رهبانیون مسیحیت، برای اینکه دامانشان به گناهان آلوده نشود، رهبانیت[1] پیشه کردند؛ به غارها و کوهها و بیغولهها پناهنده شدند. قرآن میفرماید: ﴿وَ رَهبانِيَّةً ابتَدَعوها ما كَتَبناها عَلَيهِم﴾[2] رهبانیتی که آنان از خود درآوردند، بهصورت بدعتی آن را ایجاد کردند؛ ما بر آنان رهبانیت را ننوشته بودیم. اما عالِم اسلامی رهبانیت ندارد، گوشهگیری ندارد، فرار ندارد. عالِم اسلامی همانی است که سعی میکند که بگیرد غریق را.[3] یک فرد آگاه مسلمان، هر انسان مسلمان ـ که مسلمان بودن و مسئول بودن با یکدیگر لازم و ملزوم هستند ـ همینجور است؛ سعی میکند غریق را، وَبازَده را، بیمار را، نجات بدهد؛ اینکه با فرار جور درنمیآید. خودش را متقی میکند، دارای تقوا؛ یعنی آن تجهیز لازم را، آن زره لازم را درمقابل آسیب گناه، بر تن میپوشد و وارد منطقۀ گناه میشود، برای دستگیری گناهکاران؛ خلاصه تقوا این است.
وقتیکه این معنای تقوا شد، آیا تقوا مقدمه و وسیلهای برای پیروزی هست یا نیست؟ میبینید که خیلی آسان، وسیلۀ پیروزیست. آنکسیکه میخواهد بر این بیماری، در این منطقه پیروز بشود، اگر همواره بترسد که نبادا این میکروب در جسم او اثر بگذارد، این چطور میتواند میکروبزدهها و وبازدهها را نجات بدهد؟ باید خودش را خاطرجمع کرده باشد؛ باید از خودش خاطرش جمع باشد، بعد وارد منطقۀ وبازده بشود و دیگران را نجات بدهد؛ آنوقت است که به پیروزی هم خواهد رسید. آنوقت است که این کار را هم بهراحتی انجام خواهد داد. ﴿وَ اتَّقُوا اللهَ﴾[4] تقوای خدا پیشه کنید، ﴿لَعَلَّكُم تُفلِحونَ﴾ مگر پیروزمند و رستگار و موفق گردید.
﴿وَ اتَّقُوا النّارَ الَّتى اُعِدَّت لِلكافِريَ﴾ بپرهیزید و پروا کنید از آن آتشی که آماده شده است برای کافران. ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ لَعَلَّكُم تُرحَمونَ﴾ اطاعت کنید از الله و از پیامبر، شاید مورد رحمت پروردگار قرار بگیرید. خب اطاعت از خدا با اطاعت از پیغمبر تفاوتی ندارد، به چه مناسبت میفرماید که اطاعت کنید از خدا و اطاعت کنید از پیامبر؟ ذکر کردن هر دوتا باهم، زائد نیست؟ نه. اگر چنانچه فقط بگوید ﴿اَطيعُوا اللهَ﴾ اطاعت کنید از خدا، پیغمبر را بهعنوان مصداق و نمونهای ذکر نکند و اطاعت از پیغمبر را متذکر نگردد، آنکسانی هم که در نقطۀ مقابل پیغمبر قرار دارند، ممکن است ادعا کنند ما داریم اطاعت از خدا میکنیم. دامنۀ ادعا که وسیع است، همهکس میتواند داعیۀ دین و ایمان و تقوا را علنی کند. همهکس میتوانند مدعی بشوند که بندۀ خدایند و مطیعِ او.
در زمان پیغمبر، هم پیغمبر مدعی عبودیت و اطاعت خدا بود، هم آنکسانیکه در جبهۀ مقابل او، با او میجنگیدند، اخلال میکردند، رهبران و آقایان و رهبانان مسیحیت و احبار[5] یهود، اینها هم ادعا میکردند. ﴿وَ قالَتِ اليَهودُ وَ النَّصارىٰ نَحنُ اَبناءُ اللهِ﴾[6]، یکذره هم بالاتر از پیغمبر؛ او میگفت من بندۀ خدا هستم، اینها میگفتند ما فرزندان و پسران خدا هستیم. آنها فکر میکردند که اطاعت خدا دربست در اختیار آنهاست. یا به تعبیر دیگر بگویم، خودشان فکر نمیکنند؛ بعضی از نافرمانان خدا اینجور وانمود میکنند که مطیع خدایند، درست است یا نه؟ عدهای هستند که خودشان وقتی با خود خلوت میکنند، مییابند که چه نامۀ سیاهی دارند؛ میفهمند که آنچه میگویند سرا پا دروغ است، اما به مردم اینجور وانمود میکنند که بندگان خوب خدا و مطیعان و عابدان پروردگارند. اینها درمقابل مردم حقپرستِ واقعی باید ممتاز[7] بشوند، باید مشخص بشوند. این است که اینجا خدای متعال، در مقام بیان اطاعت و لزوم آن برای مؤمنان، اینجور میگوید: ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ﴾ اطاعت کنید خدا را و پیامبر را. اگر نمیگفت پیامبر را، دشمنان پیامبر هم میگفتند ما مطیع خداییم؛ لذا بایستی مشخص بشود که اطاعت خدا یعنی چه. آنکسانیکه خود را بندۀ خدا میدانند، اما بندۀ فرمانِ قانون خدا نیستند، عمل به قانون نمیکنند، ملتزم به لوازم این بندگی نیستند، اینها چطور میتوانند بگویند ما بندۀ خداییم؟ ﴿اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ﴾ اطاعت کنید خدا را و رسول را، ﴿لَعَلَّكُم تُرحَمونَ﴾ شاید مورد رحم پروردگار قرار گیرید.
رحم خدا یعنی چه؟ مورد رحم خدا قرار گرفتن یعنی چه؟ اینجا یک مقایسهای بکنید بین بیان قرآن و پندار عامیانۀ ما. ما میگوییم که اگر گناهکاریم، اگر نافرمانی خدا کردیم، اگر به واجبات و تعهدات و تکالیف عمل نکردیم، اگر چنانچه از منطقههای ممنوعۀ پروردگار پا عقب نکشیدیم؛ فقط یک امیدواری داریم، آن چیست؟ آن رحم خداست. خدا با رحمتش با ما عمل کند، خدا ما را رحم کند، این داعیه و حرف ماست؛ یعنی حرف معمول اجتماع ما و مردم ما این است. رحمت خدا را برای کجا میدانیم؟ برای آنجا که عمل نکردیم. درصورتیکه نافرمانی کردیم، درصورتیکه منطقۀ ممنوعۀ خدا را زیر پا لگدکوب کردیم، مسئولیت و تعهدِ الهی را ملاحظه نداشتیم؛ در یکچنین صورتهایی میگوییم: ما که عمل نداریم، مگر خدا رحممان کند. رحم را، رحم خدا را، رحمت پروردگار را، رقیب عملکردن و جایگزین عملکردن میدانیم. آیۀ قرآن بهعکس است؛ میگوید عمل کنید، اطاعت کنید، شاید مورد رحمت پروردگار قرار بگیرید. رحمت خدا آنوقتیست که یک ملتی به مسئولیتش عمل کند. خدا آنوقتی به مردمی رحم میکند که او را اطاعت کنند، تکالیف خود را انجام بدهند. هفتصد میلیون مسلمان بنشینند به انتظار ابر رحمت پروردگاری که بر سرشان ببارد، آنوقت راهها را باز کنند تا دزدانِ ناموس و غارتگران دین بیایند همه چیزشان را ببرند؛ به امید رحمت خدا بنشینند؟ پس بگو بنشینند حالا!
﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ لَعَلَّكُم تُرحَموَ﴾ اطاعت کنید خدا را و رسول را، پیامبر را، شاید مورد رحمت قرار بگیرید. یعنی چه اطاعت کنید خدا را؟ اطاعت خدا به چیست؟ به اینکه تمام تکالیف و حجتهای الهی را بر دوشمان حمل کنیم؛ آنچه را که بر عهدۀ ما نهاده شده است، انجام بدهیم. بهقول آیۀ شریفۀ قرآن میفرماید: مؤمنین آنکسانی هستند که وقتی میان آنان مشاجرهای به وقوع میپیوندد، به تو ای پیامبر رجوع میکنند، مراجعه میکنند و چون تو حکمی صادر کردی، ﴿ثُمَّ لا يَجِدوا في اَنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَيَ﴾[8] دستوری که تو صادر کردی، کمترین غبار کدورتی هم بر روح آنها و دل آنها بر جای نمیگذارد، ﴿وَ يُسَلِّموا تَسليماً﴾ تسلیم فرمان تواَند. مؤمن واقعی اینجور است. اگر اینجور بود یک ملتی، یک امتی، اگر یک عده جمعیت به این صورت تحت فرمان خدا قرار گرفتند، آنوقت است که رحمت پروردگار و لطف بینهایت او شامل حال آنان خواهد شد، آنوقت است که یک امت به آقایی میرسد، آنوقت است که یک ملت به رشد انسانی میرسد، آنوقت است که اسارتها و زنجیرها از دست و پای او باز میشود، آنوقت است که رحمت الهی شامل حال او میشود. ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ لَعَلَّكُم تُرحَموَ﴾ اطاعت کنید خدا را و پیامبر را، باشد که مورد رحمت پروردگار قرار گیرید.
﴿وَ سارِعوا اِلی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّكُم﴾[9]، میدان مسابقه است اینجا، میدان پیشیگیری و مسارعه است. پیشی بجویید، سبقت بجویید ﴿اِلی مَغفِرَةٍ﴾ بهسوی مغفرتی ﴿مِن رَبِّكُم﴾ از سوی پروردگارتان ﴿وَ جَنَّةٍ﴾ و بهشتی که ﴿عَرضُهَا السَّماواتُ وَ الاَرُ﴾ که به پهنای آسمانها و زمین است، ﴿اُعِدَّت لِلمُتَّقينَ﴾ آماده شده است برای باتقوایان. آنجا یک نشانۀ تقوا و یک نتیجۀ تقوا ذکر شد، اینجا نشانههای تقوا پیدرپی ذکر خواهد شد.
ای انسانی که برای یک وجب زمین و یک مقدار آب و گِل در فلان منطقۀ عالم، حاضری سبقت بگیری، حاضری دیگران را عقب بگذاری، حاضری تمام قوا و نیروهایت را بهکار بزنی، استخدام کنی، تا بتوانی در مزایدۀ فلان زمین، در بهدست آوردن فلان سرمایه، در تصرفکردن فلان مغازه، در گرفتن فلان گوشۀ فلان مملکت، در دائرکردن فلان کمپانی در فلان منطقۀ عالم، در تحصیل امتیازات مادیِ هرچه بیشتر؛ برای اینها حاضری مسابقه بدهی، سرعت بگیری، دیگران را عقب بگذاری، اگرچه شرافتها و فضیلتها را هم زیر پا گذاشته باشی، ای انسان! به تو نمیگویند سرعت مگیر، به تو نمیگویند در خانه بخواب، نیروهایت را به کار مزن؛ آنکسیکه به نام دین به تو این سخن را میگوید، دروغ میگوید و نمیداند. دین نمیگوید نیروهایت را متوقف بگذار، دین میگوید سرعت بگیر هرچه بیشتر، مسابقه بده هرچه زیادتر، اما بهسوی چه؟ بهسوی چیزی که شایستۀ توست، نه بهسوی یک وجب آب و گِل، نه بهسوی فلان مبلغِ ناچیز، نه بهسوی زندگیِ مادی دنیا که هرچه باشد، برای تو کوچک و کم است. ای انسانِ بزرگ! بهسوی چیزی که با عظمت تو، با مقام تو سازگار باشد ـ که انسان عالیترینِ موجودات این جهان است، بزرگترینِ عظمتهای وجود، بعد از پروردگار، در همین کالبد کوچک و محدود است ـ ای انسانِ بزرگ، سرعت بگیر، مسابقه بده، اما بهسوی چه؟ ﴿اِلی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّكُم وَ جَنَّةٍ﴾. سرعتت بهسوی مغفرت پروردگار باشد، بهسوی آن بهشت برین الهی باشد که همۀ آسمانها درمقابل آن کوچکند، همۀ زمین در برابر آن اندک است. یعنی چه؟ دقت کنید در تعبیرات قرآنی تا خوب بفهمید. قرآن میگوید، تو اگر میخواهی همت به چیزی بگماری، برای تو زمین و آسمان، اندک و ناچیز است، همت به چیزی بالاتر از اینها بگمار. ای انسانِ بزرگ! مغفرت برای تو مهم است؛ از همهچیز بالاتر مغفرت است و پس از مغفرت آنچیزی که ارزش و عظمتش از آسمانها و زمین بالاتر است.
مغفرت یعنی چه؟ ما دیدیم؛ به فلانی گفتیم آقا معذرت میخواهم، یک دشنامی به شما دادم، من را ببخشید. او هم با ناز و کِبری، یا با خوشاخلاقی و لطفی، بههرصورتی، گفت خیلیخب صرفنظر کردیم. فلانجا فلان جنایت غیرعمدی انجام گرفته، آدم اطراف آنکسیکه صاحبِ حق است، با التماس و درخواست و آقا ببخشید، آقا لطف کنید، او هم میگوید خیلیخب، شما را بخشیدم. در فلان ادارۀ دولتی و حکومتی، فلانقدر مالیات برای تو، برطبق چه حسابی، درست یا نادرست بریدهاند. شما رفتی احترامی کردی، تملّقی گفتی، دوجملهای گفتی، کسی را با خودت بردی، نامهای، توصیهای، تلفنی؛ گفتند خیلیخب، فلانقدرش را به شما بخشیدیم. این بخششها را که ما دیدیم، خیال کردیم غفران الهی هم از قبیل این بخششهاست. فلانکس ظلم کرده، جنایت کرده، گناه کرده، در زمین فساد آفریده و برانگیخته، مستوجب عذاب خداست؛ بعد روز قیامت بهخاطر قطرۀ اشکی که او داشته است یا توجه و توسلی که او کرده است، خدا بگوید خیلیخب، حالا که اینجور شد ما هم از سر خطایای تو گذشتیم، تو را بخشیدیم. مغفرت خدا این است؟ ﴿سارِعوا اِلی مَغفِرَةٍ﴾، این را میگوید؟ نه.
دربارۀ معنای غفران هم بنده زیاد صحبت کردم. اینیکه میگویم صحبت کردم، برای این است که شما برادران که غالباً در بحثهای ما بودید، برگردید به حافظهتان، آنچه را که گفتیم، از خفایا و زوایای حافظه بیرون بیاورید. غفران یعنی التیامدادن و پُرکردن یک خلأ. بدن شما یک جراحتی برمیدارد؛ این ران، این بازو، یک جراحتِ عمیقی برمیدارد، این لایِ گوشت از هم باز میشود؛ اینجا مرهمی به شما میدهند، دارویی میگذارید، ویتامینی مصرف میکنید، آمپولی میزنید؛ تا این میجوشد، تا این میتراود و میزاید، تا بالاخره همجنسِ خود را، آن گوشتِ بدن، آن ماهیچۀ بدن، همسنخِ خود را کنار خود بهوجود میآورد. تشکیلات بدن شما کار میکند، این زخم پُر میشود، التیام پیدا میکند. این التیام پیداکردنِ یک زخم را، یک جراحت را، در نظرتان نگه بدارید، تا تشبیهش کنم و تمثیل کنم به غفران؛ ببینید غفران چهجوری است.
روح شما اگر در مقام تمثیل، مانند جسمی باشد، هر گناهی که انجام میدهید، ضربتی بر روح وارد میکند و زخمی بهوجود میآورد. چرا آقا؟ چرا میگوییم گناه ضربت بر روح است؟ برای خاطر اینکه روح باید تعالی پیدا کند و گناه، هر آنچیزی است که روح انسانی را یک گام از تعالی و تکامل مورد نظرش باز میدارد. در مقام مثل و تشبیه، میشود همین زخم زدن، همین شکاف را بر پیکرۀ روح تو بهوجود آوردن. این گناه که انجام شد، این نقیصه شکل گرفت. شما مالِ مردم خوردید خدایِ نخواسته، آنیکه شُرب خَمر کرد، آنیکه ربا خورد، آنیکه زنا کرد، آنیکه دروغ گفت، آنیکه افترا گفت، با هریک از این کارها، یک شکافی به روحش، به پیکرۀ روانش وارد آمد، این روحِ او زخمی شد، ناقص شد، از کمال که غایةالآمال[10] است دور افتاد؛ این گناه حالا باید مغفرت پیدا کند.
غفران یعنی چه؟ غفران یعنی این خلأ، این کمبودِ روح، این زخمِ روان، این نقیصهای که در نفس او بهوجود آمده است، این برطرف شود، این را میگویند غفران. چهجوری برطرف میشود؟ چهجوری برطرف میشود آن نقیصهای که در روح تو از سوی گناه بهوجود آمده؟ با جبران کردن. آنکسیکه با یک گناهی جان خود را از اوج انسانیت و تکامل و نقطۀ پرواز انسانی یکقدری منحط[11] کرده و دور انداخته، آنوقتی این عقبماندگیاش جبران شده است که یک مقداری برود بالا.
یک مثال دیگر بزنم. سوار ماشین شدید، دارید میروید سرِ پنجاه فرسخی. اگر این ماشین در راه توقف کرد، شما چه شدید؟ عقب افتادی. جبران این عقبماندگی به چیست؟ به اینکه یکخُرده تندتر بروید، یکخُرده بیوقفهتر بروید، یک مقدار از استراحت، بیشتر صرفِنظر کنید تا در وقت معین به نقطۀ مورد نظر برسید. واِلّ با نشستن آنجا و گفتن که خدایا من غلط کردم، یک ساعتِ پیش اینجا در قهوهخانه لمیدم و دیر حرکت کردم، خدایا اشتباه کردم، خدایا غلط کردم؛ این کاری از پیش نمیبرد. حالا بالاخره غلط انجام گرفت، زودتر حرکت کن، تندتر برو تا این توقف و تأخیر یک ساعته را جبران کرده باشی. مغفرت الهی اینجوری است.
خدای متعال نمیگوید چون تو گناه کردی، حالا هرچه کار نیک بکنی، ما آن گناه را اصلاً از بین نخواهیم برد، لج نمیکند خدا. ﴿وَ اِنّي لَغَفّارٌ﴾[12] ما لجباز نیستیم، ما غفاریم. آن گناههایی که انجام گرفت، آن اشتباهاتی که بهوجود آمد، ما حاضریم از آن اشتباهات صرفنظر کنیم، درصورتیکه جبران بشود. نمیگوییم چون شما یک روزی اشتباه کردید، حالا صد برابر مجاهدت کردید، مجاهدت شما بهخاطر اشتباه شما هیچ، نه؛ ﴿وَ اِنّي لَغَفّارٌ﴾ ما غافریم، ما خلأها را پر میکنیم، زخمها را التیام میدهیم، اما برای چه کسی؟ ﴿لِمَن تابَ وَ آمَنَ و عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهتَدىٰ﴾[13]، من بخشندهام برای آنکه توبه کند. توبه کند یعنی چه؟ یعنی برگردد. راهِ تکامل شما از اینجا بود، شما باید اینطرفی میرفتید؛ حاضریم شما را ببخشیم، کِی؟ وقتی بروید بهطرف تکامل، مجدداً به راه درست برگردید. ﴿لِمَن تاَ﴾ توبه کند، یعنی برگردد. توبه یعنی برگشتن. ایمان خود را قوی کند، عمل صالح کند. عمل! نباید از عمل غافل بود و به سخنگفتن و دلخوشداشتنِ خود بسنده کرد.
بنابراین مغفرت یعنی پرکردن آن خلأهایی که زخمهای روح انسانند، با پرکردن آنها انسان به کمال میرسد. این، شایسته است که انسان در راهش کوشش کند، مسابقه بدهد، سرعت بگیرد. مغفرت خیلی مهم است. مغفرت این نیست که خدای متعال بیحساب، از روی دلبخواه، یک کسی را مورد لطف بیجایی قرار بدهد، بدون اینکه خود او کوششی در راه این لطف الهی کرده باشد. ﴿وَ سارِعوا اِلی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّکُم﴾ سرعت بگیرید بهسوی مغفرتی از پروردگارتان، ﴿وَ جَنَّةٍ﴾ و بهشتی، ﴿عَرضُهَا السَّماواتُ وَ الاَرُ﴾ که پهنا و گستردگی آن بهقدر آسمانها و زمین است، ﴿اُعِدَّ﴾ آماده شده است، ﴿لِلمُتَّقینَ﴾ برای متقیان.
این جملۀ معروفی که میگویند: آقا شما اهل بهشتید و به بهشت خواهید رفت، اگر انشاءالله راهتان بدهند، این بسیار حرف بهجایی است. ما همه آرزومند بهشتیم، همه در دعاها بهشت را طلب میکنیم؛ گاهی طلب بهشتِ تنها هم ما را قانع نمیکند، دانهدانه خصوصیات آن را هم در دعا میآوریم؛ از حورالعینش[14] و از غذای خوبش و از لَحمِ طَیرَش[15] و غیروذلک، در دعاهایمان ردیف میکنیم. اما خود خدا میگوید ما این بهشت را برای مردم باتقوا آماده کردیم، این سفره را برای یک عده مردم خاصی انداختیم، آنها باید بیایند سر این سفره بنشینند و وارد این منطقه بشوند. آنها کی هستند؟ باتقوایان.
باتقوا کیست؟ ﴿اُعِدَّت لِلمُتَّقینَ﴾ آماده شده است برای متقیان. (ترجمهها را درست دقت کنید که اآلن وقتی قاری عزیزمان آمدند اینجا آیات را بخوانند، هر کلمهای را که من مخصوصا ًتکیه کردم برای اینکه در ذهنتان باشد، در حین تالوت، فورا ًبه معانی کلمات برگردید.) ﴿اُعِدَّت لِلمُتَّقیَ﴾ آماده شده است برای باتقوایان. چه کسانی هستند باتقوایان؟ ﴿الَّذينَ يُنفِقونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ﴾[16] آنکسانیکه انفاق میکنند در خوشی و ناخوشی. این یک شرط باتقوا بودن است، انفاقکردن. انفاق را هم باز چندبار تا حالا معنا کردم. عیبی ندارد اینها را تکرار کنیم. چون اینها حرفهایی است که غالباً تازهتازه به گوش شما میرسد، هرچه تکرار بشود، بیشتر در دل میماند و چه بهتر. انفاق با خرج کردن فرق دارد. خرج کردن یعنی اینکه انسان یک پولی را خرج کند. انفاق خرج کردن است، اما نه هر خرج کردنی. انفاق آن خرج کردنی را میگویند که با آن، یک خلئی پر بشود، یک نیاز راستینی برآورده بشود. کجایند آنکسانیکه میلیونها خرج میکنند، بهظاهر هم برای کارهای نیک خرج میکنند، تا از زبان قرآن به آنها بگوییم که بدبختترین مردمند، زیرا کارشان انفاق نیست. ﴿قُل هَل نُنَبِّئُكُم بِالاَخسَرينَ اَعمالاً الَّذينَ ضَلَّ سَعيُهُم فِی الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبونَ اَّهنُم يُحسِنونَ صُنعاً﴾[17]. این پولهایی که خرج میشود، این زر و زیورهایی که بر پیکر گرسنۀ یک عده مردم آویخته میشود، این پیرایههای زیادی و دروغین؛ اینها انفاق نیست، چرا؟ چون خلئی را پر نمیکند.
آقا! اگر این پنجزار[18] را شما دادید به کسی که صدتا پنجزاری و یک تومانی در جیبش هست، صدتای دیگر هم میتواند فراهم کند، این انفاق نیست؛ اگر دادی به آن آدمی که منتظر یک پنجزاری است تا یک نان سنگک بخرد و شکم خودش را پر کند، این انفاق است. البته نخواستم با این جمله بگویم آقایان بروند حالا هِی پنجزاری بدهند به گرسنهها و گداها که شکمهایشان را پر کنند، نه. گاهی پرکردن شکم گرسنه هم انفاق نیست، در یک شرایطی اینجوری است. در آن شرایطی که فقر و گرسنگی مانند گیاه هرزهای، بیحساب دارد بر روی زمینها میرُوید، آنجا پرکردن شکم یک گرسنه مثل قیچیکردن پیکرۀ بالای یک دانه علف هرزه است. در صحرا علف هرزه چقدر قیمت دارد؟ بالاخره از جلوی چشم، یک گیاه هرزه کم میشود، اما چقدر این کار اساسی است؟ چقدر جالب است این کار؟ خیلی کم و ناچیز. بنابراین انفاق آنچیزی است که یک خلئی را پر میکند. یک نیازی را برآورده میکند. آن ملتی که امروز به یک چیزی احتیاج دارد، مانند آبوهوا، اگر در غیر آنچیز، به آن ملت کمک کردی، اینجا انفاق نکردی، پولحرامکردن انجام دادی. پس انفاق کارِ همهکس نیست، انفاق کارِ مردمان باهوش است. آنهایی که خلأها و نیازها را میفهمند و حاضر میشوند بهجا آن خلأها و نیازها را پر کنند. انفاق خیلی مهم است. ﴿الَّذينَ يُنفِقونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ﴾، یکی از نشانههای باتقواها این است، انفاق میکنند در خوشی و ناخوشی.
﴿وَ الكاظِمينَ الغَيَ﴾ و فروبرندگان خشم. فروبرندگان خشم یعنی چه؟ یعنی بر اساس احساسات کار نمیکنند، همهجا عقل. اما گاهی عقل هم با خشمهای درست همراه است، نمیبینید در قرآن میگوید: ﴿اَشِدّآءُ عَلَى الكُفّارِ رُحَمآءُ بَينَهُم﴾[19]. اینیکه میگویند ﴿وَ الكاظِمينَ الغَيظَ﴾، معنایش این نیست که شما خیال کنید میخواهیم بگوییم خشم یک ملت، خشم یک انسان، خشم یک جامعه، علیه آنکسانیکه باید بر آنان خشم گرفت، نیست و نابود باد، نه. قرآن هم نمیگوید که این خشمها را فرو بخورید، میگوید بر اساس خشم، کاری انجام ندهید. ﴿وَ الكاظِمينَ الغَيَ﴾ کظمکنندگان، فروبرندگان. نه فراموشکنندگان؛ فروبرندگان غیظ و خشم. که وقتی خشم فرونشست، انسان میتواند با عقل، با درک، آنچه را که شایسته است انجام بدهد.
﴿وَ العافينَ عَنِ النّاسِ﴾ گذرندگان از مردم، عفوکنندگان از خطاهای مردم. از اشتباهات مردم، از خطاهای مردم، از گناهان مردم، از لغزشهای مردم باید گذشت، باید صرفنظر کرد. از آن گناهی نباید صرفنظر کرد که لغزش نبوده است. خدا هم از یکچنین گناهی مشکل صرفنظر بکند. از آن عملِ خلافی نباید صرفنظر کرد که از روی تعمّد و عناد انجام گرفته است، اما لغزشها، قصورها که در کار عامۀ مردم فراوان هست، قابل گذشتن و عفوکردن است. ﴿وَ العافينَ عَنِ النّاسِ وَ اللهُ يُحِبُّ المُحسِنينَ﴾ و خدا دوست میدارد مردمان احسانکننده را.
از دیگر نشانههای باتقواها چیست؟ ﴿وَ الَّذينَ اِذا فَعَلوا فاحِشَةً اَو ظَلَموا اَنفُسَهُم ذَكَرُوا اللهَ فَاستَغفَروا لِذُنوبِهِم﴾ آنکسانیکه چون گناه بزرگی انجام دهند، یا بر خویشتن ستم کنند، ﴿اَو ظَلَموا اَنفُسَهُم﴾ بر نفسهای خود ظلم روا بدارند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتند. در وادی غفلت، زیرِ سرپوش غفلت، دیر نپایند. یک آیۀ خیلی عجیبی هست در قرآن، در زمینۀ تذکر پیداکردن؛ ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا﴾، اینهم برای باتقواهاست اتفاقاً، ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّيطانِ تَذَكَّروا﴾[20] وقتی یک گروه شیطان ـ با آن معنای وسیعی که شیطان دارد ـ وقتی یک گروهی شیطان و شیطانصفت او را احاطه میکنند تا گمراه کنند، تا از راه بهدر ببرند، تا او را به فراموشی بیندازند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتد انسان. یاد خدا یکچنین چیزی است. یاد خدا حربهای است در دست ما علیه شیطانها، یاد خدا ریسمانی است در اختیار ما، برای نجات از ورطهای که دشمنانِ هوشیاریِ ما، در برابر ما بهوجود آوردهاند. یاد خدا خیلی چیز ارزشمند و قیمتی است.
﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾، چون کار خلافی بکنند یا بر خویشتن ظلم بکنند، خدا را به یاد میآورند. ﴿فَاستَغفَروا لِذُنوبِهِم﴾ پس طلب غفران و مغفرت میکنند برای گناهانشان، در جستجو میآیند که این گناه، این خلأ التیام پیدا کند، اما همین هم بدون کمک پروردگار ممکن نیست. ﴿وَ مَن يَغفِرُ الذُّنوبَ اِلَّا اللهُ﴾ و چه کسی غفران و مغفرت میبخشد گناهان را بهجز خدا؟
تلاش از تو و حرکت از تو، و برکت از خدا؛ تلاش و کوشش از ما، و قبول از خدای ما. پس تلاش را از پروندۀ خودمان، حق نداریم حذف کنیم. ﴿وَ لَم یُصِرّوا عَلی ما فَعَلوا وَ هُم یَعلَمونَ﴾ بر آنچه که میدانند گناه است، اصراری نورزند. ﴿اُولٰٓئِكَ جَزاؤُهُم مَغفِرَةٌ مِن رَبِّهِم﴾ اینچنین کسانیکه از تلاش و کوشش بازنمیایستند، استغفار میکنند برای گناهان، اصرار نمیورزند در راه خطا و خلاف؛ اینچنین آدمهایی پاداششان مغفرت از سوی پروردگارشان است. ﴿وَ جَنّاتٌ تجَرى مِن تَحتِهَا الاَنهارُ﴾ و بهشتهایی که در زیر آن نهرها جاریست، ﴿خالِدينَ فيها وَ نِعمَ اَجرُ العامِلينَ﴾ در آن جاودانهاند و چه نیکو پاداش عملکنندگان است. باز اینجا میگوید پاداش عملکنندگان، ﴿اَجرُ العامِليَ﴾. مسئلۀ عمل یکی از مسائل بسیار مهم است.
(در این سلسلۀ معارف اسالمی که انشاءالله در بحثهای قرآنی و در این تالوتها، به ترتیب تا آخر ماه رمضان در نظر دارم که مرتبا ًبیان کنیم و عرض بکنیم، یکیاش اختصاص پیدا میکند به همین مسئلۀ عمل.)
٭ در کتابچۀ «طرح کلی اندیشۀ اسماای در قرآن» که معظّمله در پایان جلسات تنظیم کردهاند، این قسمت بهجای جلسات «ایمان 1» و «ایمان 2» آورده شده است. برای مغفول واقع نشدن این محتوا، در پایان این جلسه تصویر صفحات آن کتاب آورده شده است. متن دیگر پلیکپیها، با متن آمده در کتابچه تطابق دارد.
پاورقیها
۱.(رهب) ترس دائمی، رَهبانِیَّة: گوشهگیری و ترک دنیا
۲.سوره مبارکه حدید/ آیه 27
۳.صاحبدلی به مدرسه آمد زخانقاه / بشکست عهد صحبت اهل طریق را گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود / تا اختیار کردی از آن، این فریق را گفت آن گلیم خویش به در میبرد ز موج / و این جهد میکند که بگیرد غریق را (سعدی)
۴.سوره مبارکه آلعمران/ آیات 130 تا 132
۵.جمع حَبر، دانایان
۶.سوره مبارکه مائده/ آیه 18
۷.(میز) جداشده، متمایز
۸.سوره مبارکه نساء/ آیه 65
۹.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 133
۱۰.نهایت آرزو
۱۱.(حطط) انحطاط یابنده، پستشونده
۱۲.سوره مبارکه طه/ آیه 82
۱۳.به یقین من آمرزندۀ کسی هستم که توبه کند و ایمان بیاورد و کار شایسته نماید و به راه راست رهسپار شود.
۱۴.زنان بهشتی، برگرفته از آیات قرآن، ازجمله آیه 54 سوره مبارکه دخان ﴿...وَ زَوَّجناهُم بِحُورٍ عيٍ﴾، و همسران بهشتی را به ازدواج آنها درمیآوریم.
۱۵.گوشت پرنده، اشاره دارد به آیه 21 سوره مبارکه واقعه ﴿وَ لَحمِ طَیرٍ مِمّا یَشتَهونَ﴾، و هر گوشت پرندهای که میل داشته باشند.
۱۶.سوره مبارکه آلعمران/ آیات 134 تا 136
۱۷.سوره مبارکه کهف/ آیات 103 و 104: بگو آیا شما را از زیانکارترینِ مردم آگاه گردانیم؟ ٭ آنان کسانی هستند که کوشش ایشان در زندگی دنیا به هدر رفته و خود میپندارند کار خوب انجام میدهند.