این مسئله هم در زمینۀ بحثِ دربارۀ ایمان، مسئلهای است مهم، که تعهدات یک فرد مؤمن، گاهگاهی و دلبخواهی نیست. اینجور نیست آنکسیکه میخواهد خود را مؤمن قلمداد بکند، هرجا که نفع و سود و بهرۀ شخصیِ تجاوزکارانۀ خودش ایجاب کرد، مؤمن باشد؛ هرجا به نام ایمان و به تظاهرِ به عمل، توانست بر خَرِ مراد سوار شود،[1] اسم از ایمان و عمل بیاورد، اما در آن مواردی که ایمان و عمل برای او سود شخصی، سودِ متجاوزانه و متعدیانه تولید نمیکند، از نام اسلام و نام ایمان و از عمل به تعهدهای ایمانی روگردان باشد. اینجا ما این صفت را ـ که در قرآن بهصورتهای گوناگونی مورد تعرّض قرار گرفته است ـ به نفعطلبان نسبت دادیم، گفتیم نفعطلبان اینجورند. همۀ مردم دنیا نفعطلبند، چه کسی است که طالب زیان خود باشد؟ منظور ما از نفعطلبان، آن کسانی هستند که برای نفع شخص خود، حاضرند منافع دنیایی را فدا کنند؛ نفعطلبانِ متجاوز.
سیرۀ آنها این است که ایمان و عمل را تا آنجا میخواهند و دوست میدارند که به سود شخص آنهاست و با نام ایمان و تظاهر به عمل میتوانند بهرهای، کامی ببرند. اینگونه افراد ازنظر اسلام مؤمن نیستند، آیۀ قرآن صریحاً اعلام میکند که اینها ایمان ندارند. بنابراین ما در بحثِ در زمینۀ ایمان ـ که یکی از اوّلیترین مباحثی است که در سلسلۀ شناخت فکری اسلام باید مطرح میشد و شد ـ به این نتیجه هم رسیدیم که اگر ایمان همراه با تعهد است، اگر ایمانِ بدون تعهد، بدون احساس مسئولیت، بدون انجامدادن تعهدها و به تعبیر قرآن، بدون عمل صالح، ایمان نیست و نتایج ایمان بر ایمانِ مجرد و خشک و ذهنی مترتب نمیگردد؛ علاوهبراین، این حقیقت دیگر هم باید مورد نظر باشد که تعهد، همیشگی و همگانی است.
آنکسیکه مؤمن است و میخواهد مؤمن بماند و از ثمرات مؤمن بودن بهره ببرد، درمقابل همۀ احکام خدا باید احساس تعهد کند و در همهجا باید احساس تعهد کند. آنکسیکه معتقد است ایمان به خدا و ایمان به رسالت تعهدی میآورد، آن تعهد این است که همگان، باید بندۀ خدا بشوند و من تا آنجا که میتوانم همه را باید بندۀ خدا بسازم. ایمان به پیغمبر و شهادت به اینکه من مُقِرّ[2] به رسالت پیامبرم، این تعهد را میآورد که دنبال پیامبر و در راه او حرکت بکنم. اگر من بهاینمعنا مُقِرّ و معترفم، اگر این تعهد را قبول دارم، دیگر معنا ندارد که آنوقتیکه مواجه میشوم با یک پدیدۀ کوچک که بر خلاف مشی پیامبری است، برخلاف راه پیامبر خداست، درمقابل آن رگهای گردنم را آنچنان پر کنم، مشتهایم را آنچنان گره کنم، واقعاً نمایش یک مسلمان، اما وقتی با یک پدیدۀ بزرگتر، ولی پردردسرتر که باز در خلاف مسیر و جهت نبوت و رسالت است، روبهرو شدم، مسئولیتم را فراموش کنم. گفت: اَسَدٌ عَلَیَّ وَ فِي الحُروبِ نُعامَةٌ، با ضعفا شیری، با آدمهای بد، ولی کمبد، مثل شیرِ نر میغری، اما با بدهای بزرگ، با بدهای بدآفرین، اصلاً حالت ستیزه نداری! اَسَدٌ عَلَیَّ وَ فِی الحُرُوبِ نُعامَةٌ! این یک شعر عربی است که بهعنوان مَثَل سائر[3] بهکار میرود. میگوید به ما که میرسند شیرند، در جنگها که با دشمنهای گردنکلفتِ شمشیر به دستِ مسلح روبرو میشوند، شترمرغاند. شترمرغ با کسی جنگ دارد؟ شترمرغ چنگ و دندان دارد؟
موسمی نیست تعهد، گاهگاهی نیست تعهد. نسبت به زمانی، نه زمان دیگر نیست؛ نسبت به شخصی و به شخص دیگر نیست؛ تعهد همگانی و همهجایی و همیشگی است. قرآن کریم از یهود نام میآورد، آنکسانیکه یکجا میگفتند باید برادران ما ـ منظورشان یهودیهاست ـ همچون عزیزانی محفوظ بمانند؛ اما آنجاییکه پای منافع شخصیشان بهکار میآمد، همین برادران را در جنگها میکشتند و اسیر میگرفتند و میفروختند و پولش را میخوردند. قرآن در مقام توبیخ بنیاسرائیل میفرماید: ﴿اَفَتُؤمِنونَ بِبَعضِ الكِتابِ وَ تَكفُرونَ بِبَعضٍ﴾[4] به بعضی از دین ایمان دارید، به آنجاهای بیدردسرِ راحتش مؤمنید و متعهد، به بعضی دیگر از دین بیایمانید؟ بیعقیدهاید؟ مگر میشود اینجور چیزی؟ مگر میتوان تفکیک قائل شد میان دو سخن و دو فرمان که هر دو از یک مبدأ و یک نقطه سرچشمه گرفته است.
امامِ عظیمالشأن ما، امام باقر صلواتاللهوسلامهعلیه در آن حدیث معروفی که اولین حدیث باب امربهمعروف و نهیازمنکر است در کتاب شریفِ وافی ـ البته این حدیث در کافی[5] هست، در کتب معتبرۀ شیعه هست، اما وافی جامع کتابهای چهارگانۀ اصلی ماست، از مرحوم فیض کاشانی[6] ـ وقتیکه کتاب امربهمعروف و نهیازمنکر را باز میکنید، حدیث اولش این است. اشاره میکند به همینجور مردمی، اینها کسانی هستند که به نماز و روزه که بیدردسر و کممایه هست رو میآورند، به امربهمعروف و نهیازمنکر که پردردسر و به ظاهر پرضرر است اقبالی ندارند، اعتنایی نمیکنند. اینجا امام علیهالسلام دیگر نمیگوید اینها مؤمنند یا مؤمن نیستند، نمیگوید فاسقند یا منافقند، اما آیۀ قرآن اینجا صریح میگوید، آنکسانیکه آنجا که پای منافعشان در میان است، دین را نمیخواهند، اینها مؤمن نیستند.
آنهایی که اگر حق به جانبشان هست در یک ماجرایی، به قضاوت و حکومت پیامبر تن میدهند، اما آنجایی که حق به جانبشان نیست و میدانند که علیه آنها حکم خواهد شد، تن به حکومت و قضاوت پیامبر نمیدهند، اینها را قرآن میگوید: آیا ترسیدند؟ آیا در اینها شکی پیدا شد؟ آیا اینها تردید پیدا کردند در حقانیت و صحت دین؟ شقّ[7] دیگرش این است: ﴿اَم يخَافونَ اَن يَحيفَ اللهُ عَلَيهِم وَ رَسولُهُ﴾[8]، چیزی در حد کفر، یا ترسیدند که خدا و رسولش به آنها ظلم کنند؟ در همۀ قضایا، در همۀ مسائل، در همۀ گوشهکنارهای زندگی، آدمِ مؤمن، متعهد است؛ نه آنجایی که صَرفهاش ایجاب میکند.
معاویةبنابیسفیان آنجایی که لازم میشود، حتی قرآن را بهصورت ورقی بر روی نیزهها میکند که همه شنیدید و داستانش را میدانید. آنجایی که صرفه ایجاب میکند، دم از قرآن و نماز و دیانت هم میزند. آنجایی که باید دل یک نفر دوست علی را بهسوی خود جلب کند، دم از فضائل امیرالمؤمنین هم میزند، وقتیکه از فضائل علی میگویند، اشک تمساح[9] هم میریزد. چقدر شنیدید شما که معاویه نشسته بود، عبداللهبنعباس هم نشسته بود، دیگران هم نشسته بودند، بعد گفت که مثلاً ای فلانبنفلان از فضیلت علی چه بلدی؟ گفت در امانم؟ گفت بله، در امانی. بعد بنا کرد گفتن، او هم بنا کرد هایهای گریه کردن.[10] آنجا که لازم است دم از محبت علی هم میزند، آنجا که لازم است خود را بندۀ خاص خدا هم معرفی میکند، آنجا که مجبور است بهخاطر حکومت کردنِ بر مشتی مسلمان، عواطف آنها را حفظ بکند، احساسات آنها را جریحهدار نکند، دم از محبوب مردم، یعنی قرآن و اسلام میزند.
اینها جاهایی است که دین به سود اوست، طبق نفعهای شخصی و هوسهای متجاوزانۀ اوست. اما آنجا که دین و پایبندی به احکام دین به زیان اوست، آنجا دیگر دین نمیشناسد. آنجا که حساب عدل میآید، مراعات عدالت اجتماعی، مراعات طبقات مظلوم و محروم، برابر قراردادن نزدیکان و دوران ـ اینها برای دین است، از اسلام است اینها ـ بالا آوردن سطح فکر و اندیشۀ مردم که هدف رسالتها و نبوتها و بعثتهاست؛ وقتی پای اینها به میان میآید، معاویه از دین اطلاعی ندارد، درمقابل دین تعهدی احساس نمیکند. من معاویه را مثال میزنم تا امکانی باشد که من و شما خودمان را مطرح کنیم در این میدان، با این محک بیازماییم. بگذار کسی را مثال بزنم که ازنظر همه روشن و مسلّم است بد بودن او.
میخواهم بگویم اگر قرار است ما یک مقدار از دین را متعهدانه بپذیریم، یک مقدارِ دیگرش را نپذیریم و خودمان را مؤمن بدانیم، اگر یکچنین بناییست، بگذارید اول معاویه را مؤمن بدانیم؛ چون معاویه هم همینجور بود. نسبت به یک مقداری از دین به شدت اظهار پایبندی میکرد. مگر مکرر در بحثها نگفتم که معاویه نماز میخواند، به جماعت میخواند، اول وقت هم میخواند، امام جماعت هم میشد. که فضیلت نماز جماعت برای امام جماعت بیشتر است تا برای مأمومین. آن مقدار اجری که پیش خدا امام جماعت دارد، بیشتر است از آن مقدار اجری که مأمومین دارند، بهحسب روایاتی که در این باب هست. ایشان امام جماعت میشدند.
خب، اینجا دینِ بسیار خوبیست، دینیست لذتبخش، دینیست خوب، دینیست بیضرر، دینیست محبتجلبکن، عاطفه جذبکن، مردم را متوجهکن، اینها که خوب است. اما این دینی که میگوید پیغمبرش برای تعلیم و تربیت مردم مبعوث شده، ﴿لَقَد مَنَّ اللهُ عَلَى المُؤمِنينَ اِذ بَعَثَ فيهِم رَسولاً مِن اَنفُسِهِم يَتلوا عَلَيهِم آياتِهِ وَ يُزَكّيهِم وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتابَ وَ الحِكمَةَ﴾ ١[11] پیغمبر را خدا برای بشریت فرستاد تا به آنها بیاموزد، تا بشریت را ترقی بدهد، تا بینش و خرد را در انسانها قوی و نیرومند کند. هر چیزی که با عقل مردم مبارزه میکند، دین با او مبارزه میکند. هر چیزی جلوی چشم و درک و عقل و فهم مردم را میگیرد، دین جلوی تجاوز او را میگیرد. هر عاملی، بههرصورتی که نمیگذارد مردم بیندیشند و بفهمند و درک کنند، دین نمیگذارد آن عامل زنده بماند.
دین این است، آن دینی که گفتند مخدر و افیون ملتهاست، چیز دیگری است. در قرآنِ ما نشانههای آن دین نیست. در عملِ پیامبر ما، در عملِ رهبران ما، نشانههایی از آنچنان دینی وجود ندارد. اسلام که با کفر میجنگد، با آنچنان دینی هم میجنگد. امیرالمؤمنین ما، رهبر بزرگ اسلامی، میگوید: پیغمبران را خدا فرستاد تا گنجینههای عقل و خرد را در درون مردمان و انسانها برشورند و برانگیزند، «وَ يُثيروا لَهُمْ دَفائِنَ العُقولِ»[12]؛ پس هر چیزی که این دفینهها را دفنتر کند، نیروی خِرَد و فکر انسانها را زیر خروارها خاک یا زیر خروارها عصبیت یا پندار باطل یا اختناق یا خفقان یا هر چیز دیگر، مخفی و پنهان بکند، هر عاملی که اینجور باشد، درست نقطۀ مقابل فلسفۀ بعثت انبیاست؛ فرقی نمیکند هرچه میخواهد باشد و در هر زمانی میخواهد باشد.
نبوتها با فکر مردم و با عقل مردم سر و کار دارند، هرچه این فکر و این عقل دقیقتر باشد، نبوتها قابل قبولترند؛ میکوشند تا این فکرها را بالا بیاورند. هر کسی، هر عاملی، هر قدرتی، هر انگیزهای، چه در وجود خود انسان، چه در خارج وجود انسان، موجب گردد که فکر و عقل و خرد انسان از رشد و نموّ[13] باز بماند، امکان فعالیت به او داده نشود، مردم نتوانند در سایۀ مشعل فکر و بینشخود، چیز بفهمند، راه پیدا کنند و این راه را آزادانه بپیمایند، هرچه مانع این شد، ضد دین است، برخلاف دین است. و معاویه اینجوری بود. اینجا که پای روشن کردن افکار مردم به میان میآید، معاویه اصلاً نمیفهمد اسلام چه هست. آنجایی که اسلام به او حکم میکند که گرسنگی را از مردم بگیر، اختلاف طبقاتی را از میان جامعه بردار، تبعیض روا مدار، ستمگران بیوجدان را بر مردم مگمار، مشاوران و دوستان و نزدیکانت را از جنایتکارترینِ مردم انتخاب نکن، مردم را بهسوی جهنم مکشان و دچار عذاب خدا و عذاب دنیا مَنِما؛ آنجا که پای این حرفها به میان میآمد، آنجا که به او گفته میشد فشار را از مردم بردار، بگذار بفهمند، آنجا دیگر معاویه با دین فرسنگها فاصله داشت.
به ابنعباس میگوید: ابنعباس، قرآن نخوان. گفت چطور قرآن نخوانم؟ گفت: خب بخوان، تفسیر نکن. گفت چطور میشود قرآن بخوانم، تفسیر نکنم معاویه؟ این حرفها چیست میزنی؟ دید مثل اینکه بد حرفی زده ـ آن روزها این حرفها بد مینمود به نظر مردم، که قرآن بخوانند، تفسیر نکنند ـ گفت خیلی خب تفسیر بکن، اما تفسیری که از طریق خانوادۀ خودت، از طریق امیرالمؤمنین رسیده، آن تفسیر را به مردم نگو.[14] نمیخواهد مردم بفهمند قرآن را و نمیخواهد اساساً مردم بفهمند هیچچیز را. هرچه مردم کمتر میفهمیدند به نفع معاویه بود.
لذا وقتیکه به کارنامۀ معاویه مراجعه میکنیم، غیر از ظلمها، غیر از آدمکشیها، دقت کنید! غیر از زندهبهگور کردنها، غیر از در زندان پوساندنها، غیر از نابود کردن حُجرِبنِعُدَیها[15] و رُشید هَجَریها،[16] غیر از این جنایتهای چارواداری[17] به امثال میثم تمّارها،[18] که همهکس میفهمد، هر عوامی هم درک میکند؛ یک جنایت معاویه دارد که جز چشمهای دقیق، آن جنایت را نمیفهمند. آن جنایت این است که معاویه باید این کودک نورسیده را، این جامعۀ اسلامی را، بیست سال لااقل جلو میبُرد، این امانتی که به دست او سپرده شده بود، این جامعۀ اسلامی را بیست سال میبرد جلو، بیست سال جلو نبرد، به همان حالت که بود نگه نداشت، دویست سال هم عقب برد. ازچه لحاظی عقب برد؟ پولشان کم شد؟ نه؛ ایکاش پولشان کم میشد. قلمروشان کم شد؟ کشورشان تجزیه شد؟ عدهایشان بیخودی مُردند؟ ای کاش این کارها میشد؛ ازلحاظ فکر، ازلحاظ بینش، ازلحاظ اخلاق، مردم را عقب برد. این جنایتی بود که بههیچصورت بخشودنی نبود و نیست. این گناهی بود که علاجش با ده سال، بیست سال حکومتِ درستِ دیگری انجامپذیر نبود. بعد از دوران معاویه، بیست، سی سال بعد از او، عمربنعبدالعزیز[19] آمد که عادل بنیامیه است؛ نتوانست کاری انجام بدهد، نتوانست فجایع معاویه را جبران کند، گودهای معاویه را هموار کند. تازه دو سال هم بیشتر به او مهلت ندادند که حکومت کند، مسمومش کردند و او را کُشتند. وضع را جوری درست کرده که جز فساد نمیروید، جز فساد پذیرفته نمیشود.
مردم نادان، بیهوش، بدون تأمل و دقت در مسائل؛ چشمها باز، ببینند بلندگوهای معاویه چه میگویند، همان را باور کنند، همان را معتقد میشوند. بنده داستانها دارم از جهالت مردم شام در دوران بنیامیه، غالباً هم داستانهای خوشمزهای است، خیلیهایش را هم در بحثها و سخنرانیها و بحثهای تفسیری مکرر گفتهام. یکدانهاش را هم حالا بگویم بد نیست، بهصورت یک جُک بهقول امروزیها.
ببینید کار یک ملت را به کجا میرسانند. در زمان عبدالملک مروان،[20] مکه بهوسیلۀ حجاجبنیوسف فتح شد. حجاج سردار بسیار مقتدر و باعرضۀ بنیامیه است، و ضد هر کسی و هر چیزی بود که مختصر گرایشی به شیعه داشته باشد، به شدت ضد. البته مکه دست شیعه نبود، دست عبدالله زبیر[21] بود. عبدالله زبیر هم مثل حجاجبنیوسف، منتها خدا به او مهلت نداد. حجاج به جان عبداللهبنزبیر افتاده بود، بالاخره مکه را گرفتند و فتح کردند و از جمله بر کوه ابوقبیس مسلط شدند؛ میدانید کوه ابوقبیس یکی از کوههایی است که کنار مکه است، چسبیده به مکه. برداشت نامهای نوشت به شام، برای خلیفه عبدالملک، که الحمدلهل بر ابوقبیس مسلط شدیم، یعنی بر کوه ابوقبیس، مسلط شدیم. خلیفه دستور داد که این نامه را در منبر دمشق بخوانند. مردم همه جمع شده بودند، روز جمعهای بود، مردم مجتمع بودند. خطیب نامه را بُرد، گفت که الحمدلهل فرماندۀ خلیفه، حجاج، بر ابوقبیس مسلط شده. یکهو از تمام مردم صدا بلند شد. گفتند نهخیر، ما قبول نداریم، قبول نداریم، بایستی این ابوقبیسِ رافضی[22] را زنجیر کنند، بفرستند شام تا ما باور کنیم. به خیالشان ابوقبیس یک مرد رافضی است در مکه. این است مایۀ درک و فهم در یک ملت. و ازاینقبیل داستانها فراوان هست.
اینها را چه کسی انجام داده؟ گناه نفهمیدن مردم به دوش کیست؟ ممکن است شما بگویید به دوش شُریح قاضی[23] است، به دوش محمدبنشهاب زُهری است، به دوش فلان قاضی یا فلان مُفتیِ[24] مزدورِ اجیر است؛ او باید مردم را آگاه میکرد، بنده هم قبول دارم. البته که ابویوسفِ قاضی[25] یا شریح یا محمدبنشهاب زُهری[26]، یا دیگران و دیگران، بزرگترین جنایتها را انجام دادند، همچنانیکه در نامۀ امام سجاد به ابنشهاب خواندیم و دیدیم، اما میخواهم ببینم محمدبنشهاب ساخته و پرداختۀ کیست؟ آن قطبی که قدرتهای روحانی ضد دین و ضد قرآن را میسازد، آن قطب کیست؟ جز قطب معاویه است؟ پس گناهان، بالمآل[27] بر دوش معاویه است، بر دوش عبدالملک مروان است، بر دوش تمام سرانِ طواغیت بنیامیه و بنیعباس و غیرُهُم است، و اینها با این گناهانشان گاهی هم دم از پیروی از قرآن و دین میزنند!
اینجا تکلیف ما چیست؟ دقت کردید؟ ما در برابر آدمی مثل معاویه، یک آدمی مثل شریح، یک آدمی مثل مغیره، یک آدمی مثل زیدبنعَمرو زمان معاویه، فرقی نمیکند در هر طبقهای، در مقام قضاوت نسبت به این انسان چگونه باید قضاوت کنیم؟ بعضی از جاها دین را، ایمان را، متعهدانه قبول کرده، یک جاهایی هم از دین و ایمان نشانی و اثری و خبری در زندگی خود باقی نگذاشته. چه بگوییم ما به این آدم؟ مؤمنش بدانیم؟ قرآن صریحاً میفرماید اینگونه آدمیمؤمن نیست. پس ایمانی که در طرز فکر اسلامی معتبر است، ایمان اینجور آدمها ـ که نظیرشان در روزگار ما الیماشاءالله زیاد است ـ نمیباشد، بلکه ایمان استوار آن مردانی است که همهجا، با همهکس، در همهزمان، بههرصورت محفوظ است، با تعهدش، با عملش، ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات﴾ تا آخر.
وعدههایی هم که برای ایمان و مؤمنین داده شده برای آن ایمان است، نه برای این ایمان. اگر گفتند مؤمنین پیروزند، آنچنان مؤمنینی را گفتهاند و پیروزند قطعاً! اگر گفتند دست خدا همراه مؤمنان است؛ یعنی همراه آنچنان مؤمنانی است. اگر گفتهاند طبیعت با مؤمن همکاری و همراهی میکند، به آنجور مؤمنی گفتهاند، نه با مثل من و شما. پس ما کمترین فایدهای که از این بحث میبریم، این است که اگر دیدیم ایمان ما دارای آثار و خواص و بشارتهای ایمانی نیست، بشارتهایی که قرآن و خدا برای مؤمنین دادند، تعجب نمیکنیم؛ چون میفهمیم که آن ایمانی که آن همه نویدها برایش داده شده، اینها نیست.
(البته فردا در زمینۀ نویدهایی که برای ایمان داده شده است، با یک سیر تَتَبُّع[28] قرآنی، یک بحثی داریم که انشاءالله عرض خواهیم کرد.) حالا این آیات را ترجمه کنم، گوش کنید. ﴿لَقَد اَنزَلنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ﴾[29] همانا فروفرستادیم آیههای روشنگر را. این آیههای قرآن، اینها روشنگر است. آنکسانیکه به خودشان اجازه نمیدهند قرآن را بفهمند، بیچارهها از این روشنگری محرومند. ﴿وَ اللهُ يَهدي مَن يَشآءُ اِلىٰ صِراطٍ مُستَقيمٍ﴾ خدا رهنمون میشود هرکه را بخواهد بهسوی راه راست. هرکه را خدا بخواهد.
خواستن خدا یعنی چه؟ یعنی یک نفر را خدا میخواهد، یک نفر را نمیخواهد؟ با بعضیها یک نظر خاصی دارد، آنها را میکشاند میبرد، بعضیها را پس میزند؟ اینجور نیست قضیه. ارادۀ خدا و مشیّت خدا ـ در موارد معمولی البته ـ جز در قالب علتهای طبیعی و عادی جلوهگری نمیکند. شما اگر چنانچه خواستید، تصمیم گرفتید، پای یک سخن هدایتگر و روشنگر نشستید و هدایت شدید، خدا خواسته بود که هدایت بشوید. همین شما اگر تنبلی کردید، اگر سستی کردید، اگر راهِ فهمیدن را روی خودتان بستید، خدا اراده کرده بود که شما نفهمید. اراده کردن خدا بهاینمعناست که وسایل و اسباب عادی پیش آمده یا نیامده؛ اگر با ارادۀ شما، با خواست شما وسایل و علل عادی، پیش آمده برای انجام گرفتن این معلول، اینجا خدا خواسته، اگر چنانچه شما نخواستید، پیداست که خدا نخواسته؛ نهاینکه نخواستن خدا موجب بشود شما اراده نکنید، نه، شما در اراده کردن آزادید. خدا نخواسته یعنی علت لازم مترتّب نشده، این معنی خدا نخواسته.
خب، چرا نمیگوییم علت لازم مترتّب نشده، میگوییم خدا نخواسته؟ برای خاطر اینکه بهوجودآورندۀ علتها و خاصیتبخشِ علتها خدا بود. این آتشی که در اینجا برافروخته شده، دستم را بردم در آتش، دستم سوخت، خدا خواسته بسوزد. اگر من نبردم دستم را و نسوخت، خدا خواسته نسوزد. یعنیچه؟ خدا خواسته بسوزد، بهاینمعنا که علت طبیعی برای سوختن فراهم شده. علت طبیعیاش چیست؟ بودن آتش، نبودن مانع، خواستن من، بردن دست. اینیکه میگوییم خدا نخواسته بسوزد در صورت دوم؛ یعنی علت طبیعیِ سوختن فراهم نشده، نزدیک آتش نرفته یا دست تر بوده یا جسم تر بوده یا آتش کم بوده و ازاینقبیل. خب، چرا آن چیزی که به علتها مربوط است ما به خدا نسبت میدهیم؟ برای خاطر اینکه خدا آفرینندۀ علتهاست، به این دلیل. این ﴿مَن يشآء﴾ها در همهجای قرآن ازاینقبیل است، و مفصلاً توضیح دادم در موارد دیگری به مناسبتهای دیگری، حالا هم یک اشارهای کردم.
﴿وَ يَقولونَ آمَنّا بِاللهِ وَ بِالرَّسولِ﴾ میگویند ایمان آوردهایم به خدا و به پیامبر، ﴿وَ اَطَعنا﴾ و فرمان بردهایم. این ادعاها را میکنند، که ادعا کردنش آسان است، اما ﴿ثُمَّ يَتَوَلّىٰ فَريقٌ مِنهُم مِن بَعدِ ذلِكَ﴾ پس از این ادعا، گروهی از آنان رو برمیگردانند، وقتیکه رو برگرداندند، ـ صحبت از کفار نیست، صحبت از مرتدین نیست که یکهو قهر میکنند، از عالم اسلام خارج میشوند، میروند؛ نه، صحبت از همین مؤمنین معمولی داخل جامعههاست، جامعههای اسلامی ـ بعد دربارۀ اینها میفرماید: ﴿وَ ما اُولٰٓئِكَ بِالمُؤمِنينَ﴾ نیستند اینان مؤمنان، مؤمن نیستند. حالا روشنتر از این، ﴿وَ اِذا دُعوا اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ لِيَحكُمَ بَينَهُم﴾ چون فرا خوانده شوند بهسوی خدا و رسولش تا پیامبر حکم کند و قضاوت کند میان آنان، ﴿اِذا فَريقٌ مِنهُم مُعرِضونَ﴾ ناگهان میبینی که گروهی از آنان روی گردانند. حاضر نیستند بروند از پیغمبر حکم را بشنوند. آیه بهحسب ظاهر دربارۀ قضاوت است، تعبیر حکومت در قرآن، غالباً، نمیگویم همیشه، بهمعنای قضاوت کردن است، همان چیزی که ما داوری و قضاوت به آن میگوییم، اما مضمون مفاد آیه عام است، چنین نیست که این دربارۀ کسانی است که تن به قضاوت پیغمبر فقط نمیدهند، نه، آنکسانیکه تن به فرمان پیغمبر در غیر موارد قضاوت هم نمیدهند، مشمول آیهاند و این روشن است. ﴿وَ اِذا دُعوا اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ لِيَحكُمَ بَينَهُم اِذا فَريقٌ مِنهُم مُعرِضوَ﴾، گروهی از آنان رویگردانند، معرضند. ﴿وَ اِن يَكُن لَهُمُ الحَقُّ يَأتوا اِلَيهِ مُذعِنينَ﴾ اگر حق به جانب آنها باشد، بیایند بهسوی پیامبر اطاعتکنندگان، با اذعان. آنجایی که بناست حکم به نفع آنها باشد، درمقابل دین تسلیمند؛ آنجایی که احتمالاً حکم به زیان آنهاست، دین را قبول ندارند. اینجا قرآن اینها را به استیضاح[30] میکشد درحقیقت.
چرا آنجایی که به سود شخصیتان نیست، دین را قبول نمیکنید؟ یکی از سه چیز است، ﴿اَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ﴾ آیا در دل آنان بیماریست؟ بیماری نفاق؟ بیماری هوا و هوس؟ بیماری جهل و غرور؟ این بیماریها در دل آنهاست که نمیپذیرند حکم را؟ یا بالاتر از این است؟ ﴿اَمِ ارتابوا﴾ یا اصلاً در دین شک کردند اینها؟ اگر شک در دین نداری، اگر مردّد نیستی، در رِیب[31] نیستی نسبت به دین، چرا آنجایی که به سودت نیست، آنجایی که برایت زحمت دارد، آنجا حاضری زیرش بزنی، اصلاً دین را منکر بشوی، یعنی آن حکم را منکر بشوی؟ یا از اینهم بالاتر است: ﴿اَم يخافونَ اَن يَحيفَ اللهُ عَلَيهِم وَ رَسولُهُ﴾ شاید میترسند خدا و پیامبر به آنان ظلم کنند؛ که این از آن شککردن بالاتر است، این عین کفر است. اینقدر آدم نداند و معتقد نباشد که خدا و پیامبر در حکمها به انسان ظلم نمیکنند! آنکسیکه چنین ترسی داشته باشد، بترسد که خدا ظلم کند به او یا پیامبر ظلم بکند، این آدم پیداست که خدا و پیامبر را اصلاً نمیشناسد و قبول ندارد. ﴿بَل اُولٰٓئِكَ هُمُ الظّالِمونَ﴾ خودشان ظالمند. خدا که به کسی ظلم نمیکند، اینها هستند که ستم میکنند به خود و ستم میکنند به حقیقت. اگر مقام بالاتری دارند، ستم میکنند به خود و به حقیقت و به مردم؛ اگر رتبه بالاتر است بر بشریت بهطورمطلق، اینها ظالم و ستمگرند.
﴿اِنَّما كانَ قَولَ المُؤمِنيَ﴾، اما مؤمنین چهجورند؟ مؤمنین اینجور نیستند. ببینید فرهنگ قرآنی این است. قرآن لغتمعنی دارد، فرهنگ اختصاصی دارد. مؤمن در اصطلاح قرآن بهاینمعناست که دارد اینجا بیان میکند: ﴿اِنَّما كانَ قَولَ المُؤمِنيَ﴾ همانا بود سخن مؤمنان، ﴿اِذا دُعوا اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ﴾ چون فراخوانده شدند بهسوی خدا و پیامبرش، ﴿لِيَحكُمَ بَينَهُم﴾ تا خدا و پیامبر میان آنان قضاوت بکند، سخنشان این بود، ﴿اَن يَقولوا﴾ که گفتند، ﴿سَمِعنا وَ اَطَعنا﴾ شنیدیم و فرمان بردیم. که عرض کردم، شنیدیم یعنی فهمیدیم، نه به گوش شنیدیم؛ شنیدیم یعنی نیوشیدیم، اصطلاح سمع، ﴿اَو اَلقَى السَّمعَ وَ هُوَ شَهيدٌ﴾[32]، سمع و شنوایی در قرآن، در موارد بسیارش ـ که دیشب اتفاقاً در حین مطالعۀ قرآن، بنده به مورد دیگری برخورد کردم و البته یادداشت نکردم، چون زیاد است ـ بهمعنای فهمیدن است، نه بهمعنای شنیدن با گوش، با این جارحه و عضو خاص، بلکه بهمعنای فهمیدن است. اینها میگویند ما فهمیدیم؛ یعنی آگاهانه مؤمن شدیم. همان بحثی که در دورۀ قبل کردیم که ایمان باید آگاهانه باشد.
﴿سَمِعنا وَ اَطَعنا﴾ پس از آنکه ایمان آوردیم آگاهانه، آنوقت اطاعت هم ورزیدیم. ﴿وَ اُولٰٓئِكَ هُمُ المُفلِحونَ﴾ اینهایند به مطلوب دستیافتگان. فلاح یعنی موفقیت، پیروزشدن و به هدف و مقصود دستیافتن، البته بهمعنای رستگاری ـ یعنی رَستن ـ هم در بعضی از لغات آمده، اما غالباً فلاح که برای مؤمنین میآید، با همین معنایی که ما عرض کردیم که معنای معمولی لغت است، متناسبتر است. ﴿وَ اُولٰٓئِكَ هُمُ المُفلِحونَ﴾ آنانند آنکسانیکه به هدف و مقصود دست یافتند. ﴿وَ مَن يُطِعِ اللهَ وَ رَسولَهُ﴾ آنکسیکه اطاعت کند خدا را و رسولش را، ﴿وَ يخَشَ اللهَ﴾ و از خدا بیم برد، ﴿وَ يَتَّهِ﴾ و از او پروا کند، ﴿فَاُولٰٓئِكَ هُمُ الفائِزونَ﴾ آنهایند به منظور و مقصود دستیافتگان. «فوز» هم به همین معناست.
دو آیۀ بعدی به بحث ما چندان ارتباطی ندارد، میخواهم برسیم به آیۀ بعدش. ﴿وَعَدَ اللهُ الَّذينَ آمَنوا﴾[33]، اینهم وعدۀ خداست، باز برای مؤمن و مؤمن متعهد. دقت کنید، وعدۀ الهی در این آیه به صراحت میگوید: ما به مؤمنین وعده کردیم که حکومتِ روی زمین برای شماست، ایده و آیین و فکر و مکتب شما بر جهان خیمه خواهد زد، ترس و بیمناکی شما بدل به امن و امان خواهد شد، اگر در طول تاریخ زجر کشیدید، جور بردید، بعد از این به راحتی، بیدغدغه، بیتشویش خواهید زیست و خدا را عبادت خواهید کرد و رقبای خدا را از زمین بر خواهید انداخت. این وعدۀ خدایی است در این آیه. اگر چنین وعدهای خدا به مسلمانان داده است، این وعده مربوط به مؤمنین است و مؤمنین متعهد.
بعضی خیلی وسواسی میشوند، جمود میکنند،[34] میگویند مخصوص زمان ولیعصر صلواتاللهوسلامهعلیه است. شکی نداریم ما در اینکه زمان ظهور امام زمان صلواتاللهوسلامهعلیه مصداق کامل این آیه است، در این تردیدی نیست؛ اما کجای این آیه نوشته که مخصوص آن زمان است؟ بگویید ببینیم! کدام روایت دارد که مخصوص آن زمان است؟ چرا آیه را محدود میکنید؟ مگر خدا با مؤمنین صدر اسلام این وعده را عمل نکرد؟ همین آیه بود که عمل شد. آمدند در مدینه، آن حکومت را بهوجود آوردند. بلالهایی که از ترس کفار قریش جرأت نمیکردند لاالهالّالله را به زبان هم حتی بگویند، بر روی مأذنهها به صدای بلند تکبیر گفتند و لاالهالّالله سرودند. آنهایی که مجبور بودند درمقابل سیصد بت غیر انسانی و چندین بت انسانی و بتی از نفس خود و شهوتهای خود و تمایلات نفسانی خود، هر روز و هر شب سجده کنند و عبودیت و اطاعت مطلق؛ اینهمه شریک برای خدا قرار داده بودند، اینها آمدند در آن سرزمین امن و امانِ جامعۀ برین[35] اسلامی مشغول زندگی شدند، بدون اینکه کمترین دغدغهای داشته باشند. شریکی برای خدا قرار ندادند، از کوچک و بزرگ، از بیجان و باجان، از خود و از دیگران. این آیۀ ما یکبار آنجا عمل شده، هزار بار دیگر هم قابل عملشدن است، اما شرطش چیست؟ شرطش این است که این جملات اول آیه محقق بشود که میفرماید، ﴿وَعَدَ اللهُ﴾ وعده کرده است خدا، به چه کسانی؟ ﴿اَلَّذينَ آمَنوا مِنكُم وَ عَمِلُوا الصّالِحاِ﴾ به آنکسانی از شماها که ایمان بیاورند و عمل شایسته و صالح کنند؛ یعنی طبق تعهدات این ایمان عمل کنند. به اینها وعده داده که ﴿لَيَستَخلِفَنَّهُم فِى الاَرضِ﴾ که آنان را در زمین جانشین سازد.
(این جناب مترجم ِاین قرآنی که دست من است، خیلی اشتباه در ف قرآن ایشان است، از جمله این اشتباه را اآلن چشمم افتاد و دیدم؛ ﴿ىِ الارَض﴾ِ را در این سرزمین معنا میکند و این غلط است. این سرزمین یعنی جزیرةالعرب، این خیلی هنر بود که اینها بر جزیرةالعرب مسلط بشوند؟ بر چهل، پنجاهتا مثل جزیرةالعرب مسلط شدند. ﴿فىِ الارَض﴾ِ یعنی روی زمین. این را تذکر دادم که گاهی یک ترجمههای اینجوری یک بدآموزیهایی دارد. ما البته سوءظن نداریم به کسی و نمیگوییم که گفتهاید در این سرزمین تا آن سرزمینهای دیگر را شامل نشود؛ یعنی مؤمنین و عاملین به عمل صالح، فقط بر سرزمین حجاز میتوانند مسلط بشوند، اما بر سرزمینهای دیگر، ری و روم و بغداد و اندلس، دیگر نه. میگوییم انشاءالله که منظورش این چیزها نبوده.)
بههرصورت، ﴿لَيَستَخلِفَنَّهُم فِی الاَرضِ﴾ که جانشینشان سازد بر روی زمین، ﴿كَمَا استَخلَفَ الَّذينَ مِن قَبلِهِم﴾ همچنانیکه مؤمنان پیشین را جانشین ساخته است. ما خیال میکنیم مؤمنین هرجا بودند از اول عالم، همیشه توسری خوردهاند، اصلاً تاریخدانی و جهانبینی عامۀ مسلمانها این است که ایمان یعنی ملازمت با کتکخوری؛ مُسلِم بودن، مؤمن بودن، در راه خدا بودن، ملازمِ با زجرکشیدن است و شکنجه شدن و شکست خوردن. درست نقطۀ مقابل آنیکه قرآن میخواهد بگوید. ما یکوقتی تشریح کردیم این را (یک درس تفسیری داشتیم در مدرسۀ میرزا جعفر، دو، سه سال پیش، یکی دو سال پیش، آنجا من به یک مناسبتی، دو روز، سه روز یادم میآید، در اینباره صحبت کردم) که چطور دین از اولی که بهوجود آمده تا امروز، همهاش پیشرفت داشته، یک قدم عقبنشینی نداشته. یکقدم، به عقیدۀ ما، دین تا حالا عقبنشینی نداشته. آنیکه خیال میکنند عقبنشینی است، آن پیشرفت است در واقع.
بههرصورت، روی زمین از آنِ شماست و حکومت آن در دست شما، همچنانیکه در دست پیشینیان شما بود؛ یعنی مؤمنان دورانهای قبل. ﴿وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُم دينَهُمُ﴾، مستقر خواهد ساخت دین و آیین و مسلک و مرامشان را، آن دین و آیینی که ﴿الَّذِي ارتَضىٰ لَهُم﴾ برای آنان پسندیده است، آن دینی که شایستۀ آنها بوده؛ یعنی همین دین اسلام، که دنیا و آخرت را شامل است و حال و آینده را و جسم و روح را و خلاصه همهجانبه است، برای همۀ نیازها کافیست ﴿وَ لَيُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمناً﴾ تبدیل خواهیم ساخت پس از خوف و ترس و بیمِ آنان، امنیت و امان را. تا چه بشود؟ در سایۀ این امنیت چهکار کنند؟ در سایۀ امنیت بنشینند، چاییِ عصرِ تابستان را کنار باغچه، با قوری چینی و سماور وَرشو[36] بخورند؟ مسئلۀ امنیت برای اینهاست؟ امنیت داشته باشند تا بتوانند راحت لَم بدهند و لَشی[37] کنند و بیعاری کنند؟ نه. آن امنیت برای این است که بتوانند در سایۀ آن، یک گام و ده گام بهسوی سرمنزل نهایی انسان، یعنی تکامل، نزدیک بشوند. بتوانند بندۀ خدا باشند، بندگی بندگان از سر آنها برداشته بشود، مطیع و خاضع خدا باشند و از این راه بتوانند متعالی و متکامل بشوند. اینها هر کلمهاش بحثی دارد. ﴿يَعبُدونَني لا يُشرِكونَ بي شَيئاً﴾ مرا عبودیت کنند و به من شرک نورزند. البته در آخر آیه این را هم تذکر میدهد که «اگر بعد از آنیکه ایمان آوردند، شرک ورزیدند؛ اینجا فاسق خواهند بود.»[38] فاسق یعنی از دین به در آمده، خارجشده.
(امروز جناب آقای فاطمی با تالوتی که میکنند، با توجه به این ورقههایی که دستتان هست، آیات هرچه بیشتر دلنشین و جایگزین در روح میشود. آقایانی که تشریف خواهند داشت ـ من خواهش میکنم همۀ آقایان باشند، حتی یک نفر اگر ممکن است نرود، این توصیۀ ماست همیشه، پارسال هم این توصیه را میکردم و همیشه شما بعضی از آقایانی که بلند شدید، میخواهم شوخی کنم با شما، نشان دادید که در مقابل همۀ حرفهای حق باألخره یک عدهای هستند که گوش نمیکنند. خب، ما میگوییم اگر کار ندارید بنشینید، یک ربع بنشینید. چرا آقایان پا میشوند میروند؟ آقا، آنهایی که دکان دارند، شاگرد ندارند؛ مدرسه دارند و مدرسهشان دور است و وقت دیر است، اینها حق هم دارند، میتوانند بروند. آنهایی که مدرسه ندارند، عرض کنم دکان بیشاگرد ندارند، از این اشکاالت در کارشان نیست، ده دقیقه بنشینند دیگر، استفاده کنند ـ منظورم این بود آقایانی که تشریف خواهند داشت حتما ًبه این کاغذها نگاه کنند در حین تالوت قرآن.)
پروردگارا! در آنچه که میگوییم و میکنیم قلب ما را خالص بگردان و همه را برای خودت قرار بده.
پروردگارا! به محمد و آل محمد طعم زندگی موحدانه را به ما بچشان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد شرک را از منطقۀ دلهای ما هم بزدا.
پروردگارا! به محمد و آل محمد خیرت را از ما دریغ مدار. غرور و آفات و بدبختیها و نابسامانیها از میان مسلمانها برطرف بگردان.
دشمنان مسلمانان را، پروردگارا به خودشان مشغول بگردان.
پاورقیها
۱.کنایه از به مقامی رسیدن، به هدف خود رسیدن.
۲.(قرر) اقرار کننده
۳.ضربالمثل، مثالی که در میان مردم رایج باشد.
۴.سوره مبارکه بقره/ آیه 85
۵.کافی/ کتاب الجهاد/ باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر/ ح 1
۶.محمد کاشانی (1091-1007 ق) ملقب به ملّ محسن فیض، فقیه، محدث، متکلم و فیلسوف نامی. از محضر اساتیدی چون ملّ محمدتقی مجلسی، شیخ بهایی، میرداماد، میرفندرسکی و ملاصدرا، بهره برد. از آثار او میتوان به تفسیر صافی، کتاب وافی و محجّةالبیضاء اشاره کرد.
۷.(شقق) نیمۀ چیزی
۸.سوره مبارکه نور/ آیه 50
۹.ابراز عواطفِ دروغین، اشک دروغین، اشکی که ریاکارانه است و واقعی نیست.
۱۰.بحارالانوار/ کتاب الفِتَنِ وَ المِحَن/ ابواب ما جَری بعد قتل عثمان/ باب نوادر الاحتجاج علی المعاویه/ ح 524
۱۱.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 164
۱۲.حدیث شماره 11
۱۳.(نمی) رشد و بالیدن
۱۴.کتاب سلیمبنقیس هلالی/ ح 26
۱۵.حجر در نوجوانی همراه برادرش هانی به مدینه آمد و اسلام را پذیرفت. بعدها جزو یاران امیرالمؤمنین و از فرماندهان سپاه آن حضرت بود. حجر که مردم را علنی بر ضد معاویه میشوراند، توسط زیادبنابیه دستگیر و بهشام فرستاده شد. معاویه دستور قتل او را در بین راه صادر کرد. وی بههمراه چند تن از یارانش در سرزمین «مَرج عَذرا» که توسط خودش فتح شده بود، به شهادت رسید.
۱۶.از یاران خاص و اصحاب سرّ امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین بود. او از امیرالمؤمنین علم احوالات مرگ افراد و ابتلائات آینده را آموخته بود. او همانگونه که مولایش به او فرمود، با دستوپای قطعشده و زبانی بریده بر دار رفت و به شهادت رسید.
۱۷.خیلی زشت و زننده
۱۸.میثمبنیحیی، غلامی بود که بهدست امیرالمؤمنین آزاد و جزو یاران خاص ایشان گردید. از آنجا که خرمافروش بود، به تمّار معروف گشت. عبیدالهبنزیاد پس از ورود به کوفه میثم را بر درخت خرمایی که امیرالمؤمنین به میثم نشان داده بود، به دار آویخت.
۱۹.عمربنعبدالعزیز در زمان امام سجاد حاکم شهر مدینه بود، در سال نودونه هجری به خلافت رسید و تنها دو سال حکومت کرد. در زمان حکومتش از سختگیریهای خلفای پیشین بر مردم کاسته شد. از جمله اقدامات او عبارت است از: منع خطبا از لعن امیرالمؤمنین در بالای منابر که از زمان معاویه رسم بود، بازگرداندن باغ فدک به اهلبیت، لغو منع کتابت حدیث، سهلگرفتن بر علویان.
۲۰.عبدالملک مروان (86-26 ق) در سال 65 هجری درحالی حکومت را بهدست گرفت که حجاز و عراق در سلطۀ آلزبیر بود. او با تکیه بر شمشیر و با همراهی سردار خونریزی چون حجّاجبنیوسف ثقفی، بر تمامی سرزمین اسلامی تسلط پیدا کرد و بیستویک سال حکومت کرد.
۲۱.عبداللهبنزبیر (73-1 ق) نقش مؤثری در بهراهانداختن جنگ جمل داشت. وی بعد از شهادت امام حسین، در منطقۀ حجاز خود را خلیفه خواند و بر مناطقی از عراق هم مسلط شد. سال هفتادوسه در لشکرکشی حجّاج به مکه و به آتشکشیدن کعبه کشته شد.
۲۲.(رفض) ترککننده، اصطلاحی که در زمان ائمه به شیعیان ایشان اطلاق میشد.
۲۳.شریحبنحارث از زمان خلیفۀ دوم بر منصب قضاوت کوفه نشست. امیرالمؤمنین او را بر این منصب ابقا کرد، به شرط آنکه احکام را با هماهنگی ایشان اجرا کند. امیرالمؤمنین در نامۀ سوم نهجالبلاغه، شریح را به دلیل خرید خانهای هشتاد دیناری سرزنش میکند. شریح پس از ورود عبیدالله زیاد به کوفه، به او پیوست. به دروغ خبر از سلامت هانیبن عروه داد و قبیلۀ او را از دور قصر عبیدالله پراکنده کرد و خون امام حسین را حلال شمرد.
۲۴.(فتی) فتوادهنده
۲۵.ابویوسف یعقوببنابراهیم (182-113 ق)، قاضیالقضات بغداد بود. در جوانی شاگردی ابوحنیفه را کرد. مدت هجده سال در زمانهای مهدی، هارونالرشید و هادی عباسی قاضی شهر بغداد بود.
۲۶.محمدبنشهاب، از علمای قرن اول و دوم هجری است که در خدمت دستگاه حکومت بود. او اولین کسی است که پس از دستور عمربنعبدالعزیز مبنی بر کتابت حدیث، مشغول جمعآوری حدیث شد.
۲۷.سرانجام، آخرِ کار
۲۸.(تبع) دنبال چیزی رفتن، پیگیر شدن
۲۹.سوره مبارکه نور/ آیات 46 تا 52
۳۰.(وضح) توضیح خواستن
۳۱.شک، دو دلی، دو دل شدن
۳۲.سوره مبارکه ق/ آیه 37
۳۳.سوره مبارکه نور/ آیه 55
۳۴.تنگنظری
۳۵.متعالی
۳۶.این سماور از آلیاژی خاص متشکل از مس و نیکل و روی ساخته شده است. جلایی مانند نقره دارد و در برابر زنگزدگی مقاوم است. چون این سماور اولین بار از کشور لهستان به ایران آمد، در ایران با نام پایتخت لهستان، ورشو نام گرفت.