه تأمینش میکنند. اینها بحثهایی بوده که گذشته.
بحث امروز این است؛ آن کاری که انبیای عظام الهی میخواهند انجام بدهند؛ یعنی ایجاد حکومت و جامعه و نظام توحیدی و برانداختن نظام جاهلی و شرکآمیز و ایجاد رستاخیز عظیمی در متن اجتماع، این کارها را ـ که هدفهای انبیا علیهمالسلام است ـ از کجا شروع میکنند؟ مسئلۀ نقطۀ شروع، مسئلۀ بسیار مهمیست. در همۀ فعالیتهایی که برای یک انسان، یا برای یک گروه، یک جامعه، مطرح میشود که فلان عمل را انجام بدهیم، فلان طرح را پیاده کنیم، فلان برنامه را اجرا بکنیم؛ برای یک گروهی گاهی این مطلب پیش میآید، برای یک مشت انسان وابسته به فلان فکر یا فلان مسلک پیش میآید، برای یک ملت پیش میآید، برای یک فرد گاهی پیش میآید؛ این ایدهها و کارهای مهمی که پیش میآید، این مسئله هم جزو مهمترین مسائلش است، که از کجا این کار را شروع کنیم؟ نقطۀ شروع بسیار مهم است.
اگر چنانچه نقطۀ شروع درست و بهجا انتخاب شد، امیدواری برای به نتیجه رسیدن این کار و این طرح و این برنامه زیاد است؛ اما اگر نقطۀ شروع بد انتخاب شد، نهاینکه آن بار به منزل نمیرسد و آن کار سامان نمیگیرد، نه؛ ممکن است بگیرد، ممکن است آن بار به منزل برسد، اما به دشواری خواهد رسید. نقطۀ شروع ازاینجهت بسیار مهم است که تا حدود زیادی، با درصد زیادی، متکفل[1] و متضمن موفقیت آن کاریست که از این نقطه قرار است شروع بشود.
در مورد کار انبیا، اولاً، ارزشیابی کار اینها ایجاب میکند که ما نقطۀ شروع آنها را بدانیم. برای اینکه یک معرفت کاملی در زمینۀ کار انبیا برای ما به دست بیاید، چقدر خوب است که این مسئله را هم بدانیم؛ که اینها از کجا شروع میکردند. علاوۀبراین، برای ما آموزنده است. ما اگر دیدیم که انبیا به سبک خاصی و شیوۀ معینی همگی عمل کردهاند، این برای ما میتواند یک درسی باشد، به حکم آنکه پیرو انبیا و دنبالهرو مکاتب و راه آنها هستیم. از چندین نظر بنابراین مفید است که ما این مسئله را تعقیب کنیم.
انبیای عظام الهی آنطوریکه در این کاغذ[2] هم نوشتیم برای شما نقطۀ شروع کارشان عبارت بود از بیان لُبّ و مغز و اساس و روح مکتبشان. انبیا در شروع انقلاب و رستاخیز اجتماعی و عقیدتی، با مردم مجامله[3] نکردند هرگز. چنین نبوده است که یک مدت زمانی مردم را سرگردان کنند با یک حرفهای دیگری، با یک شعارهای دیگری، و بعد از آنیکه یک مقداری موفقیت پیدا کردند، بعد آن شعار اصلی را در میان بگذارند، نه؛ از اول با صداقت و با درستی و راستی، آن هدف واقعی و نهایی خود را بیان کردند، و آن چه بود؟ آن هدف، عبارت بود از توحید.
همانطوریکه در روزهای گذشته تشریح کردیم، توحید همهچیزِ مکتب انبیا علیهمالسلام است. توحید و معرفت خدا هم مایۀ تکامل و تعالی روح انسان است، که این هدف عالی و نهایی انبیا است، و هم طرح توحید بهمعنای ایجاد یک محیط الهی، یک جامعه و نظام الهی، یک نظام عادلانه، یک نظام بیطبقه، یک نظام بدون استثمار، یک نظام بدون ظلم، بهمعنای تشکیل یکچنین نظامیست و این همان محیط متناسبیست که دیروز میگفتیم برای پرورش موجود انسانی، لازم و ضروریست.
توحید همهچیز مکتب انبیا است. اعتقاد به توحید و وجود خدا و وحدانیت خدا هم تأمینکنندۀ هدف نهایی و غایی انبیاست، و هم اینکه آن محیطی را که برای انسانسازی لازم میدانند، برای پیادهکردن کارخانۀ آدمسازی؛ توحید بهترین و گویاترین شعار است؛ برای خاطر اینکه جامعۀ توحیدی یعنی جامعهای که در آن، خدا فقط آقایی و خدایی میکند. هیچکس غیر خدا در آن خدایی نمیکند. هیچ موجودی در جامعۀ توحیدی، تحمیل و تکلیف و قانونگذاری برای دیگران ندارد. هیچ موجود دیگری در جامعۀ توحیدی، مردم را به اطاعت خود فرا نمیخواند، حتی پیغمبر؛ حتی پیغمبر که نمایندۀ خداست.
﴿وَاِذ قالَ اللهُ يا عيسَى ابنَ مَريَمَ اَ اَنتَ قُلتَ لِلنّاسِ اتَّخِذوني وَ اُمِّيَ اِلهَينِ مِن دونِ اللهِ﴾[4] خدای متعال به عیسی خطاب میفرستد؛ آیا تو به مردم چنین آموختهای، یاد دادهای که تو را و مادرت را خدا و معبود بدانند؟ ﴿قالَ سُبحانَكَ﴾ منزهی تو پروردگارا، من هرگز چنین آموزش غلطی، آموزش بدی نمیدهم، هرگز. من پناه میبرم به تو از اینکه آنچه که حق نیست و درست نیست، آن را به مردم یاد بدهم؛ ﴿اِن كُنتُ قُلتُهُ فَقَد عَلِمتَهُ تَعلَمُ ما في نَفسي﴾[5] تا آخر آیه.
آیۀ دیگری در این زمینه هست که البته مناسبتر از این است، اینکه هیچ پیغمبری حق ندارد که مردم را بگوید که ﴿كونوا عباداً لى﴾[6]. مضمون آیه این است، اگر بخواهید در کشفالآیات پیدا کنید، ﴿كونوا عِباداً لي﴾ در آیه هست؛ میتوانید از این جمله در کشفالآیات پیدا کنید. هیچ پیغمبری حق ندارد به مردم بگوید: مردم شما بندهها و بردههای من باشید. البته پیداست که پیغمبر صریحاً نمیگوید به مردم، مردم بردۀ من و غلام من باشید؛ منظور این است که حق ندارد هیچ پیغمبری، حتی مردم را به فرمان خود، بدون قیدوشرط، دعوت کند؛ یعنی آنیکه فقط حق خداست. وقتیکه پیغمبر اینجوری بود، وقتی بندۀ برگزیدۀ خدا حق ندارد در قلمرو حکومت و ملک خدایی تصرفی بکند، وقتیکه پیامآور وحیِ پروردگاری، نمیتواند مردم را به اطاعت خود، با قطعنظر از خدا فرابخواند، تکلیف دیگران معلوم است. قدرتهای سیاسی، زورگویانِ تاریخ، قلدرانی که در طول زمانۀ عمر بشری، در این مدت ممتدِ دراز، بر مردم تحمیل داشتند، تکلیف داشتند، بار بر دوش مردم داشتند، اینها همه برخلاف توحید، عملی انجام دادند، توحید اینهمه را نفی میکند؛ این معنای توحید است. معنای توحید این است و اگر کسی از توحید این را نفهمد، مسلّم است که در این مسئله یا مطالعه نکرده یا فهم لازم را نداشته. جزو واضحات توحید قرآنی این است؛ توحیدِ در عبادت، توحیدِ در اطاعت؛ که البته در بحث توحید بنده مختصراً اشاره کردم. انبیا وقتیکه وارد یک جامعهای میشوند، تا میگویند لااِلهاِلّالله، شَستِ دوست و دشمن خبردار میشود[7] که قضیه چه خبر است. توجه میکنید! مسئلۀ خیلی مهمیست این.
اهمیت مسئله اینجاست که حساسیت و درک مردم زمان پیغمبران و عدم وجود این درک در مردم زمانهای بعد، مثل من و شما، این معلول چیست؟ پیغمبرها تا آمدند، از قدم اوّلی که وارد شدند، دوستانشان و دشمنانشان مشخص شدند. پیغمبر ما از روز اوّلی که از کوه نور و غار حرا فرود آمد و در سرزمینِ بیحاصلِ آن گورستانِ فضیلتها، بنا کردند رفتن و نغمۀ توحید سر دادن، از همان اول بنا کردند با او مخالفت کردن؛ منتها مخالفتها شکلهایش گوناگون بود. از اول دشمنهایش مشخص شدند، از اول آنکسانیکه باید پیغمبر را بکوبند، فهمیدند که باید بکوبند، بر کسی پوشیده نماند. همچنانیکه هرکسی از آن طبقهای که باید بپذیرند، درکش، شعورش، فهمش، توفیقش بیشتر بود، او هم از اول و هرچه زودتر فهمید که پیغمبر چه میگوید و به چه فرامیخواند.
بنابراین از اولی که پیغمبر ما مبعوث شد، هم دوستانش، طرفدارانش، آن کسانی که او از آنها حمایت میکرد و برای آنها بود، هم اینها؛ و هم دشمنها، آن کسانی که پیغمبر بنا بود توی سر آنها بزند، هر دو گروه فهمیدند که پیغمبر حرفش چیست در این دنیا، چه میخواهد بگوید. حرفی که بنده و جنابعالی هنوز درست نفهمیدیم. ما باید بنشینیم، بنده اینجا جان بِکَنم، داد بکشم، از واضحات اسلامی برای شما بیان کنم، مطالبی که، نمیگویم برای اولینبار، اما بههرحال تازه، بیسابقهتر، یکقدری کمسابقهتر از خیلی از مطالب دیگر است. این مطلبی که ما باید اینجا بایستیم، با شما حرف بزنیم تا ثابت کنیم، استدلال کنیم، روشن کنیم؛ مطلبیست که عرب بیابانی یا شهریِ آن روزگارِ بعثت پیغمبر، در اولین جمله قضیه را میفهمید.
امروز ما باید با شما صحبت کنیم، بگوییم که روح توحید عبارت است از نفی هرگونه قدرتی جز قدرت پروردگار. ابولهب همین مطلب را همان اولِ اول فهمید. ولیدبنمغیرۀ مخزومی، آقای قریش، ابوجهل،[8] آقای دیگرِ قریش و همچنین امیةبنفلان و دیگران و دیگران، آقایان قریش، اول، این مطلب را فهمیدند. فهمیدند اینیکه میگوید لااِلهاِلّالله، اینیکه میگوید خدایی، معبودی جز الله نیست، فقط به یک مسئلۀ اعتقادی دعوت نمیکند، بلکه به یک مسئلۀ اجتماعی نیز دعوت میکند؛ و آن، نبودن امیةبنخلف[9] است، نبودن ولیدبنمغیره است، نبودن عاصبنوائل[10] است، نبودن فلانی است، فلانی است، فلانی است، نبودن آقایان قریش است؛ این را اول فهمیدند؛ چون فهمیدند، با آن مخالفت کردند.
شما خیال میکنید که علت مخالفت کفار قریش، سردمداران کفر و ضلالت با پیغمبر، جز همین مطلب که مقام خود و موقعیت اجتماعی خود را در خطر میدیدند، چیز دیگری بوده؟ آیا برای بتها دلشان میسوخت؟ اینقدر اینها مؤمن بودند؟ ما ندیدیم در طبقات بالای اجتماعی، در هیچ زمانی، اینکه مردمی باشند مؤمنِ واقعیِ دلسوزِ فداکار برای دین، برای مقدسات، هر دینی و هر مقدساتی، هرکسی هم در طول زمان گفته، بیخود گفته، تجربه نشان داده که دروغ میگوید. در طبقهای مثل طبقۀ عاصبنفلان و امیةبنفلان و ولیدبنفلان، در آن طبقه اصلاً معنی ندارد کسانی باشند که اینقدر وابسته و دلبسته باشند به دینشان، که حالا چون پیغمبر به بتهایشان جسارت کرده، اینها پیغمبر را مثلاً لَتوپار بکنند، مخالفت بکنند، معارضه با آن بکنند. آنقدر ایمان قویای در آنها وجود ندارد و نمیتواند داشته باشد. البته اعتقادکی بود، تعصب بود، ولی مسائل اجتماعی بالاتر از همه بود.
میدیدند توحید کاخ آقایی و ریاست آنها را ویران خواهد کرد. میدیدند نفی اِلاهان، نفی خدایان؛ یعنی ایجاد جامعۀ توحیدی و ایجاد جامعۀ توحیدی، بهمعنای حکومت انحصاری خدا و اطاعت انحصاری از خدا.
میدیدند که توحید یعنی برابری انسانها درمقابل پروردگار عالم. میفهمیدند که اگر کسی و جامعهای و نظامی بر اساس توحید باشد، در آن نظام تبعیض نیست، اختلاف طبقاتی نیست، ظلم نیست؛ اینها را میفهمیدند و چون میفهمیدند و حاضر نبودند با آنچنان نظامی بسازند، با آن مخالفت کردند. عین آنها فرعون است، مانند آنها نمرود است، مانند آنها رؤسای بنیاسرائیلند در زمان عیسی، مانند آنها ماجرای عاد و ثمود است، مانند آنها تمام پیغمبرانی هستند که قرآن بهصورت سندی متقن و محکم از آنها یاد کرده. پیغمبر وارد اجتماع که میشود، میگوید که هیچ خدایی جز خدا نیست، اولین کلمۀ او، این کلمه است، تا این کلمه را میگوید، بنا میکنند مقابل آن صفآرایی کردن، مخالفت کردن، ضدیت کردن، او را نابود کردن حتی؛ در مواردی به نابودی او هم کار منجر میشد.
اولین نغمۀ دعوت انبیا و نقطۀ شروع کارشان اعلام توحید است، حرف آخر را اول میزنند. مکاتب و احزاب سیاسی در دنیا، آنهایی که با خدا و دین ارتباطی ندارند؛ حرفی ندارند که مدتها مردم را دنبال نخودسیاه بگردانند، مدتها سرشان را با شعارهای پوچ و توخالی گرم کنند، سالیان درازی مردم را با آرزوهای بیخودی دلخوش کنند؛ بعد آخرش ببینیم که مطلوب و منظور از اول اینها نبوده، دعوا سر لحاف ملانصرالدین بوده؛[11] حرفی ندارند. انبیا نه، راست و حسینی و صاف، مطلب را از اول بیان میکنند. از اول به مردم میگویند منظور ما چیست؛ هم به آن طبقات عالیه میگویند، هم به آن طبقات پایین. از اول میگویند: میخواهیم آن بالاییها را بیاوریم پایین، پایینیها را بیاوریم بالا، باهم برابرشان کنیم؛ از اول این را میگویند.
فایدۀ اینجور گفتن چیست آقا؟ چه عیب دارد که انبیا اول مردم را دَوَل[12] بدهند؟ مدتی مردم را سر بدوانند، مدتی حرفهای پوچ بزنند، مدتی آنچه را که نمیخواهند، به مردم وانمود کنند که میخواهیم، در آخر، هدفشان را تأمین کنند؛ چه مانعی دارد؟ مانعش این است که دین با آگاهی و بصیرت همراه است. ایمان دینی اگر کورکورانه و ناآگاه باشد، فایده ندارد. دین میخواهد هرکسی که به او میگرود، هرکسی که وارد منطقه و محیط او میشود، از اول بداند که به کجا میرود و دنبال چه کاری میرود. آن عربِ بیابانیِ بیاطلاع ازهمهجا هم، وقتی میآید پیش پیغمبر مسلمان میشود، از آن ساعت اول میداند چه میخواهد، دنبال مجهول مطلق نیست، میفهمد چه میخواهد؛ برای همین است که آنجور تحمل میکند و صبر میکند. برای همین است که تابِ آنهمه رنج و شکنجه و سختی را میآورد، چون میداند چهکار میکند. و همیشه در مبارزات و مصادمات[13] و ستیزهها، در تمام طول تاریخ و همه جای عالم، اگر آن شخصی که اقدام میکند، آگاه نباشد، اگر نداند که چه میخواهد، اگر نداند دارد دنبال چه مقصودی و چه معشوقی میدود، در آن لحظات اول خسته خواهد شد و این خیلی امر طبیعیست.
یک عدهای دارند میدوند با شور و شوق زیادی، جنابعالی هم بیکار داری راه میروی در خیابان، میبینی دارند میدوند، میدوی. خب، یک چند قدمی که رفتی، با خودت حق داری بگویی و خواهی گفت حتماً که خب، من چرا میدوم؟ کجا میروم آخر؟ حالا دویدیم، یک ساعت هم نفس زدیم، آخرش چه؟ خب این فکر در تو سستی بهوجود میآورد؛ اما آنها میدانند کجا میدوند. آنها فرض کنید مسافری هستند که ماشینشان دارد حرکت میکند، دارند میدوند به ماشین برسند. آنها میدوند تا به فلان جنسِ تویِ فلان دکان برسند، هدف برایشان روشن است. آنها تا آنجا نرسیدند، خسته نمیشوند، خسته هم بشوند، خودشان را با زحمت میکشانند تا آنجا، بسته به اینکه چقدر آن هدف برایشان قیمت داشته باشد. اما شما که نمیدانی برای چه داشتند میدویدند، نمیدانی که هدفشان چه بود، همینطور الکی افتادی دنبال اینها و راه رفتی، یک مدتی هم دویدی البته، اما فوراً با خودت فکر میکنی، اگر هم فکر نکنی به فکرت میدهند، به ذهنت میدهند این فکر را، که آقا چرا؟ برای چه؟ برای خاطرِ دلِ چه کسی؟ آدم آنجا سرد میشود، مگر اینکه آگاه باشد، مگر آنکه از روی بصیرت رفته باشد.
علت اینکه میبینیم جوان پشت پا میزد به همۀ چیزهایی که برای یک جوان قیمت و اهمیت دارد؛ میبینیم که یک انسانِ راحت و آسوده، پشت پا میزد به همۀ آن چیزهایی که وسیلۀ آسودگی و آسایش او بود و متأسف نمیشد؛ یاسر و سمیه، آن زن و مرد، آن پدر و مادر، آن دو مسلمان نمونه، پشت پا میزدند به همۀ زیباییهای زندگی و جان میدادند ـ پدر و مادر عمار ـ چقدر پرشکوه است این زندگیها، علتش این بود که از روی بصیرت بود.
بنده یک نوشتۀ فارسیای خواندم چندی پیش، به نظرم یکی، دو، سه سال قبل از این، دربارۀ عمار و یاسر بود، از یک نویسندۀ مصریست. یکی، دوتاهم اشتباه در آن پیدا کردم، اما بسیار کتاب جالبی است. الآن یادم نمیآید اسمش را، (هر کس اآلن یادش میآید بلند بگوید تا همه بشنوند.) یک کتابیست در شرح حال عمارِ یاسر و پدر و مادرش، یاسر و سمیه، گمانم از طه حسین[14] است، یا از یکی از همین نویسندههای مصری است، آقای احمدِ آرام[15] به فارسی ترجمه کرده، ترجمۀ بسیار جالبی هم هست. البته عرض کردم یکی، دو تا اشتباه در آن کتاب من دیدم، اما کتاب مجموعاً بسیار جالب است. آقا، این کتاب را بخوانید، ببینید چگونه از روی بصیرت، از روی درک، از روی شعور ـ (یکی از حضار: وعدۀ راست؛) درست است، کتاب وعدۀ راست ـ چقدر از روی درک و از روی شعور و از روی بصیرت، این ایمان در دل آنها نفوذ کرده بود، چقدر جالب تشریح میکند وضع ایمان یاسر را که این یاسر چگونه شد که ایمان آورد؛ و عمار و مجاهدتشان. اول زن ایمان میآورد، بعد شوهرش را مؤمن میکند؛ غوغاییست، ماجراییست. خب، از روی بصیرت اگر نباشد، تحمل نمیکنند.
علت آنکه ادیان، از اول سخن آخر را بیان میکنند و میگویند، دلیل اینکه از اول میگویند ما برای چه آمدیم، پردهپوشی نمیکنند، همین است؛ برای این است که افرادِ گرویده و وابستۀ به دین، از روی آگاهی، از روی بصیرت، بدون اینکه سر خودشان را گرم بکنند، وارد دین شوند. درست نقطۀ مقابل آنیکه امروز در دنیای دین معمول است. در دنیای دین، بصیرت و آگاهی جرم است، جرم. آدم متدین و آدم ضد دین، عجیب این است که این دو گروه، هم متدین، هم ضد دین، در بعضی از مسائل دینی به نتیجۀ واحدی میرسند. آدم متدین و آدم ضد دینی، هر دو کانّه باورشان آمده که دین یعنی نفهمیدن، دین یعنی چشم و گوش را بستن، اصلاً فکر نکردن. به ظاهر میگوییم و میگویند متدینین، که اصول دین استدلالیست، در اصول دین بایستی کسی تقلید از کسی نکند، اما جرأت داری تقلید نکن، جرأت داری در یک گوشۀ از اصول دین، یکذره از تقلید بیا اینطرفتر، ببین چگونه فوراً ضربهفنی خواهی شد. باورمان آمده همه که دین یعنی بدون بصیرت و بدون آگاهی و بدون درک و چشمبسته و متعبدانه در یک راهی رفتن. چون شنیدیم و میدانیم که در فروع دین باید به متخصص رجوع کرد و متخصص را شناخت و دنبالش رفت، خیال کردیم که دین همهجایش همینجور است، درحالیکه درست به عکس است، درست به عکس است، صدوهشتاد درجه با همدیگر اینها فرق دارد.
دین اساساً با آگاهی و بصیرت است. به هیچکس نمیگویند حالا شما عجالتاً قبول بکن، بعد خواهی رفت، تحقیق خواهی کرد، ابداً؛ در عالم دین این حرفها نیست. اگر هم به فرض قبول بکنی، تا وقتی دلت قبول نکرده است و از روی آگاهی نبوده، واقعاً قبول نکردی. اگر هم تو دین را قبول کردی، دین تو را قبول نکرده، تا وقتی از روی بصیرت و آگاهی نباشد. برای اینکه دین برای آگاهی، قیمت قائل است، برای بصیرت ارزش قائل است، برای انسانِ بابصیرت، مقام برتر و بالاتر قائل است. برای اینکه میخواهد همگان، از آغازِ توجه به خدا، آگاهانه توجه داشته باشند. برای این منظورهاست که انبیا از اول منظور خودشان را و هدف آخرشان را بیان میکنند.
مطلب دیگری که در این زمینه میتوانیم از آن استنباط و استنتاج بکنیم و نتیجه بگیریم، این است. آنچه را که نتیجهگیری میکنیم در این بحث، دو، سه مورد است؛ یکیاش همین بود که الآن عرض کردم، که دین آگاهی و بصیرت را اصل میداند و مسلمانِ ناآگاه را قبول نمیکند. نکتۀ دوم این است که پیروان انبیا، آنکسانیکه خود را وارث نبوتها میدانند، نهفقط علما، البته علما وارثان انبیائند، اما همۀ الهیون عالم به یک معنا وارثان انبیا محسوب میشوند، هرکسی که در راه توحید مشی بکند و توحید را بهعنوان یک قطعنامهای قبول بکند، این آدم پیرو ابراهیم و پیرو موسی و پیرو عیسی و پیرو همۀ پیغمبران عزیز و بزرگوار دیگر خداست؛ پیروان انبیا از چه راهی میخواهند وارد بشوند؟ از کجا میخواهند شروع کنند، بهتر، و قاطعتر و نتیجهبخشتر از آن نقطهای که انبیا از آنجا شروع کردند؟
ما چرا امروز وقتیکه صحبت دین میشود، اول توحید را مطرح نمیکنیم؟ چرا؟ این یک سؤالیست که باید بشود، مگر غیر از این است؟ آنجا که سخن از دین میرود، صدی چندش سخن از توحید میرود؟ ما چرا برای متدینکردن مردم خود، جامعۀ خود، دنیای خود، ازآنجاییکه انبیا شروع کردند، شروع نمیکنیم؟ ما میخواهیم مردم دنیا را به دین اسلام معتقد کنیم؛ از راهی غیر از راهی که انبیا وارد شدند، وارد میشویم؛ باید توحید را مطرح کنیم، همان توحیدی که انبیا مطرح کردند. اگر نتوانیم در افق جهانی، در سطح بینالمللی، آن رستاخیز را بهوجود بیاوریم، که البته به این آسانیها هم نمیتوانیم؛ لااقل میتوانیم در سطح بینالمللی و در افق جهانی، به مردم بگوییم که هدف و مقصد انبیا، ایجاد آنچنان رستاخیزیست؛ این را که میتوانیم بگوییم. چرا این را مطرح نمیکنیم؟
چرا گویندگان دینی بهجای آنکه از توحید شروع کنند، فکراً و عملاً؛ میپردازند به مسائل فرعی و درجۀ دو و سه؟ این خیلی مسئلۀ قابل توجه و قابل اهمیتیست. غالباً به ما گفته میشود آقا! اگر اعتراضی به بعضی از تبلیغات مذهبی دارید، چرا با خود مبلغین در میان نمیگذارید؟ جواب این است که ما مبلغین را کجا پیدایشان کنیم؟ آنکسانیکه ما ایراد داریم در کیفیت القائات و بیاناتشان، کجا پیدایشان کنیم؟ چقدر ضمانت اجرایی دارد، نصیحت دوستانه و خیرخواهانۀ ما؟
البته این را بگویم من به شما، آقایانی که اینجا هستید، غالباً مرا میشناسید؛ با فکرهای من، با بحثهای من، غالباً آشنایید. ممکن است عدۀ کمی باشید که برایتان تازگی داشته باشد این محفل ما، واِلّ غالب کسانی که اینجا هستید، بحثهای ما را مدتهاییست بودید؛ در آن مسجد، در این مسجد. بنده بهشدت معتقدم به اصالت تبلیغات مذهبی و به اصالت و لزوم سردمداران مذهب، یعنی روحانیت عظیمالشأن شیعه؛ بنده خیلی دوست میدارم روحانیت را و معتقدم به ضرورت روحانی. بنده معتقدم اگر روحانیت ـ البته کلمۀ روحانیت کلمۀ غلطی استها، چون شایع و متداول است، من میگویم، منظورم از روحانیت، جامعۀ علمی و مذهبی شیعه است، همینی که روحانیون عزیز ما امروز در این سلک و در این طبقه و در این قشر هستند ـ معتقدم اگر این نباشد، اگر جامعۀ علمی و مذهبی شیعه، امروز در دنیای اسلام نباشد، کار مسلمانها از اینهم زارتر خواهد شد. و بالاخره لازم است یک عدهای کمربستۀ درک معارف اسلامی و بیانش باشند و آن همین جامعۀ علمی و مذهبی است. فلان جوان، فلان کاسب، فلان کسی که در رشتۀ اختصاصیاش این کار را قرار نداده، البته گاهی ممکن است فکری بکند، تحقیقی بکند، آن را بیان هم بکند یا بنویسد، خدا هم آنکسانیکه این خدمات را برای اسلام میکنند، تأیید و حفظ بکند، اما او همیشگی نیست؛ او آماتور[16] است در این کار، آدم حرفهای لازم است. لازم است کسی حرفهاش این باشد، تخصصش این باشد، کارش این باشد و آن جامعۀ علمی و مذهبی شیعه است، یعنی روحانیون.
بنابراین وجود اینها، اصالت اینها، لزوم اینها، برای شما آقایانی که اینجا هستید، دوستان جوان من، کسانی که میدانید من از روی تعصب حرف نمیزنم و روی واقعبینی حرف میزنم، جای تردید نباشد. وجود واحدی به نام روحانیت لازم است، از لازمترین لازمهاست، اما این حق را هم داریم ما و به خودمان میدهیم که به آنکسانیکه امروز در این صراط، در این کسوت[17] قرار دارند این مطلب را بگوییم؛ ضمن اینکه قبول میکنیم، عدهای هم همانجور که ما میخواهیم عمل میکنند، عدهای از روحانیون و مبلغین، واقعاً همانجور که باید و شاید عمل میکنند؛ یک عدهای هم هستند که اینها اصلاً بههیچصورتی توجه پیدا نمیکنند که امروز، نقطۀ شروع کارشان، نقطۀ شروع کار انبیا نیست. مسائلی در درجۀ دهم، در درجۀ هشتم، در درجۀ پنجم، برایشان قیمتش، ارزشش، بیشتر است از مسئلۀ توحید؛ از بیان قرآن، از اصول دین، از معارف عالیۀ اسلامی.
حاضر است ساعتها بحث کند در اینکه نکیر و منکر وقتی در قبر میآیند، به چه صورت میآیند؟ طرف راست آدم میایستند یا طرف چپ آدم میایستند یا روبهرو میایستند؟ یا چه هستند اینها؟ مسئلهای که دانستنش و ندانستنش یک ذره تأثیر ندارد در مسلمان بودن آدم، هیچ تأثیر ندارد در عمل و انجامِ تعهدات اسلامی ما، هیچ تأثیر ندارد، و ازاینقبیل مسائل بسیار است. اینها را در عِداد[18] ضروریات دین هم میآورند، مثل مسائل دست اول دین هم اینها را مطرح میکنند، اما هرگز حاضر نیستند به این مسئله بیندیشند که توحید، اصلِ توحید برای شکل جامعه، برای نظام اجتماعی، پیشنهادش چیست؛ آیا پیشنهادی دارد یا ندارد؟ حرف ما این است که این کارها باید در درجۀ اول قرار بگیرد.
درسی که ما میگیریم از کار انبیا و از نقطۀ شروع دعوت انبیا، از جمله یکی این است که باید ما هم نقطۀ شروعمان را همان نقطۀ شروع انبیا قرار بدهیم. اگر رستاخیز انبیا را نتوانیم انجام بدهیم، لااقل میتوانیم بگوییم که رستاخیز انبیا این است، هدف انبیا این است، راهشان این است، تشریح بکنیم، این کار را که میتوانیم بکنیم. دربارۀ پیغمبر آخرالزمان اگر بحث بشود، ترجیح داده میشود به مسائل درجۀ چهار و پنجِ در زندگی آن بزرگوار، مثلاً مسئلۀ سایه نداشتن آقا رسول خدا [پرداخته شود]. روایتی دارد در خصال صدوق، که رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم وقتی میرفت، از پشت سر میدید؛ البته این را مرحوم صدوق، خودشان در پاورقی میگویند که منظور این است که رسول خدا ازبس هوشیار بود، ازبس باهوش و مراقب بود، مثل آدمی که دوروبر خودش را دائماً میبیند. بعضیها هستند گیج و گول راه میروند در خیابان، یکی هم پشت سرشان ادا و شکلک در میآورد؛ یک ساعت هم دنبالش راه بروی، نمیفهمد. بعضیها هم این کارها مشکل است، پشت سرشان. آدم باهوشیست، متوجه است، مراقب تمام دوروبر خودش هست، کمترین اشارهای، کمترین حرکتی، اطرافش، دوروبرش، پشت سرش، او را به خود جلب میکند. میگوید پیغمبر آدم باهوشی بود، آدم کَیِّس.[19] حرف صدوق استها، حرف محمدبنعلیبنبابویه قمّی است، محدّث هزاروصد سال قبل و از بزرگترین علمای شیعه و کسی که کتابهای او از هزار سال پیش تا حالا، همیشه در اوج شهرت بوده، همین عیون اخبار الرّضا، اکمالالدین، من لایَحضُر، چه، چه، چه، خصال، امالی، دهها کتاب از این بزرگوار الآن چاپ شده است، موجود است، که جزو مدارک عالی شیعه است. این آدم، اظهارنظرش این است. حالا بنده کار ندارم که این اظهارنظر درست است یا درست نیست؛ اما حاضرند این مطلب را با اظهارنظرش، با انتقادش، با نظر فلان آدم دربارهاش، با نظر فلان محدّث دیگر دربارهاش، اینها را مطرح کنند، بحث کنند؛ اما اینکه نبی اکرم اصلاً برای چه آمده بود؟ پیشنهادش دربارۀ شکل اجتماع چه بود؟ دربارۀ حکومت، پیغمبر چه میگفت؟ نظر پیغمبر دربارۀ کیفیت تربیتهای انسانی چه بود؟ آیا تربیت فردی را کافی میدانست یا تربیت اجتماعی را لازم میدانست؟ دربارۀ اینها؛ آنچه که اصلاً مطرح نیست، همین است.
امروز روزی نیست که دنیای اسلام طاقت تأخیر در این مسائل را داشته باشد. امروز آنوقتِ زیاد را ما نداریم، امروز آن فرصت را نداریم، امروز بیمارِ ما محتضر است، محتضر، ساعتش دیر است. امروز باید هرچه را که لازمتر است، جلوتر بیندازیم؛ آنیکه یکذره از این لزومش کمتر است، یکذره عقبتر. دم و ساعت امروز، برای ما معتبر و زیاد و مهم است.
بله، آن بحثهای مفصلِ گستردۀ کلامی دربارۀ خصوصیات معارف دستِ دوم و سوم و چهارم اسلامی را بگذارید برای آن روزی که کار دیگری نداشته باشیم، لااقل این کارهای اوّلی را حل کرده باشیم. سخن آخر اینکه اگر چنانچه این نصیحت را از ما قبول نمیکنی، اقلاً از اینکه نصیحت کردیم، بَدَت نیاید؛ اینهم یک مطلب دیگر. بهترینِ مردم آن کسیست که از نصیحت شنیدن بدش نیاید.
بنابراین نقطۀ شروع دعوت انبیا توحید است. شاهدی که بر این معنا از قرآن برایتان ذکر کردیم، دیگر چون نمیخواهم تفصیل بدهم، یکی سورۀ نحل است و آیهاش این است: ﴿وَ لَقَد بَعَثنا في كُلِّ اُمَّةٍ رَسولاً﴾[20] و همانا برانگیختیم در هر امتی پیامبری. حرفش چه بود این پیامبر و رسول؟ حرفش و پیامش این بود: ﴿اَنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطّاغوتَ﴾ که عبودیت کنید خدا را و دوری بگزینید از طاغوت؛ این حرفِ اول پیغمبرهاست. اوّلی که میآیند، هنوز از گرد راه نیاسوده، حرفش این است: ﴿اَنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطّاغوَ﴾.
طاغوت رقیب خداست. طاغوت آنیست که شاخ به شاخ، مقابل خدا و فرمان خدا میایستد، هر که هست. گاهی این طاغوت خودِ تویی؛ «اَعدَى عَدُوِّكَ نَفسُكَ الَّتي بَينَ جَنبَيكَ»[21]، گاهی طاغوت همان دل هرزهدَرای[22] توست. گاهی طاغوت همان هوس روز و شب توست. گاهی آقاییطلبیِ یک آدم طاغوت اوست، تکبر یک انسان طاغوت اوست. گاهی هم قدرتهای خارج از وجود انسانند. قدرتهایی که همینطور دایرهوار وسیع میشود، وسیع میشود و بالا میرود. بههرحال پیغمبرها وقتیکه آمدند، گفتند خدا، نه طاغوت. اول جملهای که گفتند این بوده که عبادت کنید و عبودیت کنید خدا را و اجتناب کنید، دوری کنید، بیاعتنایی کنید به طاغوت.
﴿فَمِنهُم مَن هَدَى اللهُ﴾ بعضیشان را خدا هدایت کرد، ﴿وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيهِ الضَّلَالَةُ﴾ بعضیشان کسانی بودند که ضلالت و گمراهی بر آنان قرار گرفت. ﴿فَسيروا فِی الاَرِ﴾ در زمین سیر کنید، ﴿فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبينَ﴾ ببینید عاقبت آنکسانیکه ضلالت بر آنان قرار گرفته بود و پیغمبر را تکذیب کردند و هدایت او را نپذیرفتند چگونه شد. ببینید تمدنهای برافتاده را، ببینید کشورها و شهرهای ویران شده را، ببینید بابل و آشور و کَلدۀ[23] نابود شده را، که از آن جز نامی در ستون تاریخ باقی نماند. ببینید قدرت فرعونیان مصر را که جامعۀ مصری مثل طوماری در هم نوردیده شد. اینها را قرآن میگوید؛ ببینید امتها و کشورهایی را که به سخن پیامبر گوش فرا ندادند، عاقبتشان چه شد، محکوم به زوالند. صحبت، صحبت معجزه هم نیست، البته در روزگار اول معجزات میآمده؛ چون زود باید از بین میرفتند، نمیشده بگذارند به مرور دُهور[24] و ایام که مثلاً قوم عاد به دَرَک واصل بشود. آنجا عذاب برایشان نازل میکردند؛ وزش بادی، زلزلهای، توفانی، چیزی، از بینشان میبردند.
اما بهطورکلی تا آخر دنیا این است؛ هر جامعهای، هر امتی که بر روال دین حرکت نکند و برطبق دین حرکت نکند، نابود خواهد شد. نهاینکه آدمهایش همه خواهند مرد، نه؛ نابود شدن امت، بهمعنای نابودشدن تشکیلات ملی آنهاست. جذب میشوند، هضم میشوند، جزو ملتهای دیگر میشوند، ملیّتشان اصلاً از بین میرود. امروز شما ملیت کلده را معین کنید کجاست؛ ملیت آشور را معین کنید کجاست؛ ملیت بابل را معین کنید کجاست. این تمدنهای بزرگ تاریخ، اولین تمدنهای بشری اینهایند، کجایند اینها؟ کجا هستند؟ هیچ خبرشان هست؟ ﴿فَانظُروا كَيفَ كانَ عاقِبَةُ المُكَذِّبيَ﴾. این در سورۀ نحل بود، حالا سورۀ اعراف.
در سورۀ نحل، بهطورکلی میگوید: ﴿وَ لَقَد بَعَثنا في كُلِّ اُمَّةٍ رَسولاً﴾ در همۀ امتها پیغمبر فرستادیم، اما در سورۀ اعراف، دانهدانه پیغمبرها را ذکر میکند. اول از نوح شروع میکند، میفرماید: ﴿لَقَد اَرسَلنا نوحاً اِلىٰ قَومِهِ﴾[25] نوح را بهسوی قومش فرستادیم، ﴿فَقالَ يا قَومِ اعبُدُوا اللهَ﴾، ببینید اولین حرفش این است، گفت ای قوم من! ﴿اُعبُدُوا اللهَ﴾ عبودیت کنید خدا را، ﴿ما لَكُم مِن اِلهٍ غَيرُهُ﴾ شما را معبودی جز او نیست؛ معبود حقیقی یعنی. ﴿اِنّي اَخافُ عَلَيكُم عَذابَ يَومٍ عَظيمٍ﴾ من میترسم بر شما از عذاب روزی بزرگ. بعد قومش به او جواب دادند، گفتند که قبول نمیکنیم و چه و چه و چه و ماجرای توفان؛ اینهایش محل بحث ما نبود، تا باز میرسد نوبت به عاد.
میفرماید: ﴿وَ اِلىٰ عادٍ اَخاهُم هوداً﴾[26] فرستادیم بهسوی قوم عاد، برادرشان هود را. که قوم عاد جزو آن اقوام قدیمی و باستانیاند، شاید قبل از تاریخ، که درست کشف نشده، روشن نشده که اینها کِی و در چه زمانی بودند؛ بعد از توفان نوحند، برای خیلی قدیم قدیمهایند. ﴿وَ تَنحِتونَ مِنَ الجِبالِ بُيوتاً فارِهيَ﴾[27]، دربارۀ این قوم عاد است ظاهراً، که اینها در میان کوهها خانه میساختند، بعید نمیداند آدم که برای آن اواخر عهد حجری باشد که بعضی از دانشمندان مادی ذکر کردند و ترسیم کردند. غرض، برای خیلی قدیمند. پیغمبری داشتند اینها به نام هود، آن هم باز به اینها همین را میگفت، ﴿قالَ يا قَومِ اعبُدُوا اللهَ ما لَكُم مِن اِلهٍ غَيرُهُ﴾ گفت ای مردم، خدا را بپرستید و عبودیت کنید که شما را جز او خدایی نیست.
ضمناً ببینید با این بیان چقدر غلط و باطل میشود فرضیۀ آنکسانیکه میگویند توحید و بهطور کلی دین، بر اثر وضع طبیعی انسانها و از روی جهالت و نادانی انسانها بهوجود آمد و دین تدریجاً به توحید رسید. میگویند اول اقوام مشرک بودند، بعضی از این جامعهشناسهایی که از بر حرف میزنند. خیلی بد است آدم از بر حرف بزندها،[28] مثل کسی که بخواهد مثلاً مسجد امام حسن مجتبی را توصیف بکند، توصیف این بنا را بکند، یکبار هم حتی نزدیک این بنا نیامده باشد. بنا کند توصیف کردن: بله، بنده مسجد امام حسن را اینجور میبینم، این سنگهای مرمر تمام این ازارهاش[29] را پوشانده، لوسترها چطور وصلشده، این دیوارها را با چه زیبایی نقش و نگار کردند. ندیده، شنیده مسجد امام حسن جمعیت زیاد میرود مثلاً، فرض کنید، خیال کرده باید اینجوری باشد، روی حدسیات؛ درحالیکه وقتی وارد شد، میبینید نهخیر، نه سقف دارد، نه دیوار دارد. (خندۀ حضار)
در مسائل جامعهشناسی، اگر بدون مطالعه و از بر کسی حرف زد، همینجور در میآید، مایۀ خنده و مسخره است. راجعبه تفسیرِ تاریخ حرف میزنند، بدون مطالعۀ یک قسمت مهمی از تاریخ، راجعبه مسائل پدیدههای دین و مذهب و این چیزها حرف میزنند، بدون توجه به ادیان تاریخ میگویند. خب، این دینیست که در شاید دهها هزار سال قبل بوده، یا اگر چنانچه آن تاریخ معروفِ در میان روایات را درست و معتبر و حجت بدانیم، که هفتهزار، هشتهزار سال از هبوط آدم گذشته است، شاید شش، هفتهزار سال قبل فرض کنید که این بوده. و اینها میبرند تاریخچه را با تشریفات؛ که اول شرک بود، بعد توحید پدید آمد؛ درحالیکه نه، میبینیم از روزگار قدیم، از دوران باستان توحید بوده.
بههرحال، ﴿اَ فَلا تَتَّقونَ﴾ آیا ایقوم من، پروا نمیکنید؟ توحید را به اینها میخواست بقبولاند و بفهماند. حالا اینجا، من گفتگو و مذاکرۀ قومش را با حضرت هود ذکر کردم. از روی قرآن میخوانم و ترجمۀ مختصری میکنم. ﴿قالَ المَلَاُ الَّذينَ كَفَروا مِن قَومِهِ﴾ آن ملأ و برجستگانی که از قوم او کافر بودند، به او اینجور میگفتند: ﴿اِنّا لَنَراكَ في سَفاهَةٍ﴾ ما تو را در سفاهت و نابخردی میبینیم، ﴿وَ اِنّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الكاذِبينَ﴾ و ما تو را از دروغگویان میپنداریم. این جزو اتهاماتیست و پندارهای دروغیست که نسبت به داعیان حق، همیشۀ زمان بوده. بنده یکی از بحثهایم دربارۀ نبوت، همین است، فصل آخر شاید باشد؛ تهمتهایی که به پیغمبرها زدند ازچه قبیل بوده و چه چیزهایی بوده؛ یک بحث جنبی و حاشیهایاست البته. میگویند تو آدم نابخردی هستی، متهمش میکنند به نادانی.
﴿قالَ يا قَومِ﴾ گفت ای قوم من، ﴿لَيسَ بي سَفاهَةٌ﴾ در من نابخردی نیست، ﴿وَ لٰكِنّي رَسولٌ مِن رَبِّ العالَميَ﴾ بلکه من پیامبری از پروردگار جهانیانم. درمقابل اتهام آنها، سخن ناشایست آنها، سخن حق خود را تکرار کرد. ﴿اُبَلِّغُكُم رِسالاتِ رَّی﴾ که میرسانم به شما پیامهای پروردگارم را، ﴿وَ اَنَا لَكُم ناصِحٌ اَميٌ﴾ من برای شما خیرخواهی امانتدارم. خیر شما را میخواهم، رشد شما را میخواهم، پیشرفت شما را میخواهم که شما را به خدا و توحید دعوت میکنم. ﴿اَوَ عَجِبتُم اَن جآءَكُم ذِكرٌ مِن رَبِّكُم عَلىٰ رَجُلٍ مِنكُم لِيُنذِرَكُم﴾ آیا در شگفت شدید از اینکه یادآوری ازطرف پروردگارتان بهسوی شما آمد، بهوسیلۀ مردی از خود شما، تا شما را بترساند؟ یعنی از اینکه یک انسانی از انسانهای معمولی، در همین کسوت شما، در همین لباس شما، به مقام نبوت و پیامبری برسد، تعجب میکنید؟ ﴿وَ اذكُروا﴾، آنوقت اینها را به یک مسئلۀ تاریخی توجه میدهد؛ ﴿وَ اذكُروا اِذ جَعَلَكُم خُلَفاءَ مِن بَعدِ قَومِ نوحٍ﴾ به یاد آورید که خدا شما را جانشینان ساخت پس از قوم نوح، آن قوم گنهکار، ﴿وَ زادَكُم فِی الخَلقِ بَصطَةً﴾ شما را در آفرینش، در خلقت و در اندام، نیرو و قدرت بیشتری داد. ﴿فَاذكُروا آلاءَ اللهِ﴾ به یاد آورید نعمتهای خدا را، ﴿لَعَلَّكُم تُفلِحونَ﴾ شاید به موفقیت و پیروزی و رستگاری برسید.
﴿قالوا اَ جِئتَنا﴾، ببینید، دشمن هم فوراً میفهمد که عبادت انحصاری خدا یعنی چه. ﴿قالوا اَ جِئتَنا لِنَعبُدَ اللهَ وَحدَهُ﴾ آیا تو آمدهای نزد ما تا ما فقط خدا را بپرستیم و عبودیت کنیم؟ ﴿وَ نَذَرَ ما كانَ يَعبُدُ آباؤُنا﴾ و آنچه را که پدران ما عبودیت آن میکردهاند، آنها را کناری بگذاریم؟ از بتهای بیجان و بتهای جاندار هر دو. ﴿فَأتِنا بِما تَعِدُنا﴾ آنچه که بدان ما را وعده و وعید میدهی، آن را برای ما بیاور؛ ﴿اِن كُنتَ مِنَ الصّادِقينَ﴾ اگر راست میگویی.
﴿قالَ قَد وَقَعَ عَلَيكُم مِن رَبِّكُم رِجسٌ وَغَضَبٌ﴾ گفت بیگمان بر شما قرار گرفته است پلیدی و خشم. پلیدی و خشم، پلیدیای در وجود خودتان و خشمی از ناحیۀ پروردگارتان شما را فراگرفت؛ بدبخت هستید. ﴿اَ تجُادِلونَني﴾ آیا با من مجادله میکنید؟ ﴿في اَسماءٍ سَمَّيتُموها اَنتُم وَ آباؤُكُم﴾ دربارۀ نامهای پوچ و بیمغزی که خود شما و پدرانتان نام بر آنها گذاشتید، آن نامها را جعل و وضع کردید، برای خاطر این موجودی که خودتان این موجود را درست کردید و به او قدرت بخشیدید، برای خاطر او با من مجادله میکنید؟ ﴿ما نَزَّلَ اللهُ بِها مِن سُلطانٍ﴾ که خدا دربارۀ آن هیچ سلطانی، یعنی هیچ قدرتی، نازل نکرده است، یا هیچ حجتی؛ هر دو را نوشتهایم، حجت یعنی دلیل و برهان. و سلطان، هم بهمعنای قدرت میآید، هم بهمعنای حجت، یعنی دلیل و برهان؛ اینجا هر دو معنا میتواند باشد. یکی این معنا که بگوییم خدای متعال هیچ حجتی و دلیلی بر درستی و راستی و استواری این خدایان تو و خداوندگاران تو، برای تو نفرستاده. حرف دیگر اینکه بگوییم نه، خدا هیچ قدرتی به آنها نداده، و این موجودات زبونِ عاجز ناتوان را که هیچ قدرتی خدا به آنها نداده است در کنار خدا میگذارید. ﴿فَانتَظِروا اِنّی مَعَكُم مِنَ المُنتَظِرينَ﴾ منتظر باشید، من نیز با شما از منتظرانم. اینها را گفت، بعد عذاب پروردگار نازل شد.
پاورقیها
۱.(کفل) ضامن، متعهد
۲.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۳.(جمل)، تملق و چرب زبانی کردن
۴.سوره مبارکه مائده/ آیه 116
۵.اگر گفته بودم حتماً تو آن را میدانستی، تو آنچه را در نفس من است میدانی.
۶.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 79
۷.ضربالمثلی به معنای اطلاع یافتن و آگاه شدن.
۸.ابوالحکم عمروبنهشام که پیامبر او را ابوجهل نامید. وی اقدامات بسیاری برای جلوگیری از انتشار اسلام کرد، ازجمله طراحی نقشۀ ناموفق قتل پیامبراکرم با مشارکت طوایف مختلف. او سرانجام به همراه عدهای از سران شرک، در جنگ بدر به هلاکت رسید.
۹.امیةبنخلف رئیس تیرۀ بنیجمح از قبیلۀ قریش بود که با آغاز دعوت پیامبر، به مخالفت با ایشان و آزار مسلمانان برخاست. بلال حبشی بردۀ او بود که پس از اسلام آوردن، سخت مورد شکنجه قرار میگرفت. او همراه یکی از فرزندانش در جنگ بدر به دست مسلمانان کشته شدند.
۱۰.عاصبنوائلبنهاشمِ سَهمی بزرگ تیرۀ بنیسهم قریش و از دشمنان سرسخت پیامبر اسلام بود. وقتی قاسم، نخستین پسر پیغمبر، در سن کودکی از دنیا رفت، وی پیامبر را ابتر نامید. خداوند در جواب او سورۀ کوثر را نازل فرمود.او را پدر عمرو عاص، وزیر معاویه ذکر کردهاند.
۱۱.این ضربالمثل مواقعی بهکار میرود که فردی در دعوایی که به او مربوط نیست، ضرر ببیند؛ یا در یک دعوای ساختگی مالی را از دست بدهد.
۱۲.تأخیر در اجرای کاری
۱۳.(صدم) برخورد با یکدیگر
۱۴.نویسنده، ادیب و روشنفکر مصری، که با وجود نابینایی در کودکی، موفق به دریافت دکترا از دو دانشگاه ملی قاهره و سوربن فرانسه شد. او کتابهای بسیاری نوشته که از میان آنها، کتابی که در رابطه با زندگینامۀ خود نوشته، به نام الایام، شهرتی بسیار یافته است.
۱۵.استاد احمد آرام (1377-1283) یکی از پیشروان و چیرهدستان فن ترجمه است که حق عظیمی در ارائۀ ترجمۀ متقن و امین دارد. ایشان بعد از فارغالتحصیلی از دارالفنون، وارد رشتۀ حقوق شد ولی پس از مدتی آن را رها کرد و مشغول فراگیری پزشکی شد. سال آخر، پزشکی را هم رها کرد و وارد فعالیتهای فرهنگی شد. استاد یکی از نخستین مؤلفان کتابهای درسی و آموزشی بود.ایشان بیش از 140 عنوان کتاب از زبانهای انگلیسی، فرانسه و عربی به فارسی ترجمه کردهاند ازجمله: مجموعۀ روایی الحیاة، تاریخ علم، تفسیر فی ظلال القرآن و...
۱۶.غیر حرفهای، مبتدی
۱۷.(کسو) لباس، پوشش
۱۸.(عدد) شمار، شماره
۱۹.(کیس) خردمند، هوشیار
۲۰.سوره مبارکه نحل/ آیه 36
۲۱.حدیث شماره 4
۲۲.بیهودهگو، پرگو
۲۳.بابل و آشور از تمدنهای قدیمیِ قبل از میلاد حوزۀ بینالنهرین بودهاند. با افول تمدن بابل، تمدن کلدانی جایگزین آن شد.
۲۴.(دهر) روزگار، عهد و زمانه
۲۵.سوره مبارکه اعراف/ آیه 59
۲۶.سوره مبارکه اعراف/ آیات 65 تا 71
۲۷.سوره مبارکه شعرا/ آیه 149: و هنرمندانه (برای خود) از کوهها خانههایی میتراشید.
۲۸.با چشم بسته و از حفظ صحبت کردن
۲۹.قسمتی از دیوار اتاق یا ایوان که از طاقچه تا روی زمین باشد.