هرچه فکر میکنیم، از توحید به این آسانی نمیشود رد شد. اولاً، پایۀ اعتقادیست. ثانیاً، اصل مهمِ عملیِ فردی و اجتماعیست. ثالثاً، ملت مسلمانِ موحد، از آن خیلی کم چیزی میدانند، بلکه میشود گفت چیزی نمیدانند. اگرچه که در مکتبخانهها هم به بچهها میآموزند که خدا یکیست و دو نیست، ولیکن غالباً موحدین از شناخت وجهههای گوناگون توحید تا سنین نزدیک به رحلتِ از این جهان هم، چیزی درست نمیدانند. بنابراین مسئلهای با این اهمیت و با این اطلاع کمی که مردم ما از آن دارند، جا دارد اگر انسان دربارهاش بیشتر صحبت کند.
اتفاقاً آیات قرآن هم به فراخور همین اهمیت، در موارد زیادی، با لحنهای گوناگونی دربارۀ توحید سخن گفته. و من اگر چنانچه تا چند روز دیگر هم صحبت کنم دربارۀ این اصل مهم اعتقادی و عملی، میتوان از آیات کریمۀ قرآن، شواهدی، آیاتی، نمونههایی آورد برای روشن شدن مطلب مورد نظرمان. حالا اینیکه امروز میخوانیم، باز توجه به یک نقطۀ تازهای از توحید دارد که دیروز هم به آن اشارهای رفت، امروز مشروحتر مورد سخن قرار میگیرد.
﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم اَفَغَيرَ اللهِ اَبتَغي حَكَماً وَ هُوَ الَّذي اَنزَلَ اِلَيكُمُ الكِتابَ مُفَصَّلاً وَ الَّذينَ آتَيناهُمُ الكِتابَ يَعلَمونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِن رَبِّكَ بِالحَقِّ فَلا تَكونَنَّ مِنَ المُمتَرين وَ تَمَّت كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدقاً وَ عَدلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّميعُ العَليمُ وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ اِن يَتَّبِعونَ اِلَّا الظَّنَّ وَ اِن هُم اِلّا يخَرُصوَ﴾[1] و پس از چند آیه، که البته این آیات را اینجا ترجمه کردیم[2] و در آخر شرح خواهیم داد مختصراً، ﴿وَ لا تَأكُلوا مِمّا لَم يُذكَرِ اسمُ اللهِ عَلَيهِ وَ اِنَّهُ لَفِسقٌ وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم وَ اِن اَطَعتُموهُم اِنَّكُم لَمُشرِكوَ﴾[3]. خلاصۀ مطلب در زمینۀ نقطهنظر امروز ما، این است که یکوقت کسی را عبادت میکنند، به این صورت که او را مقدس و دارای نیروهای مافوق عالم طبیعت میدانند؛ مثل اینکه بتهایی را یا قدّیسینی[4] را در طول تاریخ، مردمی عبادت میکردهاند. از عبادت آنچه که ابتدائاً به نظر میرسد، همین است. عبادت خدا را هم که میگوییم واجب است، به نظر ما همین تقدیس و همین حالت بزرگداشتِ روحی و قلبی میآید. مثل اینکه مسیحیها برای مسیح علیهالسلام یا برای مادر پاک و پاکیزهاش مریم صلواتاللهعلیها یک نوع قداستی قائل هستند، درمقابل مجسمۀ پنداری مسیح یا مریم زانو میزنند، گریه میکنند، او را عبادت میکنند، این یک مفهوم رایجِ همگانی از عبادت.
غیر از این مفهوم، یک معنای دیگر، یا بگویید یک گوشۀ دیگر از همین مفهوم وجود دارد که آن را هم عبادت میشود گفت، و در قرآن عبادت بهاینمعنا استعمال شده است. اگر کسی به این صورت دوم هم که حالا شرحش را خواهیم داد، مورد عبادت قرار بگیرد و اگر کسانی یک موجودی را، انسانی را، به همین صورت که حالا خواهیم گفت، عبادت بکنند، اینهم نوعی عبادت غیر خداست. حاصل کلام اینکه، عبادت فقط این نیست که انسان درمقابل یک موجودی، بهصورت تقدیس، بهصورت احترام قلبی، بهصورت بالاتر دانستن، خم و راست بشود، سجده بکند، به رکوع برود، او را نیایش بکند، ستایش بکند، دستها را بهطرف او با خضوع دراز بکند؛ فقط این نیست عبادت. کارهای دیگری هم وجود دارد که آن را هم میتوان گفت عبادت، و اینکه میگوییم میتوان گفت، از خودمان مایهای نمیگذاریم. (آقا! این پردهها را بکشید که توی آفتاب ننشینید. آقا! با شمایم، پردهها را بکشید، چرا نشستید توی آفتاب. بدتر شد! درستش کنید. توجه بفرمایید، این یک جملۀ معترضهای بود، اینقدر نمیخواستیم طول و تفسیر پیدا کند.) یک کار دیگر هم هست ـ دنبالۀ همان حرف را دارم میگویم، کار سومی نیست ـ که آن را هم میگوییم عبادت؛ نه ما میگوییم، قرآن میگوید عبادت. بنابراین برای عبادت یک مفهوم وسیعتری در فرهنگ قرآن وجود دارد که ما باید آن مفهوم وسیعتر را پیدا کنیم و اگر خواستیم عبادت خدا بکنیم و عبادت غیر خدا نکنیم؛ یعنی اگر خواستیم موحد و پیرو اصل توحید باشیم، مراقب باشیم که ندانسته عبادت نوع دوم را درمقابل غیر پروردگار عالم انجام ندهیم. یعنی همان چیزی که بیشتر موحدین عالم بااینکه به گمان خود و در ظاهر امر، درمقابل غیر خدا تقدیسی انجام نمیدادند، سجده نمیکردند درمقابل کسانی یا اشیایی غیر خدا؛ با وجود این، در عمل، در فکر، در دل، در روح، عبادتِ غیرِ خدا را میکردهاند بهمعنای دوم.
معنای دوم عبادت چیست؟ معنای دوم عبادت خیلی ساده است. در فارسی لغت دارد. این لغت رایج است بر سر زبانها و او عبارت است از اطاعت. اطاعتِ هرکسی بهصورت مستقل و بیقیدوشرط، عبادتِ اوست. اگر کسی را، یک انسانی، یا یک جامعۀ انسانی، بیقیدوشرط اطاعت بکند، فرمان او را در زندگی خود، در جسم و جان خود، در عمل خود، مُتّبَع[5] بشمارد، او را عبادت کرده. از کجا این حرف را میزنیم؟ با استناد به آیات قرآن این سخن را میگوییم. این قرآن است که برای ما عبادت را به اطاعت معنا میکند. عَدِیِّبنحاتمطایی[6] ـ پسر حاتم معروف که البته مقام خود این عَدِی، از پدرش حاتم بهمراتب بالاتر و ارجمندتر است ـ وقتیکه وارد مدینه شد، رسول اکرم این آیه را بنا کرد خواندن، به مناسبت اینکه زُنّاری[7] را بر گردن او آویخته دید، ﴿اتَّخَذوا اَحبارَهُم وَ رُهبانَهُم اَرباباً مِن دونِ اللهِ وَ المَسيحَ ابنَ مَريَمَ وَ ما اُمِروا اِلّا لِيَعبُدوا اِلهاً واحِداً﴾[8]. معنای آیه این است که مسیحیان و یهودیان، احبار و رهبان خود را، عالمان و زاهدان خود را، و مسیحبنمریم را پروردگاران و خدایان خود گرفتند، درحالیکه، خدای متعال فرمان داده بود به آنان که جز خدای واحد کسی را عبادت نکنند. این آیه وقتی به گوش عدیّبنحاتم رسید، رو کرد گفت: ای پیامبر خدا، این حرف درست نیست، ما کِی احبار و رهبانمان برایمان خدا و ربّ محسوب شدند؟ کِی آنها را عبادت کردیم؟ اعتراض کرد به پیغمبر و به آیۀ قرآن؛ چرا؟ چون در ذهنش از عبادت همان معنایی بود که در ذهن شما الآن هست. آقا دارند عبادت میکنند؛ یعنی نیایش، یعنی حالتی توأم با تقدیس؛ یا قلبیست یا قلبی و زبانیست، یا قلبی و زبانی و بدنیست، مثل نماز خواندن. چون عبادت را بهاینمعنا میفهمید عدیّبنحاتم، وقتی دید آیۀ قرآن میگوید که اینها عالمان و زاهدانشان را عبادت میکردند، رب و پروردگار خود انتخاب میکردند و برمیگزیدند؛ به نظرش اعتراض آمد، گفت نه؛ این حرف درست نیست. کِی ما مسیحیها احبار و رهبانمان را عبادت کردیم؟
پیغمبر اکرم در جواب این تصور عدیّبنحاتم، پاسخ داد که بله، درمقابل آنها سجده نکردید ـ مُفادِ فرمایش پیغمبر را عرض میکنم ـ لکن آنچه آنها گفتند، بیقیدوشرط پذیرفتید؛ «وَ لٰکِنَّهُمْ اَحَلّوا حَراماً وَ حَرَّموا حَلالاً»[9] حرامهای خدا را آنها حلال وانمود کردند در نظر شما و حلالهای خدا را حرام وانمود کردند، و شما بیآنکه در صدد باشید واقعِ مطلب را بفهمید، آنچه آنها گفتند، بیقیدوشرط اطاعتشان کردید؛ عبادت این است، پروردگار و رب گرفتن یک موجود این است. که البته به همین مضمون از امام صادق صلواتاللهوسلامهعلیه هم روایت هست، کسانی که میخواهند، مراجعه کنند به نورالثقلین[10] در ذیل همین آیه.
بنابر فرهنگ قرآنی، عبادت از یک موجود غیر خدایی، میخواهد این موجود یک قدرت سیاسی باشد؛ میخواهد یک قدرت مذهبی باشد؛ میخواهد یک عامل درونی باشد، مثل نفس انسان، تمایلات نفسانی و شهوانی او؛ میخواهد یک موجودی باشد خارج از وجود انسان، اما نه یک قدرتِ متمرکزِ سیاسی یا دینی، درمقابل یک زن، درمقابل یک نفر آدمی که برای او انسان یک احترام بیجایی قائل است، درمقابل یک دوست؛ عبادت کردنِ درمقابل اینها یعنی اطاعت کردن اینها. هرکسی که اطاعت کند از کسی یا از چیزی، عبادتِ او را کرده است.
یک روایت در اینجا بخوانم تا معلوم بشود که این فرهنگ قرآنی در همهجای منابع اسلامی و مخصوصاً منابع شیعی گسترده است، اعم از قرآن و حدیث. روایت از امام جواد صلواتاللهوسلامهعلیه است، که میفرماید: «مَن اَصغىٰ اِلىٰ ناطِقٍ فَقَد عَبَدَه»[11]. خیلی وسیعتر است دایرۀ عبادت، نهفقط اطاعت کردن، بلکه حتی ششدانگ حواس را هم به یکی دادن، عبادت اوست. خب، شما خواهید گفت: پس ما حرفهای درست را هم گوش نکنیم؟ لذا دنبال حدیث میفرماید: «فَاِن كانَ النّاطِقُ عَنِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَد عَبَدَ اللهَ» اگر آنکسیکه سخن میگوید و ششدانگ حواس و مشاعر[12] تو را بهطرف خود جذب کرده است، از زبان خدا سخن میگوید، تو درحالیکه دل به او دادی، ذهن به او دادی، فکر و روحت را به او سپردی، داری عبادت خدا میکنی. «وَ اِن كانَ النّاطِقُ يَنطِقُ عَن لِسانِ اِبليسَ فَقَد عَبَدَ اِبليسَ» اما اگر چنانچه آن گوینده دارد از زبان شیطان سخن میگوید، از زبان ابلیس دارد حرف میزند، برخلاف منطق و فلسفۀ فکر الهی دارد بحث میکند و حرف میزند، و تو مذعنانه[13] و معترفانه داری گوش میکنی، در همان حال مشغول عبادت و اطاعت ابلیسی؛ یعنی خود او شیطان است اصلاً. خود همانیکه آنجور دارد حرف میزند شیطان است، نمیخواهد بگوییم نمایندۀ شیطان یا بلندگوی شیطان، نه؛ خود شیطان، بهآنمعنایی که شیطان را گفتیم، که معنای قرآنی شیطان هم همان است.
اطاعت کردن از یک موجودی که اینجور باشد، حتی یک قدرت سیاسی نیست، حتی یک قدرت مذهبی نیست، اطاعت بیقیدوشرط از او، عبارت است از عبادت او؛ و اگر کسی بخواهد فقط خدا را عبادت کند و عبادت غیر خدا نکرده باشد؛ یعنی موحد باشد، یکتاپرست، یکتاگرا باشد، بایستی که اطاعت مطلق خود را هم مخصوص کند به پروردگار جهانیان، به خدای بزرگ. از جمله چیزهایی که اگر پیرویاش کردی، عبادت آن را کردی، قانون است. از جمله چیزهایی که اگر پیرویاش کردی، عبادت کردی، نظم اجتماعیست. از جمله چیزهایی که اگر اطاعتش کردی، عبادت کردی، سنتها و آداب است. پس به کدام قانون عمل کنیم؟ آیا به قانون عمل نکنیم؟ به سنتها و آداب عمل نکنیم؟ از نظمی و نظامی پیروی نکنیم؟ چرا؛ لکن سعی کن اینهمه خدایی باشد تا تو درحال اطاعت، درحال تبعیت، بندۀ خدا و مشغول عبادت خدا باشی.
ببینید چقدر افق دید انسان وسیع میشود. ببینید چطور قضایای تاریخ برای انسان قابل تفسیر میشود. انبیا که آمدند، همه با ایدۀ توحید آمدند. در بحث مربوط به انبیا و مخصوص به نبوت، این را از روی قرآن بیان خواهیم کرد. همۀ انبیای عظام الهی آمدند تا مردم را موحد کنند. موحد کنند یعنی چه؟ یعنی زنجیر اطاعت غیر خدا را از دست و گردن آنها باز کنند. و خودِ قرآن، بهاینمعنا تصریح میکند یکجا؛ ﴿وَ يَضَعُ عَنهُم اِصرَهُم وَ الاَغلالَ الَّتي كاَنت عَلَيهِم﴾[14] تا بار سنگین را از دوش آنان برگیرد و غلهایی که بر آنان بسته است، از آنان باز کند.
و توحید وقتیکه با این دیدگاه نگاه میشود، وقتی با این نظر، شما توحید را نگاه میکنید، میبینید یک فکریست، یک اصلیست اصلاً برای زندگی؛ مربوط به نظام اجتماعی، مربوط به جهتگیری انسانها در همه حال، مربوط به کیفیت زندگی کردن جامعههای بشریست. ببین چقدر این توحید تفاوت دارد با توحیدِ خدا یک است و دو نیستِ خشکِ بیمغزِ بیروح و ندانسته؛ توحید یعنی این.
حالا بنده در آیات قرآن موارد فراوانی را پیدا کردم، اگر میخواستم همۀ آنجاهاییکه بهطور وضوح این معنا از آن استفاده میشود در قرآن، ذکر بکنم و اینجا بیاورم، لازم بود که پنج، شش ورق حداقل برای شما کاغذ فراهم کنیم. بنده دو جایش را آوردم، دو نمونه از آنجاهاییکه خوب بهدست میآید که اطاعت غیرِ خدا، عبادتِ اوست و توحیدِ خالص، روح دین، پایۀ دین، عبارت است از آنکه انسان، منحصراً از خدا اطاعت بکند و از برنامۀ خدایی و از نظام خدایی و از تشکیلات الهی. دو نمونه فقط، که این مطلب از آن استفاده میشود، اینجا ذکر شده و شما میتوانید برای پیدا کردن این موضوع، با این ایده به قرآن مراجعه کنید.
به قرآن مراجعه کنید. سعی کنید با قرآن آشنا بشوید، سعی کنید محتاج این نباشید که آیههایی را من بیایم برایتان معنا کنم. خودتان را به این گنج بیپایان و دریای بیکران نزدیک کنید. بنده مکرر این توصیه را کردم و هروقتیکه این توصیه را نمیکنم، احساس میکنم باری بر دوش من است. اولاً احساس وظیفه میکنم به شما بگویم لازم است به قرآن مراجعه کنید. این دریای عظیم، این اقیانوس بیساحل، جوریست که هُوَ البَحر مِن اَیِّ النَّواحی اَتَیتَهُ؛[15] شعری بود این، یک مصرعی از یک شعری بود. از هرطرف که بروید یک استفادهای میکنید. هرکسی با قرآن بنشیند و برخیزد، یک استفادهای میکند. هرجوری، در هر سبکی، یک مایهای داشته باشید که بتوانید مختصراً این زبان را بفهمید، یک بهرهای میبرید و هرچه بیشتر مراجعه کنید، روشنتر و آگاهتر میشوید. امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه با عبارتی شبیه این عبارت، در نهجالبلاغه نقل شده که فرمودند: «ما جالَسَ اَحَدٌ هَذَا القُرآنَ اِلّا قامَ بِزِيادَةٍ اَو نُقصانٍ زِيادَةٍ في هُدًى اَو نُقصانٍ مِن عَمًى»[16] این کلام امیرالمؤمنین است. میفرماید هیچ کسی با قرآن مجالست و همنشینی نکرد، مگر آنکه چون برخاست از کنار قرآن، افزونی در او پیدا شد و کاستی؛ یک زیادی در او پیدا شد، افزایش پیدا شد، یک کاستی و کمی پیدا شد؛ «زِيادَةٍ في هُدًى» آن افزونی در هدایت بود، یک مقدار راهیابیاش و هدایتش بیشتر شد، حتماً. «اَو نُقصانٍ مِن عَمًى» آن کوردلی، آن نابینایی روح و درک و باطن او اندکی کم شد و کاستی گرفت. جملۀ امیرالمؤمنین ببینید با این بیان شروع میشود: «ما جالَسَ اَحَدٌ هَذا القُرآنَ» هیچکس، عام است دیگر، نیست؟ مطلق است. این را گفتم تذکراً، بااینکه داخل پرانتز بود و حاشیهای بود، برای اینکه توجه بدهم به شما، به همۀ برادران و خواهران.
این مطلب را چرا تذکر دادم راجعبه قرآن؟ برای خاطر اینکه بدانید شما برادران و خواهران، که دامهای فراوانی، وسایل بیپایانی برای دور نگه داشتن مردم از قرآن، تاکنون در طول زمان تدارک دیده شده و یکی از این بهانهها و دامها و وسیلهها که تا امروز هم هنوز هست، هنوز یک عده جاهل یا مغرض این مطلب را تکرار میکنند، این است که آقا! قرآن را هیچکس نمیفهمد جز ائمۀ معصومین صلواتاللهعلیهم، ائمۀ معصومین هستند که قرآن را میفهمند. بنده دربارۀ این جمله فقط یک کلمه میتوانم بگویم، همانیکه امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه دربارۀ کلمۀ خوارج نهروان گفت، فرمود: «كَلِمَةُ حَقٍّ يُرادُ بِها باطِلٌ»[17] این یک حرف درستی است، اما منظور گوینده، یک منظور رذیلانه و موذیانه است. بله! ائمۀ هُدی بر قرآن مسلطند، آنچنانکه بالاتر از آن تصورشدنی نیست. آنها آن روحها و مغزها و فکرهای بلند و بزرگی هستند که قرآن در مشتشان است، خودشان یک قرآنند، هرکدامشان یک قرآنند؛ در این هیچ حرفی نیست، اما اینکه امام علیهالسلام قرآن را خیلی خوب میداند، بهاینمعنا نیست که بنده و جنابعالی یک کلمهاش را هم نمیفهمیم، یک قشر[18] از قرآن را هم نمیتوانیم بفهمیم. این جمله درست است که ائمۀ هدی علیهمالصلاةوالسلام آگاهان و دانایان به قرآنند، اما منظور گوینده این نیست که امام را بالا ببرد؛ منظور آنکسیکه این حرف را میزند این است که تو از قرآن دور بمانی، مثل آن بنده خدایی که میگفتند نماز بخوان، گفت ای آقا، اگر نماز آن بود که مولایم علی کرد، من چرا دیگر نماز بخوانم. گفت:
گر نماز آن بود کان مظلوم کرد دیگران را زین عمل محروم کرد
این منطق هم همان منطق است. اگر آنها قرآن را میفهمند، ما و شما دیگر چرا لایِ قرآن را باز کنیم؟ ای بیچاره! ای محروم! ای محروم از معارف قرآن، وای به حالت! وای به حالت! وای به حالت که قرآن را نمیفهمی، اما بیشتر وای به حالت اگر آنکه خودت نفهمی، نگذاری مردم هم بفهمند. اجازه ندهی مردم تشنهکام هم از این چشمۀ فیّاض و جوشان بهره ببرند. وای به حالت! وای به حال آنهایی که مردم را از قرآن دور میکنند، از قرآن میرَمانند، به بهانهها و معاذیر[19] گوناگون، نمیگذارند مردم قرآن را باز کنند بهقصد فهمیدن، وای به حالشان! و شما بدانید برادران و خواهران، که امروز سر و کار ما با قرآن است. همانطوریکه پیغمبر خدا فرموده است: «فَاِذَا التَبَسَت عَلَيكُمُ الفِتَنُ كَقِطَعِ اللَّيلِ المُظلِمِ فَعَلَيكُم بِالقُرآنِ»[20] آن روزی که فتنهها مثل پارههای شب سیاه بر زندگی شما سایه بیفکند، بر شما باد به قرآن، کِی است آن روز؟ فتنههای تاریکِ مثل شب را نمیبینیم؟ راههای عوضی را درمقابل چشمهای نابینا و نزدیکبینمان مشاهده نمیکنیم؟ دزدان و غولها و راهزنها را از هرسویی و به هرشکلی، چشم بینا نمیبیند؟ پس کِی باید به قرآن رجوع کرد؟ برای کِی است؟ برای وقتیکه امام زمان صلواتاللهعلیه بیاید؟ او که خودش قرآن ناطق است؛ امروز روزیست که به قرآن مراجعه باید بکنیم. شرط اولش این است که قرآن را بفهمیم.
بنده دو قسمت از آیات مربوط به بحث امروز را پیدا کردم، شما بگردید ده قسمت دیگر پیدا کنید. توصیه میکنم به برادران، به آنهایی که میتوانند قرآن را بفهمند؛ یعنی ظاهر جملات قرآن را، ترجمههای عربی به فارسی را توجه پیدا بکنند که حتماً مراجعه کنند، آنهایی که نمیتوانند، در خودشان این امکان را، این توانستن را، بهوجود بیاورند. عربی بخوانید، قرآن یاد بگیرد، درس قرآن یاد بگیرد، خودتان را با قرآن مأنوس کنید، رفیق کنید با قرآن. هر روزی و هر ساعتی که بیانس با قرآن بگذرد، مایۀ حسرت است.
قسمت اول از سورۀ انعام است. البته لحن قرآن را باید توجه داشته باشید. قرآن مثل کتابهای معمولی، اینجور نیست که بگوید فصل چندم دربارۀ معنای اطاعت و عبادت، اینجوری نیست. سطح بیان و مطلب قرآن و گویندۀ قرآن، از این سطحهای معمولی بسیار بالاتر است. برای پروردگار عالم، همۀ کائنات و موجودات در یک سطح هستند، لذاست که آنچنانیکه موقعیت وحی ایجاب میکرده، آیهای در موردی آمده. از اشارات آیه، از تعبیرات و جملاتی که در آیه هست، از کیفیت سیاق[21] آیه، مطلب مورد نظرتان را پیدا کنید.
﴿اَفَغَيرَ اللهِ اَبتَغى حَكَماً﴾ آیا جز خدا کسی را بهعنوان حَکَم بپذیرم و طلب کنم؟ حَکَم را در تفاسیر گفتهاند هم بهمعنای داور است، هم بهمعنای حاکم است. آنکسیکه انسان حُکم را از او میخواهد، یعنی فرمان را از او میخواهد، یا داوری را از او میخواهد؛ به هر دو میگویند حَکَم. و خدای متعال هم بهترین داور است، هم بهترین حاکم است. فرمان را هم خدا باید بدهد، ﴿اَلا لَهُ الخَلقُ وَ الاَمرُ﴾[22] بدانید که از آنِ خداست آفرینش و فرمان. خودش آفریده، خودش هم فرمان میدهد. ﴿اَفَغَيرَ اللهِ اَبتَغِى حَكَماً﴾ آیا جز خدا، حاکمی، فرماندهی یا داوری طلب کنم؟ ﴿وَ هُوَ الَّذي اَنزَلَ اِلَيكُمُ الكِتابَ مُفَصَّلاً﴾ درحالیکه خداست که این مجموعه را، قرآن را، با تفصیل، با تبیین، بدون اختلاط و امتزاج،[23] برای شما فرستاده است. ﴿مُفَصَّلاً﴾ یعنی بدون اینکه خَلطی در مباحثش باشد، بدون اینکه مطالبش قروقاطی باشد، بدون اینکه سخنِ غیر خدا در او مخلوط شده باشد. ﴿مُفَصَّلاً﴾ یعنی مُبَیَّناً، با تبیین تمام و کامل.
﴿وَ الَّذينَ آتَيناهُمُ الكِتاَ﴾ آنها که کتاب را به آنها دادهایم، ﴿يَعلَمونَ اَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنِ رَبِّكَ بِالحَقِّ﴾ میدانند که این قرآن نازل شده است از پروردگارِ تو به حق. حقاً از خدا نازل شده، از سوی خدا آمده، ﴿فَلا تَكونَنَّ مِنَ المُمتَرينَ﴾ پس تو از مردّدان و دودِلان مباش ـ خطاب به پیغمبر است ـ مبادا مردّد باشی! مبادا متزلزل و دودل باشی! تو که میدانی این کتاب از سوی پروردگار تو آمده، خدا کتاب را به تو داده و تو آگاهی، واقفی؛ مردّد نشو، قاطع باش.
﴿وَ تَمَّت كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدقاً وَ عَدلاً﴾ تمام شد، بسته شد، تخلفناپذیر شد فرمان پروردگار تو، از روی راستی و از روی استواری. فرمان پروردگار این بود که سلسلۀ نبوتها بیایند، مردم را تدریجاً و تدریجاً به حد نهایی برسانند، بعد نبوت آخرین بیاید، انسانها را درمقابل یک افق وسیعی، درمقابل یک میدان بینهایتی قرار بدهد. وسیلۀ سِیر را، وسیلۀ دویدن را، وسیلۀ تکامل هرچه بیشتر را به آنها اعطا بکند، تا انسانها بتوانند در این میدان تا بینهایت بروند؛ ﴿وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ﴾[24] تا خدا. این فرمان پروردگار، این قَدَرِ پروردگار، این کلمۀ پروردگار بود و تمام شد، بسته شد، تخلفناپذیر شد. ﴿لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ﴾ هیچکس نیست که تبدیل و دگرگون کند کلمات و فرمانهای او را، ﴿وَ هُوَ السَّميعُ العَليمُ﴾ و اوست شنوا و دانا، شنوای آهنگ نیازهای باطنی شما و دانای به راه و رسم و شیوۀ لازم برای شما. او میتواند برنامه برای شما طرح کند و بریزد.
﴿وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرِ﴾، ببینید چطور ذهن شنونده را آماده میکند. در جملۀ اول، در آیۀ اول، مسئلۀ حکومت و داوری خداست که از همه اَولیتر است به حکومت و داوری. در آیۀ دوم، مسئله، مسئلۀ تخلفناپذیری دین و فرمان خداست که دشمن و کافر و معاند و معارض، هر غلطی میخواهد بکند، بکند؛ فرمان خدا مُمضیست[25] و تمام شده است. در آیۀ سوم، این است که از خواستها و هواها و هوسها نباید اطاعت کرد، از خدا باید اطاعت کرد. ﴿وَ اِن تُطِع اَكثَرَ مَن فِی الاَرضِ يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ و اگر پیروی و اطاعت کنی از بیشتر مردم روی زمین، از اکثریت، ﴿يُضِلّوكَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ از راه خدا تو را گمراه میکنند، ﴿اِن يَتَّبِعونَ اِلَّا الظَّنَّ﴾ پیروی نمیکنند مگر گمان را، ﴿وَ اِن هُم اِلّا يخَرُصونَ﴾ و نیستند مگر آنکه تخمین میزنند. با پندار، با تخمین، با گمان، مردم عمل میکنند. آنکسانیکه راهها و شیوهها و روشها را برای زندگی مردم جعل میکنند و پیشنهاد میکنند، آیا یقین دارند به صحت این راهها؟ اگر از سادهدلی یقین کنند، باید آرزو کرد که یک چهل، پنجاه سال در دنیا بمانند تا ببینند چگونه نقشههای محکم، خراب از آب درآمد. ببینند پیشبینیها چگونه غلط از آب درآمد. یقین هم ندارند؛ ﴿اِن هُم اِلّا يخَرُصوَ﴾، با تخمین، با گمان، با فرضیه و تئوری، مردمِ دنیا را، جامعههای بشری را میخواهند اداره کنند، با تئوری. اما خدا با تئوری کسی را اداره نمیکند؛ با متن واقعیت، با علم و دانشِ بهمعنای واقعی، انسانها را به راه راست هدایت میکند. ﴿اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبيلِهِ﴾[26] یقیناً پروردگار توست داناتر به حال آنکسانیکه گمراه میشوند از راه او، ﴿وَ هُوَ اَعلَمُ بِالمُهتَدينَ﴾ و او داناتر است به راهیافتگان و هدایتشدگان.
﴿فَكُلوا مِمّا ذُكِرَ اسمُ اللهِ عَلَيهِ اِن كُنتُم بِآياتِهِ مُؤمِنيَ﴾. اینجا انسان با کمال تعجب، ابتدائاً، میبیند بعد از این مطالب کلی؛ اکثریت مردم را اطاعت نباید کرد، دنبال ظنّ و گمان و تئوری و فرضیه نباید رفت، فرمان پروردگار در مورد نبوت آخرین و در مورد دین، تمام و غیر قابل تغییر شده است؛ بعد از این حرفهای کلی، یکدفعه میگوید که از آنچه که نام خدا بر آن برده شده است بخورید، گوسفندی را که با نام خدا کشتند، ذبح کردند، از این حق دارید بخورید، مسئلۀ فرعی! در نظر انسان خیلی تعجبآمیز میآید که چه ارتباطی اینها باهم دارند. البته آنچه که بهعنوان ارتباط، بنده هم بگویم، چیزهاییست که از روی تصور خودم میگویم، شاهد قطعی بر این نیست. میدان برای فهمها و فکرها و درکها باز است؛ مطالعه کنند، تناسبش را پیدا کنند، اما به نظر ما هم چیزهایی میرسد.
اولاً در نظر پروردگار که بالاتر از این عالم و در سطح و افق مافوق تصور انسان قرار دارد، همانطورکه گفتیم، همۀ مسائل در یک سطحند. برای خدا مسائل کلی مربوط به بشر با مسائل جزئی تفاوتی ندارند، همهاش یکیست. برای خدا همهچیز یکیست. برای پروردگار عالم، آنچه مایۀ سعادت انسان است، بهعنوان یک فرمان مطرح است، فرقی نمیکند این فرمان جزئی باشد، فرعی باشد، مربوط به یک نفر باشد یا کلی باشد، عمومی باشد، مربوط به همۀ بشر باشد؛ اولاً.
ثانیاً، مسئلۀ ذبح و تذکیه[27] را درست بشکافیم. یعنی چه که نام خدا در هنگام ذبح کردن حیوانی که میخواهد انسان او را بخورد، باید آورده بشود. میدانید که مشرکان و قبایل و ملتها و امتهایی که از توحید بینصیب بودند، در هر مناسبتی، در هر موقعیتی، برای هر کاری، نام آن معبودان را میآوردند. «بِسمِ المَسيح»[28] مثلاً، همچنانیکه در روایات دارد در مورد مسیحیها. و میدانیم که بتهای دنیایی، قدرتهای دنیایی هم، همیشه سعی میکنند نام خودشان را در افتتاح و سرآغاز و دیباچۀ هر کاری جا بزنند. هر کاری که به نام غیر خدا شروع شد، دارای جهت غیر خداییست قهراً. وقتی شما کاری را برای خاطر پول، برای خاطر هوای نفس، برای خاطر مسائلی ازاینقبیل شروع کردید، با آن نام، با آن یاد؛ این قهراً جهتش هم، جهتِ همان چیزی است که نام و یادِ او را در حین شروع این کار بر زبان یا در مغز خطور دادید. کاری که با یاد پول انجام میگیرد و برای پول، جهتش جهت پول درآوردن است. تا آخر آنچنان سِیر میکند که از آن پول در بیاید. اصلاً کار در جهتگیری، آنچنان حرکت میکند که جز پول هیچچیز دیگری برایش مطرح نیست. اما کاری که با نام خدا، با یاد خدا شروع میشود، جهتگیریاش هم جهتگیری خداییست، جهتگیریاش هم جهتگیری طبق فرمان خدا و مناسب با امر پروردگار است. به ما میگویند که حتی ذبیحه را وقتی که میکُشید، با نام خدا بکشید. یعنی ضروریترین، اوّلیترین نیاز شما که خوراک شماست، بایستی با نام خدا باشد، برای خدا باشد. شکمت را هم که پُر میکنی، برای خدا باید پُر کنی. نتیجه این میشود که شکم پر کردن اصل نیست، خدا اصل است. اگر یکوقتی احساس کردی که بخواهی شکمت را پُر کنی، از خدا دور خواهی افتاد، این را رها کن، پُرش نکن، بگذار گرسنه بماند، بگذار از گرسنگی بمیری و برخلاف جهتگیری خدایی حرکتی از تو سر نزند. برای چه؟ برای خاطر اینکه شکم، اگرچه نیاز اصیلیست، اما در زندگی تو، اصل نیست، در زندگی تو اصل خداست و جهتگیری خدا. این را «بسم اللهِ» هنگام کشتن گوسفند به ما یاد میدهد، «بسم اللهِ» هنگام لقمه زدن و غذا خوردن به ما یاد میدهد.
با «بِسمِ اللّٰہ» شروع کن، حتی غذا خوردن را. با «بسم الله» شروع کن، حتی عمل جفتگیری را. با «بسم الله» شروع کن، حتی وارد شدن، رفتن، بیرون آمدن، تویِ خانه، دَرِ دکان، همه کار را. یعنی چه؟ یعنی تمام جهتگیریهای زندگیات برای تأمین هر نیازی، ولو نیازهای اوّلی، باید برطبق فرمان خدا و در جهت سبیلالله باشد. ﴿اِنَّ صَلاتي وَ نُسُكي وَ مَحيايَ وَ مَماتي لِلّٰهِ رَبِّ العالَميَ﴾[29] نماز من، عبادت من، زندگی من، مرگ من، بله، حتی مرگ من، ابراهیم میگوید: ﴿لِلّٰهِ رَبِّ العالَمينَ﴾ برای خداست، آن مدبّر و پروردگار امور عالمیان، ﴿لا شَريكَ لَهُ﴾ که هیچ شریکی ندارد، هیچ شریکی ندارد پروردگار عالم، در هیچیک از مناطق زندگی من، حتی در غذا خوردنم. نهفقط در نماز خواندنم؛ در حرکاتم، در تلاشهایم، در کوششهایم، برای خدا شریکی قائل نیستم. این کشور وجود من، یکسره در اختیار خدا و قلمرو قدرت و فرمان اوست. ذبیحه را هم که میکشید، اینجوری بکشید. اما کافر قُرَشی بهصورتی، کافر غیر قرشی بهصورت دیگری، وقتی ذبیحه را میکشد، وقتی گوسفند را میکشد، وقتی غذا میخورد، وقتی زندگی میکند، وقتی دکان را باز میکند، نهفقط به نام خدا نیست، به یاد خدا نیست، بلکه به نام غیر خدا و به یاد غیر خداست.
این ذبیحه را سمبل بگیرید، نام خدا در هنگام کشتن گوسفند را یک سمبل بدان. اگرچه خودش یک حکمیست، حکم فقهیست؛ البته باید نام خدا آورده بشود قطعاً، اما شما این را فرض کنید یک سمبلی، سمبل نیازهای اساسی و اصیل انسان، کشتن گوسفند؛ این باید با نام خدا باشد؛ یعنی چه؟ یعنی حتی اساسیترین، بنیانیترین، اوّلیترین، اصیلترین نیازهایتان را برای خاطر خدا بدانید، برای خاطر خدا بخواهید. لقمۀ نانی هم که میخوری تا گرسنگیات برطرف بشود، برای خاطر خدا بخور، برای خاطر خدا گرسنگیات را برطرف کن و نیرو در بدنت بِدَم. خب، پیداست نیرویی که برای خاطر خدا آمده به بدن انسان، برای خاطر خدا هم باید مصرف بشود. این نتیجۀ منطقی و دو دوتا چهارتاست. ببین چقدر دقیق است.
﴿فَكُلوا مِمّا ذُكِرَ اسمُ اللهِ عَلَهِ﴾ بخورید از آنچه نام خدا بر آن یاد شده است، ﴿اِن كُنتُم بِآياتِهِ مُؤمِنيَ﴾ اگر به آیات خدا مؤمنید. ﴿وَ ما لَكُم اَلّا تَأكُلوا مِمّا ذُكِرَ اسمُ اللهِ عَلَهِ﴾[30] چه شده است شما را، یعنی به چه دلیل، برای چه، ﴿اَلّا تَأكُلوا﴾ نمیخورید، ﴿مِمّا ذُكِرَ اسمُ اللهِ عَلَيهِ﴾ از آنچه نام خدا بر آن برده شده است، ﴿وَ قَد فَصَّلَ لَكُم ما حَرَّمَ عَلَيكُم اِلّا مَا اضطُرِرتُم اِلَيهِ﴾ درحالیکه خدا تفصیلاً، تبییناً، بیان کرده است برای شما، آنچه که بر شما حرام است، مگر در حال اضطرار؛ غیر از آن، همهچیز برایتان حلال است. ﴿وَ اِنَّ كَثيراً لَيُضِلّونَ بِاَهوآِهئِم بِغَيرِ عِلمٍ﴾ بسیاری گمراه میکنند با هوسهای خود، مردم را، بدون دانشی، بدون بینشی. با صِرفِ اهوا و هوسهای خود، مردم را به بیراهه و گمراهی میکشند. ﴿اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعلَمُ بِالمُعتَدينَ﴾ پروردگارِ تو همانا به متجاوزان و تجاوزگران، داناتر است. اینهایی که مردم را بدون داشتن علم و دانش، به بیراهه و گمراهی میکشند، طبق اشارۀ این آیه، معتدینند، تجاوزگران، اعتداء و دشمنیکنندگان.
﴿وَذَرُوا ظاهِرَ الاِثْمِ وَباطِنَهُ﴾ به کناری نهید آنچه را که گناهش ظاهر است و آنچه گناهش نهان و باطن است. یک کارهایی هست که اشکالاتش، عواقب سوئش ظاهر است؛ قتل نفس معلوم است که کار بدی است، بیجان کردن یک جاندار، بدون استحقاق، معلوم است که کار خلافی است؛ این گناه بودنش ظاهر است. یک کارهایی هم گناه بودنش درست، بارز و ظاهر و نمایان نیست، خیلی از چیزها را انسان نمیفهمد که این چقدر بزرگ است؛ سخن بدون علم گفتن، دنبالهروی از غیر علم کردن، نام خدا و یاد خدا را سبک و کوچک شمردن، اطاعت از غیر خدا کردن، فرمان از غیر خدا شنودن و نیوشیدن، اینها یک چیزهاییست که آدم خیال نمیکند اینقدر مضرات و عواقب سوء داشته باشد، نهان است، پوشیده است گناه بودنش، لکن درعینحال، هر دو را بایستی کنار گذاشت؛ هر آنچه را که گناه است، چه آشکارا و چه پنهان. ﴿وَ ذَروا ظاهِرَ الاِثمِ وَباطِنَهُ﴿ بِ بگذارید و واگذارید آن چیزهایی که ظاهرُالاِثمند، گناه بودنشان ظاهر است و باطنُالاثمند، گناه بودنشان باطن و پوشیده است. ﴿اِنَّ الَّذينَ يَكسِبونَ الاِثمَ سَيُجزَونَ بِما كانوا يَقتَرِفوَ﴾ آنکسانیکه گناه را برای خود دستاورد قرار میدهند و کسب میکنند، سزا داده خواهند شد به اعمالی که انجام میدادهاند. ﴿وَ لا تَأكُلوا مِمّا لَم يُذكَرِ اسمُ اللهِ عَلَيهِ﴾ مخورید از آنچه نام خدا بر آن یاد نشده است، ﴿وَ اِنَّهُ لَفِسقٌ﴾ این فسق است، از دین برون رفتن است. اهمیت یاد خدا و نام خدا را، اینجا رویش تکیه میکند.
﴿وَ اِنَّ الشَّياطيَ﴾، بیشترِ تکیۀ ما روی این تکه است. البته از اول این آیاتی که خواندیم تا اینجا، همینطور قدمبهقدم اشاراتی بود که برای ما مفید بود، برای این مطلبی که اینجا بیان کردیم. البته هرچه بیشتر تدبر کنید، روشنتر میشود. اما قسمت عمدۀ استدلال و استناد ما همین تکۀ آخر این آیه است؛ ﴿وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم﴾ شیطانها و قطبهای شرارت به دوستان و همجبهگان و همبستگان خود الهام میدهند تا با شما مجادله کنند. شیطانها و قطبهای فساد و تباهی، اَیادی خود، اولیای خود، همجبهگان و پیوستگان خود را پر میکنند تا بیایند با شما بحث کنند، سربهسر بگذارند و مجادله کنند. شما تکلیفتان چیست درمقابل این اولیای شیطان؟ ﴿وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم﴾، اما شما، ﴿وَ اِن اَطَعتُموهُم اِنَّكُم لَمُشرِكونَ﴾ اگر شما از آنها اطاعت کردید، پیروی کردید، مشرکید. ببینید؛ مشرک، خیلی صاف. پس اطاعت شیطان، یعنی قطب شرارت درمقابل رحمان، شیطان درمقابل رحمان است دیگر، شیطان درمقابل خداست دیگر، اطاعت شیطان، یعنی قطب شرارت، یا اطاعت اولیای شیطان، یعنی مزدورانش، آلتِ فعلهایش، دوستانش، همجبهگانش، نوکرانش؛ اطاعت اینها موجب میشود که شما مشرک بشوید. ﴿وَ اِن اَطَعتُموهُم﴾ و اگر اطاعت کنیدشان، ﴿اِنَّكُم﴾ همانا شما، ﴿لَمُشرِكونَ﴾ حتماً مشرکانید.
این یک فصل؛ قسمت دوم از سوره شُعراست که آن را دیگر خیلی وقت نداریم ترجمۀ مفصل بکنم، یک ترجمۀ خیلی کوتاهی میکنم که تمام کنیم. جالبترین و نافذترین بیانات در زمینۀ خیلی از معارف، چه در قرآن، چه در حدیث، بهصورت تصویرها و صحنهسازیهایی از قیامت برای مردم بیان شده. یک مطلبی را وقتی میخواهند درست برای مستمع مجسم کنند ـ در احادیث هم همینجور است ـ روشن کنند تا در اعماق جانش نفوذ بکند، صحنهای از قیامت را برایش تصویر میکنند که این ماجرا در آنجا منعکس شده و اینجا ازآنقبیل است. ﴿وَ اُزلِفَتِ الجَنَّةُ لِلمُتَّقينَ﴾[31] نزدیک و فرا دست آمد بهشت برای باتقوایان. روز قیامت را دارد میگوید، منتها با لحن گذشته میگوید. مضارع محققالوقوع را در زبان عربی، با تعبیر ماضی میشود بیان کرد. ﴿اِقتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انشَقَّ القَمَرُ﴾[32] یعنی خواهد شد.
﴿وَ اُزلِفَتِ الجَنَّةُ لِلمُتَّقيَ﴾ و نزدیک و فرا دست آمد بهشت، در دسترس، از برای متقیان، ﴿وَ بُرِّزَتِ الجَحيمُ لِلغاوينَ﴾ و نمودار و پدیدار شد دوزخ از برای گمراهان و فریبخوردگان. غِوایَت یعنی گمراهی، ﴿اَغوَيناهُم﴾[33] یعنی فریبشان دادیم. غاوین یعنی گمراهان، فریبخوردگان، گولخوردگان، این را میگویند غاوین. ﴿وَ قيلَ لَهُم اَينَ ما كُنتُم تَعبُدونَ مِن دُونِ اللهِ﴾ گفته شود به آنان، به این فریبخوردگان گمراه، ﴿اَينَ ما كُنتُم تَعبُدونَ مِن دُونِ اللهِ﴾ کجایند آن چیزها و کسانی که بهجای خدا آنان را عبادت میکردید؟ کو؟ آن قطبهایی که در زندگی به آنها دلبسته بودید و عبادت آنها را میکردید، اینها کجایند؟ اینجا توجه کنید به کلمۀ عبادت، ﴿تَعبُدونَ﴾ آنها را عبادت میکردید. اما ببینیم چه هستند آنها، که اینها عبادتشان میکردند تا معنای عبادت معلوم شود.
﴿هَل يَنصُرونَكُم اَو يَنتَصِروَ﴾ آیا آن معبودان شما، شما را یاری میکنند؟ یا خود از سویی یاری میشوند؟ ﴿يَنتَصِرونَ﴾ یعنی یاری میشوند خودشان. معلوم میشود این معبودها کسانی هستند که محتاج یاری شدنند، پیداست انسانند. از نوع انسان بودند این معبودها، نه از نوع سنگ و چوب و بتهای بیجان. ﴿فَكُبكِبوا فيها هُم وَ الغاوونَ وَ جُنودُ اِبليسَ اَجمَعونَ﴾ پس به رو افکنده شوند در دوزخ، آنها، آن معبودان و غاوون و گمراهان و فریبخوردگان، دنبالهروان فساد، ﴿وَ جُنودُ اِبليسَ اَجمَعونَ﴾ و سپاهیان ابلیس همگی، هرکسی که به نوعی برای ابلیس کاری کرده، از برای ابلیس خدمتی انجام داده، در راه گمراهی خلقُالله قدمی برداشته، بههرصورت، در قیامت جایگاه همهشان جهنم است، میعاد آنجاست. ﴿قالوا وَ هُم فيها يخَتَصِموَ﴾ آنگاه در هنگامۀ خصومت با یکدیگر به جان هم میافتند؛ اینها به آنها، آنها به اینها؛ اینها گناه را به گردن آن پیشوایان میاندازند؛ پیشوایان گناه را به گردن اینها میاندازند؛ اینها میگویند شما نامردها بودید که ریسمان به گردن ما انداختید و ما را دنبال خودتان بردید، به زور، به جبر؛ آنها میگویند شما بودید که دنبال ما راه افتادید؛ هرکدامی ضربهای، یک حربهای علیه آن گروه دیگر ارائه میدهند و بیرون میآورند. ﴿قالوا﴾ گویند یا گفتند، ﴿وَ هُم فيها يخَتَصِمونَ﴾ درحالیکه در دوزخ مشغول خصومت و جنگ و ستیز بودند؛ ﴿تَاللهِ﴾ سوگند به خدا، ﴿اِن كُنّا لَفي ضَلالٍ مُبينٍ﴾ بودیم ما در گمراهیای آشکار. در گمراهی عظیمی بودیم، در گمراهی آشکاری بودیم. با آشکاریاش، نمیفهمیدیم گمراه بودیم، با اینکه اگر یکذره به خود میآمدیم، میفهمیدیم که چه راه غلطی، چه راه بدی، چه مسیر خطرناک و چه عاقبت کشنده و مُهلکیست. با اینکه اگر یک مقدار فکر میکردیم، اینها معلوم میشد، درعینحال در این گمراهی ماندیم.
﴿تَاللهِ اِن كُنّا لَفي ضَلالٍ مُبيٍ﴾ سوگند به خدا که ما در گمراهی آشکار بودیم. چه کارِ ما گمراهی بود؟ این کارمان؛ ﴿اِذ نُسَوّيكُم بِرَبِّ العالَمينَ﴾ که شما را برابر میکردیم با پروردگار جهانیان. باید از خدا میترسیدیم، از شما ترسیدیم؛ باید گوش به فرمان خدا میبودیم، گوش به فرمان شما بودیم؛ باید بهسوی خدا و برای تقرب به خدا تلاش میکردیم، برای تقرب به شما تلاش کردیم؛ باید روزی را از خدا میخواستیم، از شما خواستیم؛ ﴿اِذ نُسَوّيكُم بِرَبِّ العالَميَ﴾ که شما را برابر قرار دادیم و مساوی با پروردگار جهانیان. ﴿وَ ما اَضَلَّنا اِلَّا المُجرِمونَ﴾ گمراهمان نکرد مگر مجرمان و گنهکاران. ﴿فَما لَنا مِن شافِعيَ﴾ دیگر امروز شفیعی نداریم، ﴿وَ لا صَديقٍ حَميمٍ﴾ و دوست دلسوزی نداریم. ﴿فَلَو اَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكونَ مِنَ المُؤمِنينَ﴾ کاش برگشتی بود ما را به دنیا تا مؤمن میشدیم. ﴿اِنَّ في ذلِكَ لَآيَةٌ﴾ در این ماجرا و صحنه، نشانهای است، پند بگیرید، ﴿اِنَّ في ذلِكَ لَآيَةٌ﴾ در این سخن نشانه و آیتی است، ﴿وَ ما كانَ اَكثَرُهُم مُؤمِنيَ﴾ بیشترینشان مؤمن و دارای ایمان نیستند.
ببینید اینجا، در این آیات، سخن از کسانی بود که مردم آنها را عبادت کرده بودند، بعد که درست در کوک حرف میرویم،[34] میبینیم که عبادتشان بهاینمعنا بوده که دنبال آنها راه افتاده بودند، آنها را برابر با خدا دانسته بودند، آنچه را از خدا باید طلب داشت، از آنها میخواستند، آنچه را که برای خاطر خدا نباید کرد، مراعات نظر آنها را میکردند.
پاورقیها
۱.سوره مبارکه انعام/ آیات 114 تا 116
۲.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۳.سوره مبارکه انعام/ آیه 121
۴.(قدس) مؤمن، پارسا
۵.(تبع) پیشوا، آنچه که بهدنبالِ آن حرکت کنند.
۶.عدیبنحاتم فرزند حاتم طایی است که پس از پدر، ریاست قبیله را بهدست گرفت. در سال نهم هجری با تأثیر از اخلاق و رفتار پیامبر مسلمان شد. وی از یاران و محبین امیرالمؤمنین بود که در جنگهای جمل، صفین و نهروان حضور داشت و سه فرزندش را در نبرد صفین تقدیم اسلام کرد. وی در سال شصتوهفت هجری از دنیا رفت.
۷.رشتهای که مسیحیان بهوسیلۀ آن صلیب به گردن میآویختند.
۸.سوره مبارکه توبه/ آیه 31
۹.حدیث شماره 39
۱۰.تفسیر روایی نورالثقلین، نوشتۀ شیخ عبد علیبنجمعة العروسی حویزی، از علمای قرن یازدهم هجری قمری.
۱۱.حدیث شماره 45
۱۲.(شعر) جمع مشعر، حواس پنجگانۀ ظاهری و حواس باطنی
۱۳.(ذعن) معترف، گردننهاده
۱۴.سوره مبارکه اعراف/ آیه 157
۱۵.هُوَ البَحر مِن اَیِّ النَّواحی اَتَیتَهُ / فَلُجَّتَهُ المَعروفُ وَ البرُّ ساحِلُه او دریاست از هر طرف که به سویش آیی / و امواجش نیکی و کرانهایش احسان است.
۱۶.حدیث شماره 14
۱۷.حدیث شماره 15
۱۸.پوسته
۱۹.(عذر)، جمع مِعذار، بهانهها
۲۰.حدیث شماره 3
۲۱.اسلوب و روش، طرز جملهبندی
۲۲.سوره مبارکه اعراف/ آیه 54
۲۳.(خلط) درهم شدن (مزج) آمیخته شدن
۲۴.سوره مبارکه بقره/ آیه 156
۲۵.(مضی) رایج شده، امضا شده، قطعی شده
۲۶.سوره مبارکه انعام/ آیات 117 و 118
۲۷.(ذکو) در لغت به معنای آتش روشن کردن است. در اصطلاح به معنای خارج کردن حرارت غریزی حیوان از بدنش است.
۲۸.حدیث شماره 38
۲۹.سوره مبارکه انعام/ آیات 162 و 163
۳۰.سوره مبارکه انعام/ آیات 119 و 120
۳۱.سوره مبارکه شعراء/ آیات 90 تا 103
۳۲.سوره مبارکه قمر/ آیه 1: قیامت نزدیک شد و ماه شکافت.