فصل چهاردهم: امام جواد، امام هادی و امام عسکری (سلاماللهعلیهم)
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
انواع مبارزۀ سیاسی ائمه با خلفا
امام جواد مانند دیگر ائمۀ معصومین برای ما اسوه و مقتدا و نمونه است. زندگی کوتاه این بندۀ شایستۀ خدا، به جهاد با کفر و طغیان گذشت. در نوجوانی به رهبری امت اسلام منصوب شد[1] و در سالهایی کوتاه، جهادی فشرده، با دشمن خدا کرد، بهطوریکه در سن بیستوپنجسالگی یعنی هنوز در جوانی، وجودش برای دشمنان خدا غیر قابل تحمل شد و او را با زهر شهید کردند. همانطوریکه ائمۀ دیگر ما علیهمالسلام با جهاد خودشان هرکدام برگی بر تاریخ پرافتخار اسلام افزودند، این امام بزرگوار هم گوشۀ مهمی از جهاد همهجانبۀ اسلام را در عمل خود پیاده کرد و درس بزرگی را به ما آموخت. آن درس بزرگ این است هنگامیکه درمقابل قدرتهای منافق و ریاکار قرار میگیریم، باید همت کنیم که هوشیاری مردم را برای مقابلۀ با این قدرتها برانگیزیم. اگر دشمن، صریح و آشکار دشمنی بکند و اگر ادعا و ریاکاری نداشته باشد، کار او آسانتر است. اما وقتی دشمنی مانند مأمون عباسی چهرهای از قداست و طرفداری از اسلام برای خود میآراید، شناختن او برای مردم مشکل است. در دوران ما و در همۀ دورانهای تاریخ، قدرتمندان همیشه سعی کردهاند وقتی از مقابلۀ رویاروی با مردم عاجز شدند دست به حیلۀ ریاکاری و نفاق بزنند...امام علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه و امام جواد صلواتاللهعلیه همت بر این گماشتند که این ماسک تزویر و ریا را از چهرۀ مأمون کنار بزنند و موفق شدند. (1359/7/18)
این بزرگوار نمودار و نشانۀ مقاومت است. انسان بزرگی است که تمام دوران کوتاه زندگیاش ـ که در سن بیستوپنجسالگی به شهادت رسیده است ـ با قدرت مزوّر و ریاکار خلیفۀ عباسی، مأمون، مقابله و معارضه کرد و هرگز قدمی عقبنشینی نکرد و تمام شرایط دشوار را تحمل کرد و با همۀ شیوههای مبارزۀ ممکن، مبارزه کرد. اولین کسی بود که بهطور علنی بحث آزاد را بنیانگذاری کرد. در محضر مأمون عباسی، با علما و داعیهداران و مدعیان و موجّهان، دربارۀ دقیقترین مسائل حرف زد و استدلال کرد و برتری خود را و حقانیت سخن خود را ثابت کرد.[2] بحث آزاد، میراث اسلامی ماست، بحث آزاد در زمان ائمۀ هدی رایج بوده است و در زمان امام جواد بهوسیلۀ آن امام بزرگوار با آن شکل نظیف انجام گرفته است. (1360/2/25)
در نبرد بین امام هادی علیهالسلام و خلفایی که در زمان ایشان بودند، آنکسکه ظاهراً و باطناً پیروز شد، حضرت هادی علیهالسلام بود. در زمان امامت آن بزرگوار، شش خلیفه، یکی پس از دیگری، آمدند و به درَک واصل شدند. آخرین نفرِ آنها مُعتزّ بود که حضرت را شهید کرد و خودش هم به فاصلۀ کوتاهی مُرد. این خلفا غالباً با ذلت مُردند؛ یکی به دست پسرش کشته شد، دیگری به دست برادرزادهاش و به همین ترتیب بنیعباس تارومار شدند،[3] بهعکسِ شیعه. شیعه در دوران حضرت هادی و حضرت عسکری علیهماالسلام و در آن شدتِ عمل، روزبهروز وسعت پیدا کرد، قویتر شد.
حضرت هادی علیهالسلام چهلودو سال عمر کردند که بیست سالش را در سامرا بودند؛ آنجا مزرعه داشتند و در آن شهر کار و زندگی میکردند. سامرا در واقع مثل یک پادگان بود و آن را معتصم ساخت[4] تا غلامان تُرک نزدیک به خود را ـ با تُرکهای خودمان، تُرکهای آذربایجان و سایر نقاط، اشتباه نشود ـ که از ترکستان و سمرقند و از همین منطقۀ مغولستان و آسیای شرقی آورده بود، در سامرا نگه دارد. این عده چون تازه اسلام آورده بودند، ائمه و مؤمنان را نمیشناختند و از اسلام سر در نمیآوردند. به همین دلیل، مزاحم مردم میشدند و با عربها ـ مردم بغداد ـ اختلاف پیدا کردند. در همین شهرِ سامرا عدۀ قابل توجهی از بزرگانِ شیعه در زمان امام هادی علیهالسلام جمع شدند و حضرت توانست آنها را اداره کند و بهوسیلۀ آنها پیام امامت را به سرتاسر دنیای اسلام ـ با نامهنگاری و... ـ برساند. این شبکههای شیعه در قم، خراسان، ری، مدینه، یمن و در مناطق دوردست و در همۀ اقطار دنیا را،[5] همین عده توانستند رواج بدهند و روزبهروز تعداد افرادی را که مؤمن به این مکتب هستند، زیادتر کنند.[6] امام هادی همۀ این کارها را در زیر برقِ شمشیرِ تیز و خونریز همان شش خلیفه و علیرغم آنها انجام داده است. حدیث معروفی[7] دربارۀ وفات حضرت هادی علیهالسلام هست که از عبارت آن معلوم میشود که عدۀ قابل توجهی از شیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ بهگونهای که دستگاه خلافت هم آنها را نمیشناخت؛ چون اگر میشناخت، همهشان را تارومار میکرد. اما این عده چون شبکۀ قویای بهوجود آورده بودند، دستگاه خلافت نمیتوانست به آنها دسترسی پیدا کند.
یک روزِ مجاهدت این بزرگوارها ـ ائمه علیهمالسلام ـ بهقدرِ سالها اثر میگذاشت. یک روز از زندگی مبارک اینها مثل جماعتی که سالها کار کنند، در جامعه اثر میگذاشت. این بزرگواران دین را همینطور حفظ کردند، واِلّ دینی که در رأسش متوکل و معتزّ و معتصم و مأمون باشد و علمایش اشخاصی باشند مثل یحییبناَکثَم، که باآنکه عالِم دستگاه بودند، خودشان از فُسّاق و فُجّارِ درجۀ یک علنی بودند، اصلاً نباید بماند؛ باید همان روزها بهکل کلَک آن کنده میشد، تمام میشد. این مجاهدت و تلاش ائمه علیهمالسلام نهفقط تشیّع، بلکه قرآن، اسلام و معارفِ دینی را حفظ کرد؛ این است خاصیت بندگان خالص و مخلص و اولیای خدا. اگر اسلام انسانهای کمربسته نداشت، نمیتوانست بعد از هزارودویست، سیصد سال تازه زنده شود و بیداری اسلامی بهوجود بیاید؛ باید یواشیواش از بین میرفت. اگر اسلام کسانی را نداشت که بعد از پیغمبر این معارف عظیم را در ذهن تاریخِ بشری و در تاریخ اسلامی نهادینه کنند، باید از بین میرفت؛ تمام میشد و اصلاً هیچچیزش نمیماند. اگر هم میماند، از معارف چیزی باقی نمیماند؛ مثل مسیحیت و یهودیتی که حالا از معارفِ اصلیشان تقریباً هیچچیز باقی نمانده است. اینکه قرآن سالم بماند، حدیث نبوی بماند، اینهمه احکام و معارف بماند و معارف اسلامی بعد از هزار سال بتواند در رأس معارف بشری خودش را نشان دهد، کار طبیعی نبود؛ کار غیر طبیعی بود که با مجاهدت انجام گرفت. البته در راه این کارِ بزرگ، کتکخوردن، زندانرفتن و کشتهشدن هم هست، که اینها برای این بزرگوارها چیزی نبود.
حدیثی دربارۀ کودکی حضرت هادی است. وقتی معتصم در سال 220 هجری، حضرت جواد را قبل از شهادت ایشان از مدینه به بغداد آورد، حضرت هادی که در آنوقت ششساله بود، به همراه خانوادهاش در مدینه ماند. پس از آنکه حضرت جواد به بغداد آورده شد، معتصم از خانوادۀ حضرت پرسوجو کرد و وقتی شنید پسرِ بزرگِ حضرت جواد، علیبنمحمد، شش سال دارد، گفت این خطرناک است، ما باید به فکرش باشیم. معتصم شخصی را که از نزدیکان خود بود، مأمور کرد که از بغداد به مدینه برود و در آنجا کسی را که دشمن اهلبیت است پیدا کند و این بچه را بسپارد به دست آن شخص، تا او بهعنوان معلم، این بچه را دشمن خاندان خود و متناسب با دستگاه خلافت بار بیاورد. این شخص از بغداد به مدینه آمد و یکی از علمای مدینه را به نام الجُنَیدی، که جزو مخالفترین و دشمنترینِ مردم با اهلبیت علیهمالسلام بود ـ در مدینه ازاینقبیل علما آنوقت بودند ـ برای این کار پیدا کرد، و به او گفت: من مأموریت دارم که تو را مربی و مؤدِّبِ این بچه کنم، تا نگذاری هیچکس با او رفت وآمد کند و او را آنطورکه ما میخواهیم تربیت کن. اسم این شخص ـ الجنیدی ـ در تاریخ ثبت است.[8] حضرت هادی هم ـ همانطورکه گفتم ـ در آن موقع شش سال داشت و امر، امرِ حکومت بود؛ چه کسی میتوانست درمقابل آن مقاومت کند؟
بعد از چند وقت یکی از وابستگان دستگاه خلافت، الجنیدی را دید و از بچهای که به دستش سپرده بودند، سؤال کرد. الجنیدی گفت: بچه؟! این بچه است؟! من یک مسئله از ادب برای او بیان میکنم، او بابهایی از ادب را برای من بیان میکند که من استفاده میکنم! اینها کجا درس خواندهاند؟! گاهی به او، وقتی میخواهد وارد حجره شود، میگویم یک سوره از قرآن بخوان، بعد وارد شو ـ میخواسته اذیت کند ـ میپرسد چه سورهای بخوانم؟ من به او گفتم سورۀ بزرگی، مثلاً سورۀ آلعمران را بخوان. او خوانده و جاهای مشکلش را هم برای من معنا کرده است. اینها عالمند، حافظ قرآن و عالم به تأویل و تفسیر قرآنند؛ بچه؟! ارتباط این کودک ـ که علیالظاهر کودک است، اما ولیّ الله است، «وَ آتَیناهُ الحُکمَ صَبِیّاً»[9] ـ با این استاد مدتی ادامه پیدا کرد و استاد شد یکی از شیعیان مخلصِ اهلبیت.
«شد غلامی که آب جو آرد آب جوی آمد و غلام بِبُرد»[10]
در همۀ میدانها غلبه با اینها بود و همهجا آنها شکست خوردند...دعبل که با همۀ خلفای بنیعباس بد بود و پدر آنها را با شعرهایش درآورده و برای هرکدامشان سندی در تاریخ گذاشته است، چند بیتی راجعبه معتصم دارد. میگوید ما در کتابها خوانده بودیم که بنیعباس هفت خلیفهاند و حالا میگویند هشت خلیفه؛ هشتمی کجاست؟ او مثل اصحاب کهف است، که هشتمیشان سگشان بود! بعد میگوید: تو کجا و آن سگ کجا! آن سگ هیچ گناهی پیش خدای متعال نداشت؛ تو سرتاپایت گناه است.[11] (1383/5/30)
حضرت را از مدینه به سامرا آوردند تا زیر نظر خودشان باشد؛ لیکن دیدند فایدهای ندارد. شما اگر حالات این سه امام را در «مناقب»[12] و جاهای دیگر ملاحظه کنید، متوجه میشوید که در زمان این بزرگواران، شبکۀ ارتباطاتی شیعه، بیشتر از زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام بوده است. از اقصی نقاط دنیا، نامه میفرستادند، پول میفرستادند و دستور میگرفتند؛ درحالیکه اینها در محدودیت بودند. حضرت امام هادی علیهالسلام در سامرا محبوب مردم شده بود. همه ایشان را احترام میکردند و اهانتی در کار نبود. بعد هم، در وفات آن حضرت و همچنین امام عسکری علیهالسلام شهر غوغا شد. اینجا بود که حکام فهمیدند رازی وجود دارد، آن را باید بشناسند و علاج کنند. آنها به مسئلۀ «قُدسیت»[13] پی بردند. متوکل، حضرت را به مجلس شراب کشاند، تا خبر همهجا بپیچد که، علیبنمحمد، میهمان متوکل بود؛ بساط شراب و عیاشی هم در مجلس چیده شده بود! شما ببینید این خبر چه تأثیری بر جا میگذاشت.
حضرت، با دیدِ یک انسان مبارز به قضیه نگاه کرد و مقابل این توطئه ایستاد. حضرت به دربارِ متوکل رفت، و مجلسِ شراب او را به مجلس معنویت تبدیل کرد. یعنی با گفتن حقایق و خواندن شعرهای شماتتبار، متوکل را مغلوب کرد؛ بهطوریکه در آخرِ حرفهایش، متوکل بلند شد، برای حضرت غالیه[14] آورد و او را با احترام بدرقه کرد. حضرت به او گفت: «تو خیال میکنی اینجا نشستهای، پنجۀ مرگ تو را فرا نخواهد گرفت؟» و همینطور مراتبِ عمل موت را تا کِرمهایی که به جان متوکل خواهد افتاد، بیان فرمود. حضرت، مجلس را بهکل متحول کرد و از دربار بیرون رفت.[15] در مبارزهای که شروعکنندۀ آن، خلیفهای تندخو و قدرتمند بود و طرف دیگر، یک جوان بیدفاع، طرفِ بهظاهر ضعیفتر، دست به یک جنگ روانی زد؛ مبارزهای که در آن نیزه و شمشیر کاربرد ندارد. ما اگر بودیم اصلاً نمیتوانستیم این کار را بکنیم. این امام است که میتواند موقعیت را بسنجد و طوری سخن بگوید که خلیفه را خشمگین نکند. ممکن بود حضرت مثلاً بلند شود و همۀ شیشههای شراب را به زمین بریزد. این، عکسالعمل خوبی نبود و نتیجهای هم از آن گرفته نمیشد، اما حضرت، طوری دیگر عمل کرد. این بُعد قضیه خیلی مهم است.
باید به این نکته در زندگی ائمه توجه داشته باشید که این بزرگواران، دائم در حال مبارزه بودند؛ مبارزهای که روحش سیاسی بود. زیرا کسی هم که در مَسند حکومت نشسته بود، مدعی دین بود. او هم ظواهر دین را ملاحظه میکرد. حتی، گاهی اوقات نظر دینی امام را هم میپذیرفت. مثل قضایایی که در مورد مأمون شنیدهاید که صریحاً نظر امام را قبول کرد. یعنی اِبایی نداشتند که گاهی نظر فقهی را هم قبول کنند.[16] چیزی که موجب میشد این مبارزه و معارضه با اهلبیت وجود داشته باشد، این بود که اهلبیت، خودشان را «امام» میدانستند. میگفتند: «ما امامیم». اصلاً بزرگترین مبارزه علیه حکام همین بود. چون کسی که حاکم شده بود و خود را امام و پیشوا میدانست، میدید شواهد و قراینی که در امام لازم است، در حضرت هست و در او نیست و این موجود را برای حکومت، خطرناک میشمرد؛ چون مدعی است. حکام، با این روحِ مبارزه میجنگیدند و ائمه علیهمالسلام هم مثلِ کوه ایستاده بودند. بدیهی است که در این مبارزه، معارف، احکام فقهی و خُلقیات و اخلاقیاتی که ائمه ترویج میکردند، جای خود را دارد. تربیت شاگردِ بیشتر و ارتباطات شیعی، روزبهروز گستردهتر شد. شیعه را اینها نگه داشت. شما مرامی را در نظر بگیرید که 250 سال علیه آن حکومت شده است، اصلاً باید هیچچیزش نمانَد، باید بهکل از بین برود؛ ولی شما ببینید الان دنیا چه خبر است و شیعه به کجا رسیده است.
این نکته را باید در اشعاری که دربارۀ امام صادق، امام هادی و امام عسکری علیهمالسلام خوانده میشود، بهخوبی دید. اینها مبارزه میکردند و برای همین مبارزه هم جانشان را از دست دادند. راهی است که رو به هدفی مشخص ادامه دارد. گاهی یکی برمیگردد، یکی از اینطرف میرود؛ اما هدف یکی است. این بزرگواران، از امام حسین علیهالسلام که پایه را گذاشت، موفقتر بودند؛ چون بعد از شهادت امام حسین «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ اِلَّا ثَلاثَةً» هیچکس نماند. اما در زمان امام هادی شما نگاه کنید؛ تمام دنیای اسلام را ائمه علیهمالسلام زیر قَبضه[17] گرفته بودند. حتی بنیعباس هم درماندند. نمیدانستند چهکار کنند؛ رو به شیعه آوردند.
یکی از خلفای بنیعباس نامهای نوشت و دستور داد که در خطبهها نام اهلبیت را بیاورند و بگویند که حق با اهلبیت است. این نامه در تاریخ ثبت شده است. نوشتهاند وزیرِ دربار، خود را به سرعت به خلیفه رساند و گفت: چهکار میکنی؟! جرأت نکرد بگوید حق با اهلبیت نیست! گفت: الان در کوههای طبرستان و جاهای دیگر، عدهای با شعار اهلبیت قیام کردهاند؛ اگر این حرف تو همهجا پخش شود، آنوقت لشکری پیدا میکنند و به جانِ خودِ تو میافتند. خلیفه دید که راست میگوید، گفت: بخشنامه را پخش نکنید. یعنی اینها بر حکومتشان میترسیدند. عقیده هم اگر پیدا میکردند، حبّ حکومت و دنیا و همین سلطنت، مانع اعتقاد قلبیشان میشد. (1380/6/30)
گسترش حوزۀ نفوذ ائمه
اینکه آن بزرگوارها در غربتِ زیادی بودند، واقعاً همینطور است؛ دور از مدینه و دور از خاندان و دور از محیط مألوف؛ اما در کنار این، دربارۀ این سه امام ـ از حضرت جواد تا حضرت عسکری ـ نکتۀ دیگری وجود دارد و آن این است که هرچه به پایان دورۀ حضرت عسکری جلوتر میرویم، و این غربت بیشتر میشود، حوزۀ نفوذ ائمه و وسعت دایرۀ شیعه در زمان این سه امام، نسبت به زمان امام صادق و امام باقر شاید ده برابر است؛ و این چیز عجیبی است. شاید علت اینکه اینها را اینطور در فشار و ضیق قرار دادند، اصلاً همین موضوع بود. بعد از حرکت حضرت رضا بهطرف ایران و آمدن به خراسان، یکی از اتفاقاتی که افتاد، همین بود. شاید اصلاً در محاسبات امام هشتم علیهالسلام این موضوع وجود داشته. قبل از آن، شیعیان در همهجا تَکوتوک بودند؛ اما بیارتباط به هم، ناامید، بدون هیچ چشماندازی، بدون هیچ امیدی. سلطۀ حکومت خلفا هم که همهجا بود؛ قبلش هم هارون بود با آن قدرت فرعونی. حضرت که بهطرف خراسان آمدند و از این مسیر عبور کردند، شخصیتی درمقابل مردم ظاهر شد که هم علم، هم عظمت، هم شُکوه، هم صدق و هم نورانیت را جلوی چشم آنها میگذاشت؛ اصلاً مردم مثل چنین شخصیتی را ندیده بودند. قبل از آن، چقدر از شیعیان میتوانستند از خراسان حرکت کنند و به مدینه بروند و امام صادق را ببینند؟ اما در این مسیر طولانی، همهجا امام را از نزدیک دیدند. چیز عجیبی بود؛ کاَنّه انسان پیغمبر را مشاهده کند. آن هیبت و عظمت معنوی، آن عزت، آن اخلاق، آن تقوا، آن نورانیت و آن علم وسیع ـ که هرچه میپرسی و هرچه میخواهی، در دستش هست؛ چیزی که اصلاً مردم آن را ندیده بودند ـ وِلولهای راه انداخت.
امام به خراسان و مَرو رسیدند. مرکز هم مَرو بود، که در ترکمنستانِ فعلی واقع شده است. بعد از یکی، دو سال هم که شهادت حضرت بود و مردم داغدار شدند. هم ورود امام ـ که نشاندادن جلوهای از چیزهای ندیده و نشنیدۀ مردم بود ـ و هم شهادت آن بزرگوار ـ که داغ عجیبی بنا کرد ـ در واقع تمام فضای این مناطق را در اختیار شیعه قرار داد؛ نهاینکه حتماً همه شیعه شدند، اما همه محب اهلبیت شدند. در این فضا، شیعیان ریختهاند کار کنند. شما میبینید «اشعریین» در قم پیدا میشوند.[18] اینها چرا آمدند؟ اشعریین که عربند. اینها پا شدند به قم آمدند و بساط حدیث و معارف اسلامی را در قم پهن کردند و آنجا را پایگاه قرار دادند. در ری هم امثال کُلینی[19] بلند شدند. کسی مثل کلینی ابتدابهساکن از شهری بلند نمیشود، باید محیط شیعه باشد، باید محیط معتقد باشد تا بتواند جوانی را با این خصوصیات پرورش دهد که بعد او بشود کلینی. بعد همینطورکه این حرکت ادامه پیدا کرده، شما ببینید شیخ صدوق[20] رضواناللهعلیه تا هرات و خراسان و جاهای دیگر رفته و برای شیعه حدیث جمعآوری کرده؛ این خیلی مهم است. محدثین شیعه در خراسان چهکار میکنند؟ محدثین شیعه در سمرقند چهکار میکنند؟ در سمرقند چه کسی هست؟ شیخ عیاشی سمرقندی[21]. عیاشی سمرقندی در همان شهر سمرقند بوده که گفته شده: «فی دارِهِ الَّتی کانَت مَرتَعاً لِلشّیعَةِ وَ اَهلِ العِلمِ»[22] این در بیانات شیخ کَشّی[23] هست. خودِ شیخ کشی، سمرقندی است. بنابراین حرکت امام رضا علیهالسلام و بعد، شهادت مظلومانۀ آن بزرگوار کاری کرد که این فضا دست ائمه علیهمالسلام افتاد؛ ائمه هم بنا کردند به استفادهکردن. نامهنگاریها و رفت و آمدهایی که صورت میگرفت، بهشکل عادی اتفاق نمیافتاد؛ همهاش در زیر پوششی از پنهانکاری اتفاق میافتاد؛ واِلّ اگر آشکار بود، میگرفتند دست و پای افراد را قطع میکردند. مثلاً با شدت عملی که متوکل داشت و رفتن به کربلا را ممنوع کرده بود،[24] آیا اجازه میداد مسائل مردم را راحت خدمت امام بیاورند، بعد جوابها را به مردم برسانند؛ وجوهات را بگیرند و خدمت امام بیاورند، بعد رسید بگیرند و به مردم بدهند؟ اینها نشاندهندۀ شبکۀ عظیم تبلیغاتی و تعلیماتی این سه امام بزرگوار است.
بعد از امام رضا تا زمان شهادت حضرت عسکری علیهمالسلام چنین حادثهای اتفاق افتاده. حضرت هادی و حضرت عسکری در همان شهر سامرا، که در واقع مثل یک پادگان بود ـ یک شهر بزرگِ آنچنانی نبود؛ پایتخت نوبنیادی بود که «سُرَّ مَن رَایٰ»[25]؛ سران و اعیان و رجالِ حکومت و بهقدری از مردم عادی که حوایج روزمره را برطرف کنند، در آن جمع شده بودند ـ توانسته بودند اینهمه ارتباطات را با سرتاسر دنیای اسلام تنظیم کنند. وقتی ما ابعاد زندگی ائمه را نگاه کنیم، میفهمیم اینها چهکار میکردند. بنابراین فقط این نبود که اینها مسائل نماز و روزه یا طهارت و نجاسات را جواب بدهند؛ در موضع «امام» ـ با همان معنای اسلامی خودش ـ قرار میگرفتند و با مردم حرف میزدند. به نظر من این بُعد در کنار این ابعاد قابل توجه است. شما میبینید که حضرت هادی را از مدینه به سامرا میآورند و در سنین جوانی ـ چهلودوسالگی ـ ایشان را به شهادت میرسانند؛ یا حضرت عسکری در بیستوهشتسالگی به شهادت میرسند؛ اینها همه نشاندهندۀ حرکت عظیم ائمه علیهمالسلام و شیعیان و اصحاب آن بزرگوارها در سرتاسر تاریخ بوده. بااینکه دستگاه خلفا، دستگاه پلیسیِ با شدتِ عمل بود، درعینحال ائمه علیهمالسلام اینگونه موفق شدند. غرض، در کنار غربت، این عزت و عظمت را هم باید دید. (1382/2/20)
در هیچ زمانی ارتباط شیعه و گسترش تشکیلاتی شیعه در سرتاسر دنیای اسلام، مثل زمان حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری نبوده است. وجود وکلا و نُواب و همین داستانهایی که از حضرت هادی و حضرت عسکری نقل میکنند ـ که مثلاً کسی پول آورد و امام معیّن کردند چه کاری صورت بگیرد ـ نشاندهندۀ این معناست. یعنی علیرغم محدودبودن این دو امام بزرگوار در سامرا، و قبل از آنها هم حضرت جواد بهنحوی، و حضرت رضا سلاماللهعلیه بهنحوی، ارتباطات با مردم همینطور گسترش پیدا کرد. این ارتباطات، قبل از زمان حضرت رضا هم بوده. منتها آمدن حضرت به خراسان، تأثیر خیلی زیادی در این امر داشته است. (1384/5/18)
ائمۀ ما در طول این 250 سال امامت ـ از روز رحلت نبی مکرم اسلام صلیاللهعلیهوآله تا روز وفات حضرت عسکری، 250 سال است ـ خیلی زجر کشیدند، کشته شدند، مظلوم واقع شدند و جا هم دارد برایشان گریه کنیم؛ مظلومیتشان دلها و عواطف را به خود متوجه کرده است؛ اما این مظلومها غلبه کردند؛ هم مقطعی غلبه کردند، هم درمجموع و در طول زمان. (1383/5/30)
پاورقیها
۱.طبق اقوال معروف امام علیهالسلام در ماه رجب سال 195 ق بهدنیا آمدهاند. لذا هنگام به امامت رسیدن حدود هشتساله هستند.
۲.یکی از قویترین مناظرات امام، مناظره با یحییبناکثم است. یحیی از امام دربارۀ حکم شخصی سؤال میپرسد که در ایام حج و در حال احرام، حیوانی را کشته است. امام در پاسخ سؤال فرمودند: آیا این شخص، شکار را در حِلّ (خارج از محدوده حرم) کشته است یا در حرم؟ به حکم حرمت شکار در حال احرام آگاه بوده یا جاهل؟ عمداً کشته یا به خطا؟ آزاد بوده یا برده؟ برای اولین بار چنین کاری کرده یا برای چندمین بار؟ شکار او از پرندگان بوده یا غیر پرنده؟ از حیوانات کوچک بوده یا بزرگ؟ باز هم از انجام چنین کاری اِبا ندارد یا از آنچه کرده پشیمان است؟ در شب شکار کرده یا در روز؟ در احرام عمره بوده یا احرام حج؟! یحییبناکثم از این همه فروعی که امام برای این مسئله مطرح کردند، متحیر شد و آثار شکست در چهرهاش نمایان شد. سپس امام یکبهیک حکم هرکدام از مسائل بالا را بیان کردند. (الارشاد/ باب تاریخ الامام محمدبنعلی/ فصل شذرات فی فضائل الامام الجواد/ ص 284)
۳.از سال 232 تا 255 ق چهار خلیفه به حکومت رسیدند. متوکل در سال 247 ق بهدستور پسرش منتصر به قتل رسید. منتصر به دلیل اختلافی که با صاحبمنصبان تُرک داشت، تنها هشت ماه بعد از بهخلافترسیدن، کشته شد. بعد از او مستعین در سال 248 ق به خلافت رسید. او نیز با شورش برخی از ترکان در سال 251 ق به قتل رسید. پس از او معتزّ، در نوزدهسالگی بر تخت حکومت نشست. معتزّ هم چهار سال بیشتر نتوانست حکمرانی کند؛ و درنهایت در سال 255 ق از حکومت خلع شد و مهتدی به جای او نشست.
۴.معتصم در سال 220 قمری دستور احداث شهر سامرا را داد و در سال 221 پایتخت از بغداد به آنجا منتقل کرد.
۵.برای اطلاع دقیقتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ ضمائم، نقشۀ شمارۀ 10. مناطق حضور وکلای ائمه در اواخر دوران چهارم امامت، مراجعه کنید.
۶.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ پینوشت شماره 30. معرفی برخی از وکلای ائمه علیهمالسلام، مراجعه کنید.
۷.اثباتالوصیة للامام علیبنابیطالب (علیبنحسین مسعودی، متوفی 346 ق)/ القسم الثانی اتصال الحجج و الاوصیاء من سیدنا محمد حتى ولادة المهدی/ الحسن العسکری/ صفحات 243 و 245
۸.اثباتالوصیة/ القسم الثانی اتصال الحجج و الاوصیاء من سیدنا محمد حتى ولادة المهدی/ علی الهادی/ ص 230
۹.سوره مبارکه مریم/ آیه 12، «و او را در کودکی حکمت دادیم.»
۱۲.کتاب مناقب آل ابیطالب نوشتۀ ابنشهر آشوب، حاوی مطالبی از زندگینامه و فضائل چهاردهمعصوم است.
۱۳.(قدس) پاکبودن از هر عیب، معنویت
۱۴.بوی خوش، مرکب از مُشک و عنبر
۱۵.بحارالانوار/ ج50 / کتاب تاریخ علیبنموسی و محمدبنعلی و علیبنمحمد و.../ ابواب تاریخ الامام علیبنمحمد الهادی/ باب ۴/ حدیث ۲۵/ ص 211
۱۶.یک نمونه از این اتفاق در حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 74. گسترش فراگیر شبکۀ تشیّع در زمانۀ امام جواد، امام هادی و امام عسکری، آمده است.
۱۷.(قبض) بهدستگرفتن، همراه با تسلط در اختیارداشتن
۱۸.اشعریین یکی از خاندانهای عربی بودند که بهدلیل سختگیری حاکم کوفه بر شیعیان امیرالمؤمنین، به مناطق مرکزی ایران هجرت کردند. چندین نفر از این خاندان جزو اصحاب خاص ائمه بودهاند، مانند جناب زکریابنآدم که محضر امام صادق تا امام جواد را درک کرد یا جناب احمدبناسحاق که از یاران خاص امام جواد، امام هادی و امام عسکری بوده است. مزار جناب زکریابنآدم در شهر قم و مزار جناب احمدبناسحاق در شهر سرپلذهاب قرار دارد.
۱۹.محمدبنیعقوب رازی، معروف به «کلینی» (متوفی 329 ق) صاحب کتاب گرانقدر «اصول کافی».
۲۰.محمدبنعلیبنبابویه معروف به «شیخ صدوق» (381-305 ق) صاحب کتاب ارزشمند «منلایحضرهالفقیه».
۲۱.محمدبنمسعود عیاشی سمرقندی از علما و مفسران شیعه در اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری.
۲۲.«خانهاش محل اجتماع شیعیان و دانشمندان بود.» (رجالالنجاشی (احمدبنعلی نجاشی، متوفی 450 ق)/ باب المیم/ شمارۀ 1018)
۲۳.محمدبنعمربنعبدالعزیز مشهور به «شیخ کَشی»، از علمای علم رجال شیعه در قرن سوم و چهارم هجری.
۲۴.متوکل بهشدت نسبت به امیرالمؤمنین و شیعیان ایشان کینه داشت. اگر میفهمید کسی از شیعیان است، تمام دارایی و اموال او را مصادره میکرد. مأمورانش در ناحیۀ کربلا اعلام کرده بودند که هرکس را بعد از سه روز در کنار قبر امام حسین ببینند و بگیرند، او را در سیاهچال زندانی میکنند. (الکامل (ابناثیر)/ ج7/ ص 55)