خطراتی که اسلام را بهعنوان یک پدیدۀ عزیز تهدید میکند، از قبل از پدیدآمدن و یا از آغاز پدید آمدنش ازطرف پروردگار، پیشبینی شده است و وسیلۀ مقابله با آن خطرات هم ملاحظه شده و در خودِ اسلام و در خودِ این مجموعه، کار گذاشته شده است. مثل یک بدن سالم، که خدای متعال قدرت دفاعیاش را در خودِ آن کار گذاشته است، یا مثل یک ماشین سالم، که مهندس و سازندۀ آن، وسیلۀ تعمیرش را با خود آن همراه کرده است. اسلام یک پدیده است و مثل همۀ پدیدهها، خطراتی آن را تهدید میکند و وسیلهای برای مقابله لازم دارد. خدای متعال این وسیله را، در خودِ اسلام گذاشت. اما آن خطر چیست؟ دو خطر عمده، اسلام را تهدید میکند که یکی خطرِ «دشمنان خارجی» و دیگری خطرِ «اضمحلال[1] داخلی» است.
دشمن خارجی یعنی کسی که از بیرون مرزها، با انواع سلاحها، موجودیت یک نظام را با فکرش و دستگاه زیربنایی عقیدتیاش و قوانینش و همهچیزش هدف قرار میدهد...از بیرون یعنی چه؟ نه از بیرون کشور. از بیرون نظام؛ ولو در داخل کشور. دشمنانی هستند که خودشان را از نظام، بیگانه میدانند و با آن مخالفند. اینها بیرونند. اینها غریبهاند. اینها برای اینکه نظامی را نابود کنند و از بین ببرند، تلاش میکنند. با شمشیر، با سلاح آتشین، با مدرنترین سلاحهای مادی، و با تبلیغات و پول و هرچه که در اختیارشان باشد. این، یک نوع دشمن است.
دشمن و آفتِ دوم، آفتِ اضمحلال درونی است. یعنی در درون نظام؛ که این برای غریبهها نیست، این برای خودیهاست. خودیها ممکن است در یک نظام، بر اثر خستگی، بر اثر اشتباه در فهمِ راه درست، بر اثر مغلوب احساساتِ نفسانی شدن و بر اثر نگاهکردن به جلوههای مادی و بزرگانگاشتن آنها، ناگهان در درون، دچار آفتزدگی شوند. این، البته خطرش بیشتر از خطر اوّلی است.
این دو نوع دشمن ـ آفت برونی و آفت درونی ـ برای هر نظامی، برای هر تشکیلاتی و برای هر پدیدهای وجود دارد. اسلام برای مقابله با هر دو آفت، علاج معیّن کرده و جهاد را گذاشته است. جهاد، مخصوص دشمنان خارجی نیست. «جاهِدِ الکُفّارَ وَ المُنافِقینَ»[2] منافق، خودش را در درون نظام قرار میدهد. لذا با همۀ اینها باید جهاد کرد. جهاد، برای دشمنی است که میخواهد از روی بیاعتقادی و دشمنی با نظام، به آن هجوم بیاورد. همچنین، برای مقابله با آن تفکُّک[3]داخلی و ازهمپاشیدگی درونی، تعالیم اخلاقی بسیار باارزشی وجود دارد که دنیا را بهطور حقیقی به انسان میشناساند و میفهماند که «اِعلَموا اَنَّمَا الحَیاةُ الدُّنیا لَعِبٌ وَ لَهوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَینَکُم وَ تَکاثُرٌ فِی الاَموالِ وَ الاَولادِ»[4] تا آخر. یعنی این زر و زیورها، این جلوهها و این لذتهای دنیا اگرچه برای شما لازم است، اگرچه شما ناچارید از آنها بهره ببرید، اگرچه زندگی شما وابسته به آنهاست و در این شکی هم نیست و باید آنها را برای خودتان فراهم کنید؛ اما بدانید که مطلقکردنِ[5] اینها و چشمبسته بهدنبال این نیازها حرکتکردن و هدفها را بهفراموشیسپردن، بسیار خطرناک است.
امیرالمؤمنین علیهالسلام شیر میدان نبرد با دشمن است و هنگامیکه سخن میگوید آدم انتظار دارد نصف بیشتر سخنان او راجعبه جهاد و جنگ و پهلوانی و قهرمانی باشد؛ اما وقتی در روایات و خُطبِ نهجالبلاغۀ او نگاه میکنیم، میبینیم اغلب سخنان و توصیههای آن حضرت راجعبه زهد و تقوا و اخلاق و نفی و تحقیر دنیا و گرامیشمردن ارزشهای معنوی و والای بشری است.
ماجرای امام حسین علیهالسلام تلفیق این دو بخش است. یعنی آنجایی که هم جهاد با دشمن و هم جهاد با نفس، در اعلی مرتبۀ آن تجلی پیدا کرد، ماجرای عاشورا بود. یعنی خدای متعال میداند که این حادثه پیش میآید و نمونۀ اعلایی باید ارائه شود و آن نمونۀ اعلی، الگو قرار گیرد. مثل قهرمانهایی که در کشورها، در یک رشته مطرح میشوند، و فرد قهرمان، مشوّقِ دیگران در آن رشته از ورزش میشود. البته، این یک مثال کوچک برای تقریب[6] به ذهن است. ماجرای عاشورا عبارت است از یک حرکت عظیمِ مجاهدتآمیز در هر دو جبهه. هم در جبهۀ مبارزه با دشمن خارجی و برونی؛ که همان دستگاه خلافت فاسد و دنیاطلبانِ چسبیده به این دستگاهِ قدرت بودند و قدرتی را که پیغمبر برای نجات انسانها استخدام کرده بود، آنها برای حرکت در عکس مسیر اسلام و نبی مکرم اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم میخواستند؛ و هم در جبهۀ درونی، که آن روز جامعه بهطور عموم بهسمت همان فساد درونی حرکت کرده بود.
نکتۀ دوم، به نظر من مهمتر است. برههای از زمان گذشته بود. دوران سختیهای اولیۀ کار، طی شده بود. فتوحاتی انجام شده بود. غنائمی بهدست آمده بود. دایرۀ کشور وسیعتر شده بود. دشمنان خارجی، اینجاوآنجا سرکوب شده بودند. غنائم فراوانی در داخل کشور به جریان افتاده بود. عدهای پولدار شده بودند و عدهای در طبقۀ اشراف قرار گرفته بودند. یعنی بعد از آنکه اسلام، اشرافیت را قلع و قمع[7] کرده بود، یک طبقۀ اشراف جدید در دنیای اسلام بهوجود آمد. عناصری با نام اسلام، با سِمَتها و عناوین اسلامی ـ پسر فلان صحابی، پسر فلان یار پیغمبر، پسر فلان خویشاوند پیغمبر ـ در کارهای ناشایست و نامناسب وارد شدند، که بعضی از اینها، اسمهایشان در تاریخ ثبت است. کسانی پیدا شدند که برای مهریۀ دخترانشان، بهجای آن مهرالسّنۀ چهارصدوهشتاددرهمی که پیغمبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و امیرالمؤمنین علیهالسلام و مسلمانان صدر اسلام مطرح میکردند، صد هزار دینار، صد هزار مثقال طلای خالص قرار دادند! چه کسانی؟ پسران صحابیهای بزرگ، مثلاً مُصَعببنزبیر[8] و ازاینقبیل.
وقتی میگوییم فاسدشدن دستگاه از درون، یعنی این. یعنی افرادی در جامعه پیدا شوند که بهتدریج بیماری اخلاقی مُسری خود ـ دنیازدگی و شهوتزدگی ـ را که متأسفانه مهلک هم هست، همینطور به جامعه منتقل کنند. در چنین وضعیتی، مگر کسی دلوجرأت یا حوصله پیدا میکرد که به سراغ مخالفت با دستگاه یزیدبنمعاویه برود؟ مگر چنین چیزی اتفاق میافتاد؟ چه کسی به فکر این بود که با دستگاه ظلم و فسادِ آن روزِ یزیدی مبارزه کند؟ در چنین زمینهای، قیام عظیم حسینی بهوجود آمد، که هم با دشمن مبارزه کرد و هم با روحیۀ راحتطلبی فسادپذیرِ رو به تباهیِ میانِ مسلمانانِ عادی و معمولی. این مهم است. (1371/11/6)
هدف قیام امام حسین
خب، اگر در نظر بگیرید، حضرت ابیعبدالله علیهالسلام را از آن روزی که از مدینه خارج شد بهطرف مکه آمد، تا آن روزی که در کربلا شربت گوارای شهادت را نوشید، شاید بشود گفت بیش از صد درس مهم در این حرکت چندماهه، انسان میتواند بشمارد. حالا نخواستم بگویم هزارها درس؛ میشود آنطوری هم گفت، هزارها درس هست؛ خب بله، هر اشارۀ آن بزرگوار ممکن است یک درسی باشد؛ اما اینیکه میگویم بیش از صد درس، یعنی اگر ما بخواهیم این کارها را مورد مداقه[9] قرار بدهیم، صد عنوان و سرفصلی از آن میشود بهدست آورد که هرکدامی برای یک امت، برای یک تاریخ، برای یک کشور، برای تربیت خود، برای ادارۀ جامعه، برای قرب به خدا، درس است. اینطوری است که حسینبنعلی ارواحنافداهوفدااسمه وذکره اینطور در دنیا مثل خورشیدی در میان مقدسین عالم میدرخشد؛ یعنی انبیا و اولیا و ائمه و شهدا و صالحین را در نظر بگیرید! اگر آنها مثل ماهها و ستارهها باشند، این بزرگوار مثل خورشید میدرخشد. این، بهخاطر همینهاست.
خب، ولی این صد درس به کنار؛ یک درس اصلی در این عمل هست. من امروز سعی کردم بلکه بتوانم آن درس اصلی را در این قضیه به شما عرض بکنم. همۀ آنها حاشیه است، این متن است. «چرا قیام کرد؟» این درس است. چرا قیام کرد؟ خب آقا! شما در مدینه محترم، در مکه محترم، در یمن، آنهمه شیعه، بروید به یک گوشهای که با یزید هم کاری نداشته باشید، یزید هم با شما کاری نداشته باشد! اینهمه مرید، اینهمه شیعیان؛ زندگی بکنید، عبادت کنید، تبلیغ کنید! چرا قیام کردید؟ قضیه چیست؟ این، آن سؤال اصلی است؛ این، آن درس اصلی است. نمیگوییم کسی نگفته است این مطلب را؛ چرا، انصافاً خیلی هم کار کردند، تلاش کردند، در این زمینه حرف هم زیاد زدند. حالا اینی هم که ما امروز عرض میکنیم، به نظر خودمان یک برداشت جامعی است، یک دید تازهای است در این قضیه.
بعضیها اینطور دوست دارند بگویند که حضرت خواست حکومت فاسد یزید را بزند کنار، خودش یک حکومت تشکیل بدهد. این هدفِ قیام ابیعبدالله علیهالسلام بود. این حرف، نیمهدرست است؛ نمیگویم غلط است، اما نیمهدرست است. اگر مقصود از این حرف، این است که این بزرگوار قیام کردند برای تشکیل حکومت؛ به این نحو که تا ببینند نمیشود انسان به نتیجه برسد، بگویند خب دیگر نشد، برگردیم؛ خب کسی که بهقصد حکومت، حرکت میکند، تا آنجایی پیش میرود که ببیند این کار، شدنی است؛ تا دید که نه دیگر، احتمال شدنِ این کار وجود ندارد، یا احتمال عقلایی وجود ندارد، وظیفهاش این است که برگردد. اگر هدف، تشکیل حکومت است، تا آنجایی جایز است انسان برود که بشود رفت. آنجایی که نشود رفت، باید برگشت. اگر آنکسیکه میگوید هدف حضرت از این قیام، تشکیل حکومت حَقۀ علوی است مرادش این است، نه این درست نیست؛ برای اینکه مجموع این حرکت، این را نشان نمیدهد. حالا بعد شرح میدهیم، معلوم میشود.
بعضی آمدند در نقطۀ مقابل، گفتند نه آقا، حکومت چیست، حضرت میدانست که حکومت نمیتواند تشکیل بدهد، بلکه اصلاً آمد تا کشته بشود، آمد تا شهید بشود! این حرف هم یک مدتی خیلی شایع بود سر زبانها. بعضی با تعبیرات زیبای شاعرانهای هم این را بیان میکردند. بعد من دیدم بعضی از علمای بزرگ ما هم این را فرمودهاند. حرف جدیدی نبوده است، که حضرت اصلاً قیام کرد برای اینکه شهید بشود. چون با ماندن نمیشد کاری کرد، گفت پس برویم با شهیدشدن، کاری بکنیم! این حرف هم، نه؛ ما در اسناد شرعی، مدارک اسلامی این را نداریم که برو خودت را بینداز به کام کشتهشدن؛ ما اینطور چیزی نداریم. شهادت را که ما در شرع مقدس میشناسیم، در روایات و آیات قرآن از آن نشانی میبینیم، معنای آن این است که انسان دنبال یک هدف مقدسی که یا واجب است یا راجح[10] است، برود در آن راه، تن به کشتن هم بدهد. این، آن شهادتِ صحیح اسلامی است. اما اینکه آدم، اصلاً راه بیفتد برای اینکه من بروم کشته بشوم، تا به تعبیر یکی از علما، یک تعبیر شاعرانۀ اینطوری: خون من پای ظالم را بلغزاند و او را به زمین بزند؛ نه، اینها نیست آن چیزی که برای آن حادثۀ به آن عظمت است. در اینهم بخشی از حقیقت هست؛ اما نهخیر! این نیست هدف حضرت. پس بهطورخلاصه، نه میتوانیم بگوییم که حضرت قیام کرد برای تشکیل حکومت و هدفش تشکیل حکومت بود ـ نمیشود گفت ـ و نه میتوانیم بگوییم حضرت قیام کرد برای شهیدشدن، این را هم نمیتوانیم بگوییم؛ یک چیز دیگری است.
بنده به نظرم اینطور میرسد که آنکسانیکه گفتهاند هدف، «حکومت» بود، یا هدف، «شهادت» بود، اینها خَلط[11] کردهاند میان هدف و نتیجه. نهخیر! هدف، اینها نبود. یک هدف دیگری داشت امام حسین علیهالسلام منتها رسیدن به آن هدفِ دیگر، یک راهی را، یک حرکتی را میطلبید که این حرکت، یکی از دو نتیجه را داشت، یا حکومت بود یا شهادت بود. البته حضرت برای هر دو هم آمادگی داشت. هم مقدمات حکومت را آماده کرد و میکرد؛ هم مقدمات شهادت را آماده کرد و میکرد. هم برای این توطینِ نفْس[12] میکرد، هم برای آن. هرکدام هم میشد، درست بود، ایرادی نداشت؛ اما هیچکدام هدف نبود، این دوتا، نتیجه بودند نه هدف. هدف، چیز دیگری است.
هدف چیست؟ اول آن هدف را بهطورخلاصه در یک جمله عرض میکنم، بعد یک مقداری توضیح میدهم. اگر بخواهیم هدف امام حسین علیهالسلام را بیان کنیم، باید اینطور بگوییم که هدف آن بزرگوار عبارت بود از انجامدادن یک واجب عظیمی از واجبات دین، که آن واجب عظیم را هیچکس قبل از امام حسین انجام نداده بود حتی خود پیغمبر. نه پیغمبر این واجب را انجام داده بود، نه امیرالمؤمنین انجام داده بود، نه امام حسن مجتبی. یک واجبی بود که در بنای کلی نظام فکری و ارزشی و عملی اسلام، جای مهمی دارد. با وجود اینکه این واجب، خیلی مهم است، خیلی اساسی است، تا زمان امام حسین به این واجب عمل نشده بود؛ چرا؟ عرض میکنم که چرا عمل نشده بود. امام حسین باید این واجب را عمل میکرد تا درسی باشد برای همۀ تاریخ. مثلاینکه پیغمبر، حکومت تشکیل داد؛ تشکیل حکومت درسی شد برای همۀ تاریخ اسلام، فقط حُکمش را نیاوردند. یا پیغمبر، جهاد فیسبیلالله کرد، این درسی شد برای همۀ تاریخ مسلمین و تاریخ بشر تا ابد. این واجب هم باید بهوسیلۀ امام حسین علیهالسلام انجام میگرفت تا درسی عملی باشد برای مسلمانها و برای طول تاریخ.
حالا چرا امام حسین این کار را بکند؟ چون زمینۀ انجام آن واجب، در زمان امام حسین پیش آمد. اگر این زمینه در زمان امام حسین پیش نمیآمد؛ مثلاً در زمان امام علیالنقی علیهالسلام پیش میآمد، همین کار را امام علیالنقی علیهالسلام میکرد؛ حادثۀ عظیم، ذبح عظیم تاریخ اسلام میشد امام علیالنقی علیهالصلاةوالسلام. اگر در زمان امام حسن مجتبی پیش میآمد، آن بزرگوار میکرد. اگر زمان امام صادق پیش میآمد، آن بزرگوار میکرد. در زمان قبل از امام حسین پیش نیامد، بعد از امام حسین هم پیش نیامد، در تمام طول حضور ائمه تا دوران غیبت پیش نیامد، زمان امام حسین پیش آمد.
پس هدف، عبارت شد از انجام این واجب ـ که حالا شرح میدهم که این واجب چیست ـ آنوقت انجام این واجب بهطور طبیعی به یکی از دو نتیجه میرسد؛ یا آدم این واجب را که انجام داد نتیجهاش این میشود که به قدرت و حکومت میرسد؛ اهلاً و سهلاً، امام حسین حاضر بود. اگر به قدرت هم میرسید، حضرت قدرت را محکم میگرفت و جامعه را مثل زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین اداره میکرد. یکوقت هم هست که نه، انجام این واجب، به حکومت نمیرسد، به شهادت میرسد. [برای] آنهم حاضر بود امام حسین. و خدا امام حسین را طوری آفریده بود ـ یعنی این بزرگواران را طوری آفریده ـ که بتواند بار سنگین آنچنان شهادتی را هم که برای این امر پیش میآمد، تحمل کند و تحمل هم کرد. که حالا داستان مصائب کربلا، یک داستان عظیم دیگری است. خب این خلاصۀ مطلب، حالا اندکی توضیح بدهم قضیه را.
پیغمبر اکرم و هر پیغمبری وقتیکه میآید، یک مجموعۀ احکام را میآورد، این احکامی که میآورد، بعضی فردی است، برای این است که انسان خودش را اصلاح کند؛ بعضی اجتماعی است، برای این است که دنیای بشر را آباد، زندگی بشر را اداره کند، اجتماعات بشر را بهپا بدارد؛ یک مجموعۀ احکامی است، به این مجموعه میگویند نظام اسلامی. خُب، اسلام بر قلب مقدس پیغمبر اکرم نازل شد. نماز را آورد، روزه را آورد، زکات را آورد، انفاقات را آورد، حج را آورد، احکام خانواده را آورد، ارتباطات شخصی را آورد، بعد جهادِ فیسبیلالله را آورد، تشکیل حکومت را آورد، اقتصاد اسلامی را آورد، روابط حاکم و مردم را آورد، وظایف مردم درمقابل حکومت را آورد. این مجموعه، همه را اسلام عرضه کرد بر بشریت، همه را هم پیغمبر اکرم بیان کرد. «یا اَیُّهَا النّاسُ وَ اللهِ ما مِن شَیءٍ یُقَرِّبُکُم مِنَ الجَنَّةِ وَ یُباعِدُکُم مِنَ النّارِ اِلّاٰ وَ قَد اَمَرتُکُم بِهِ»[13]؛ همۀ آن چیزهایی که یک انسان را و یک جامعۀ انسانی را ـ هم یک فرد بشر را، هم یک جامعۀ انسانی را ـ میتواند به سعادت برساند، همه را پیغمبر اکرم بیان کرد. نهفقط بیان، بلکه آنها را عمل کرد، پیاده کرد.
خب، در زمان پیغمبر حکومت اسلامی تشکیل شد، جامعۀ اسلامی تشکیل شد، اقتصاد اسلامی پیاده شد، جهاد اسلامی برپا شد، زکات اسلامی گرفته شد؛ شد یک کشور اسلامی، یک نظام اسلامی. مهندس این نظام نبی اکرم است و آنکسیکه بهجای او مینشیند. راهبر این قطار در این خط، نبی اکرم است و آنکسیکه بهجای او مینشیند. خط هم روشن و مشخص. باید جامعۀ اسلامی و فرد اسلامی بر روی این خط و دراینجهت و از این راه حرکت کند؛ که اگر چنین حرکتی هم انجام بگیرد، آنوقت انسانها به کمال میرسند؛ انسانها صالح میشوند، انسانها فرشتهگون میشوند، از میان مردم ظلم از بین میرود؛ بدی از بین میرود، فساد از بین میرود، اختلاف از بین میرود، فقر از بین میرود، جهل از بین میرود. بشر به خوشبختی کامل میرسد، میشود بندۀ کامل خدا. این نظام را اسلام بهوسیلۀ نبی اکرم آورد و پیاده کرد در جامعۀ آن روز بشر. در کجا؟ در گوشهای که اسمش مدینه بود و بعد هم توسعه داد به مکه و چند تا شهر دیگر.
خب، یک سؤالی اینجا باقی میماند و آن اینکه، حالا اگر این قطاری را که پیغمبر اکرم به راه انداخته است بر روی این خط، یک دستی، یک حادثهای آمد این قطار را از خط خارج کرد، تکلیف چیست؟ اگر جامعۀ اسلامی منحرف شد، اگر این انحراف به جایی رسید که خوفِ انحرافِ کل اسلام و معارف اسلام بود، [تکلیف چیست؟] چون دو جور انحراف داریم. یکوقت مردم فاسد میشوند؛ خب خیلی اوقات چنین چیزی پیش میآید، اما احکام اسلامی از بین نمیرود؛ لکن یکوقت مردم که فاسد میشوند، حکومتها هم فاسد میشوند، علما هم فاسد میشوند، گویندگان دین هم فاسد میشوند. از آدمهای فاسد، دینِ صحیح صادر نمیشود اصلاً. قرآن را تحریف میکنند، حقایق را تحریف میکنند. خوبها را بد میکنند، بدها را خوب میکنند، منکر را معروف میکنند، معروف را منکر میکنند. خطی را که به این سمت مثلاً کشیده است اسلام، میآیند صدوهشتاد درجه عوض میکنند بهسمت دیگر. اگر جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی به یکچنین چیزی دچار شد، تکلیف چیست؟
خب، پیغمبر البته فرموده بود تکلیف چیست. قرآن هم فرموده است تکلیف چیست؛ «مَن یَرتَدَّ مِنکُم عَن دینِهِ فَسَوفَ یَأتِی اللهُ بِقَومٍ یُحِبُّهُم وَ یُحِبّونَهُ»[14] تا آخر، و آیات زیاد دیگری و روایات فراوان دیگری و همین روایتی که از قول امام حسین نقل میکنم برایتان، که امام حسین این روایت پیغمبر را خواند برای مردم. پیغمبر فرموده بود؛ اما آیا پیغمبر به این حکم الهی میتوانست عمل کند؟ نه، چون این حکم الهی وقتی قابل عمل است که جامعه منحرف شده باشد. اگر منحرف شد جامعه، یک کاری باید کرد. خدا یک حکمی دارد در اینجا. در جوامعی که انحراف پیش میآید ـ به آن حدی که عرض کردیم ـ که خطر انحرافِ اصل اسلام هست، خب خدا یک تکلیفی دارد. خدا که انسان را بیتکلیف نمیگذارد در هیچ قضیهای. این تکلیف را پیغمبر فرموده است. قرآن و حدیث گفتند، اما پیغمبر که نمیتواند به این تکلیف عمل کند، چرا نمیتواند؟ چون این تکلیف را آنوقتی میشود عمل کرد که جامعه، منحرف شده باشد؛ زمان پیغمبر که جامعه منحرف نشده است. زمان امیرالمؤمنین، که جامعه منحرف نشده است به آن شکل. در زمان امام حسن که معاویه در رأس حکومت است، اگرچه که خیلی از نشانههای آن انحراف، پدید آمده است، اما به آن حدی نرسیده است هنوز که آن خوفِ تبدیلِ کلی اسلام وجود داشته باشد. چرا، شاید بشود گفت در یک برههای از زمان، یکچنین وضعیتی هم پیش آمد؛ اما در آنوقت، فرصتی نبود که این کار انجام بگیرد، موقعیت مناسبی نبود؛ این حکمی را که جزو مجموعۀ احکام اسلامی است، از خود حکومت اهمیتش کمتر نیست؛ چون حکومت، یعنی ادارۀ جامعه. خب، اگر جامعه بهتدریج از خط خارج شد و خراب شد و فاسد شد و حکم خدا تبدیل شد، اگر ما آن حکم تغییر وضع و تجدید حیات یا به تعبیر امروز، انقلاب؛ اگر آن حکم انقلاب را، حکم تجدید حیات را نداشته باشیم، خب این حکومت به چه دردی میخورد ـ حکومتی که در اسلام آمده است ـ وقتی فاسد شده است و از خط خارج شده است؟ پس آن حکمی که مربوط است به برگرداندن جامعۀ منحرف به خط اصلی، این حکم از خود حکم حکومت اهمیتش کمتر نیست. شاید بشود گفت از جهاد با کفار اهمیتش بیشتر است. شاید بشود گفت از امربهمعروف و نهیازمنکرِ معمولی در یک جامعۀ اسلامی اهمیتش بیشتر است. شاید حتی بشود گفت از عبادات بزرگ الهی و از حج، اهمیت این حکم بیشتر است. چرا؟ برای خاطر اینکه درحقیقت این حکم، تضمینکنندۀ زندهشدن اسلام است؛ بعد از آنیکه مشرِف به مردن است، یا مرده است و از بین رفته است.
خب، چه کسی باید این حکم را انجام بدهد؟ چه کسی باید این تکلیف را بهجا بیاورد؟ یکی از جانشینان پیغمبر، که در زمانی واقع بشود که آن انحراف، بهوجود آمده است. البته بهشرط اینکه البته موقعیت مناسب باشد، چون تکلیف به چیزی که فایده ندارد خدای متعال نکرده است. اگر موقعیت مناسب نباشد، هر کاری بکنند، فایدهای ندارد، اثر نمیبخشد. باید موقعیت مناسب باشد. البته موقعیت مناسب بودن هم یک معنای دیگری دارد، نهاینکه بگوییم چون خطر دارد، پس موقعیت مناسب نیست؛ نه، این نیست مراد. باید موقعیت مناسب باشد، یعنی انسان بداند که این کار را که کرد، نتیجهای بر او مترتب میشود؛ یعنی ابلاغ پیام به مردم خواهد شد، مردم خواهند فهمید، در اشتباه نخواهند ماند. این، آن تکلیفی است که باید یک نفری انجام میداد. حالا در زمان امام حسین علیهالسلام هم آن انحراف بهوجود آمده است، هم آن فرصت پیدا شده است.
پس حسین باید قیام کند. انحراف پیدا شده است، برای اینکه بعد از معاویه کسی به حکومت رسیده است که حتی ظواهر اسلام را هم رعایت نمیکند. شُربِ خَمر میکند، کارهای خلاف میکند. تعرضات و فسادهای جنسی را واضح انجام میدهد. علیه قرآن حرف میزند. شعر برخلاف قرآن و بر رد ِدین میگوید؛ علناً، علناً مخالف با اسلام است. منتها چون اسمش رئیس مسلمانهاست، حالا نمیخواهد اسم اسلام را براندازد. اما عامل به اسلام نیست، علاقهمند به اسلام نیست، دلسوز به اسلام نیست، بلکه با عمل خود، دارد مثل یک چشمهای که آبِ گندیده از آن مرتب تراوش میکند و میریزد بیرون و همۀ دامنه را پر میکند، دارد از وجود او آب گندیده میریزد و همۀ جامعۀ اسلامی را پر خواهد کرد. حاکم فاسد؛ اینطوری است دیگر حاکم فاسد؛ چون حاکم، در رأس قله است. آنچه از او تراوش کند، در همانجا نمیماند، میریزد همۀ قله را فرامیگیرد، برخلاف مردم عادی. مردم عادی، هرکدام جای خودشان را دارند. البته هرکس بالاتر است، هرکس موقعیت بالاتری دارد در جامعه، فساد او ضررش بیشتر است. آدمهای عادی، فسادشان برای خودشان، ممکن است برای یک عدهای دورُوبرشان موجب فساد باشد؛ اما آنکسیکه در رأس قرار گرفته است، او اگر فاسد شد، فساد او میریزد همۀ فضا را پر میکند؛ همچنانیکه اگر صالح شد، صلاح او میریزد و همۀ دامنه را فرامیگیرد. یکچنین کسی با آن فساد، بعد از معاویه، شده است خلیفۀ مسلمین؛ خلیفۀ پیغمبر! خب دیگر از این انحراف بالاتر؟!
زمینه هم آماده است. زمینه آماده است، یعنی چه؟ یعنی خطر نیست؟ چرا، خب خطر که هست. مگر ممکن است آنکسیکه در رأس قدرت است، درمقابل انسانهای معارض، برای آنها خطر نیافریند؟ خب معلوم است جنگ است دیگر! شما او را میخواهی از تخت قدرت بکِشی پایین، او بنشیند تماشا کند؟! خب او هم بدیهی است که ضربه میزند به شما. پس خطر هست. اینیکه میگوییم موقعیت مناسب است، یعنی فضای جامعۀ اسلامی، طوری است که پیام امام حسین ممکن است به گوش انسانها در همان زمان و در طول تاریخ برسد. اگر در زمان معاویه، امام حسین میخواست قیام کند، پیام او دفن میشد. این بهخاطر وضع حکومت در زمان معاویه است که من حالا نمیخواهم آن را شرح بدهم. سیاستها طوری بود که مردم نمیتوانستند حقانیت سخن حق را بشنوند. لذا همین امام حسین، ده سال این امام بزرگوار در زمان خلافت معاویه بود، چیزی نگفت. کاری نکرد، اقدامی نکرد، قیامی نکرد. چون موقعیت، آنجا مناسب نبود. قبلش هم امام حسن علیهالسلام بود. ایشان هم قیام نکرد؛ چون موقعیت مناسب نبود. نهاینکه امام حسین اهل این کار بود، امام حسن اهل این کار نبود. امام حسن و امام حسین، فرقی ندارند. امام حسین و امام سجاد، فرقی ندارند. امام حسین و امام علیالنقی و امام حسن عسکری علیهمالسلام فرقی ندارند. البته حالا که این بزرگوار، این مجاهدت را کرده است، البته که مقامش بالاتر از کسانی است که نکردند؛ اما از لحاظ مقام امامت اینها یکسانند. برای آن بزرگوار هم پیش میآمد، همین کار را میکرد و به همین مقام میرسید.
خب، امام حسین، هم درمقابل چنین انحرافی قرار گرفته است، پس باید آن تکلیف را انجام بدهد، موقعیت هم مناسب است؛ پس دیگر عذری وجود ندارد. لذا وقتی عبداللهبنجعفر و محمدبنحنفیه و عبداللهبنعباس، اینها کسانی بودند که عامی که نبودند، اینها همه دینشناس بودند، آدمهای عارف، عالم، چیزفهم؛ اینها هم وقتی به حضرت میگفتند آقا! خطر دارد، نروید، میخواستند بگویند خب خطری که در سر راهِ تکلیف بود، تکلیف، برداشته است. آنها نمیفهمیدند که این تکلیف، تکلیفی نیست که با خطر برداشته بشود. خب خطر داشته باشد! این تکلیف همیشه خطر دارد. کِی ممکن است انسان، علیه یک قدرتی آنچنان مقتدر بهحسبِ ظاهر قیام کند و خطر نداشته باشد؟! مگر میشود چنین چیزی؟! این تکلیف، همیشه خطر دارد.
..کاری که در زمان امام حسین انجام گرفت، نسخۀ کوچکش هم در زمان امام ما انجام گرفت. منتها آنجا به نتیجۀ شهادت رسید، اینجا به نتیجۀ حکومت رسید. این همان است، فرقی نمیکند. هدف امام حسین با هدف امام بزرگوار ما یکی بود. این مطلب، اساس معارف حسینی است. معارف حسینی، یک بخش عظیمی از معارف شیعه است. این پایۀ همه است و خود، یکی از پایههای اسلام است.
پس هدف، عبارت شد از بازگرداندن جامعۀ اسلامی به خط صحیح. کِی؟ آنوقتیکه راه، عوضی شده است و جهالت و ظلم و استبداد و خیانتِ کسانی، مسلمین را منحرف کرده است؛ این یک. زمینه هم آماده است، شرایط هم آماده است. البته دوران تاریخ اوقات مختلفی هست، گاهی شرایط آماده است، گاهی آماده نیست. زمان امام حسین آماده بود، زمان ما هم آماده بود. امام همان کار را کردند. همانطورکه عرض کردیم هدف یکی بود. منتها وقتی انسان دنبال این هدف، به راه میافتد و میخواهد قیام کند علیه حکومت باطل و مرکز باطل، برای اینکه اسلام را و جامعه و نظام اسلامی را برگرداند به مرکز صحیح خود، یکوقت هست که وقتی قیام کرد، این قیام میرسد به حکومت؛ این یک شکلش است. در زمان ما اینطوری شد بحمدالله، رسید به حکومت. یکوقت این قیام، نمیرسد به حکومت، میرسد به شهادت؛ آیا دراینصورت، واجب نیست؟ چرا، به شهادت هم برسد واجب است. آیا در این صورتی که به شهادت برسد، دیگر قیام فایدهای ندارد؟ چرا، هیچ فرقی نمیکند. این قیام، این حرکت، در هر دو صورت فایده دارد چه به شهادت برسد، چه به حکومت برسد؛ منتها هرکدام یکجور فایدهای دارد. باید انجام داد؛ باید حرکت کرد. و این، آن کاری بود که امام حسین انجام داد. منتها امام حسین علیهالسلام آن کسی بود که برای اولینبار این حرکت را انجام داد؛ قبل از او انجام نشده بود. چون قبل از او چنین زمینهای بهوجود نیامده بود، انحرافی بهوجود نیامده بود در زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین، یا اگر هم مواردی، انحرافی بود، زمینه مناسب نبود و مقتضی نبود. زمان امام حسین هر دو وجود داشت. این، آن اصل قضیه است در باب نهضت امام حسین.
پس میتوانیم اینطوری جمعبندی کنیم، بگوییم امام حسین قیام کرد تا آن واجب بزرگی که عبارت است از تجدیدِ بنای نظام اسلامی و جامعۀ اسلامی یا قیام درمقابل انحرافاتِ بزرگ در جامعۀ اسلامی، این را انجام بدهد. این از طریق قیام است، از طریق امربهمعروف و نهیازمنکر است؛ بلکه خودش یک مصداق بزرگ امربهمعروف و نهیازمنکر است. البته این کار، همانطورکه عرض کردیم گاهی میرسد به نتیجۀ حکومت، امام حسین برای این آماده بود؛ گاهی هم به نتیجۀ شهادت، برای اینهم آماده بود.
اشارات امام به هدف قیام انقلابی خود
حالا ما به چه دلیل این مطلب را عرض میکنیم؟ این را ما از کلمات خود امام حسین بهدست میآوریم. من اینجا در میان کلمات حضرت ابیعبدالله علیهالسلام چند تا را انتخاب کردم ـ البته بیش از اینهاست ـ که همه همین معنا را بیان میکند. اول در مدینه، آن شبی که ولیدِ حاکم مدینه، حضرت را بردند و احضار کرد و گفتند بله، معاویه از دنیا رفته است و شما باید [با یزید] بیعت کنید و حضرت به او فرمود که باشد، تا صبح بشود ببینیم. «وَ نَنظُرُ وَ تَنظُرونَ اَیُّنا اَحَقُّ بِالبَیعَةِ وَ الخِلافَةِ»[15] برویم فکر کنیم، ببینیم ما باید خلیفه بشویم، یا یزید باید خلیفه بشود. فردای آن روز مروان، حضرت را در کوچههای مدینه دید، گفت یا اباعبدالله! تو خودت را داری به کشتن میدهی، چرا بیعت نمیکنی با خلیفه؟ بیا بیعت کن، خودت را به کشتن نده، خودت را به زحمت نینداز. حضرت در جوابِ او این جمله را فرمودند، فرمود: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعونَ وَ عَلَی الاِسلامِ السَّلامُ اِذ قَد بُلِیَتِ الاُمَّةُ بِراعٍ مِثلِ یَزیدَ»؛ با اسلام دیگر باید خداحافظی کرد، بدرود گفت، آنوقتیکه حاکمی مثل یزید بر سر کار بیاید و اسلام مبتلا بشود به حاکمی مثل یزید. قضیۀ شخصِ یزید نیست، مثل یزید. حضرت میخواهد بفرماید که تا حالا هرچه بود قابل تحمل بود؛ اما الان حساب اصل اسلام، پای اصل دین و نظام اسلامی در میان است و نابود خواهد شد با حکومت کسی مثل یزید. اشاره میکند به اینکه خطر انحراف، خطر جدی است. مسئله عبارت است از خطر بر اصل اسلام. این یک.
در وصیتی [به محمدبنحنفیه] که هنگام خروج از مکه ـ البته هم هنگام خروج از مدینه، هم هنگام خروج از مکه، حضرت ابیعبدالله علیهالسلام با محمدبنحنفیه صحبتهایی داشتند؛ به نظر من میرسد که مربوط است این وصیت به هنگامیکه از مکه میخواستند خارج بشوند در ماه ذیحجه، که محمد هم آمده بود به مکه، آنجا هم با حضرت صحبتهایی داشت، این برای آنجاست ـ حضرت یک چیزی نوشتند دادند به برادرشان محمدبنحنفیه بهعنوان وصیت. آنجا بعد از شهادت به وحدانیت خدا میرسند به: «اَنّی لَمْ اَخرُجْ اَشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفسِداً وَ لا ظالِماً»[16] یعنی کسانی اشتباه نکنند، تبلیغاتچیها هم نیایند تبلیغ کنند که امام حسین هم مثل اینکسانیکه این گوشه و آن گوشه خروج میکنند برای اینکه قدرت را به چنگ بگیرند، برای خودنمایی، برای عیش، برای ظلم، برای فساد وارد میدان مبارزه و جنگ میشود، کار ما ازاینقبیل نیست؛ «وَ اِنَّمَا خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی». اصلاح، عنوان این کار همین «اصلاح» است، میخواهم اصلاح کنم. این همان واجبی است که قبل از امام حسین انجام نگرفته بوده است. «وَ اِنَّمَا خَرَجتُ لِطَلَبِ الاِصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی» این اصلاح از طریق «خروج» است، یعنی قیام؛ خروج یعنی قیام. این را حضرت در این وصیتنامه ذکر کردند، تصریح به این معناست تقریباً؛ یعنی اولاً میخواهیم خروج کنیم، یعنی قیام کنیم و این قیام ما هم برای اصلاح است، نه برای این است که حتماً باید به حکومت برسیم، نه برای این است که حتماً باید برویم شهید بشویم، نه؛ میخواهیم اصلاح کنیم. البته اصلاح، کار کوچکی نیست. یکوقت شرایط طوری است که به حکومت میرسد، خودش زمام قدرت را بهدست میگیرد؛ یکوقت نمیتواند این کار را بکند، نمیشود، شهید میشود. درعینحال هر دو، قیام برای اصلاح است. بعد میفرماید: «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَیٰ عَنِ المُنکَرِ وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی»؛ این اصلاح از این طریق است، این، همانیکه عرض کردیم مصداق امربهمعروف و نهیازمنکر است. اینهم یک بیان دیگر.
در مکه، حضرت دو نامه نوشتهاند؛ یکی به رؤسای بصره، یکی به رؤسای کوفه. به رؤسای بصره در نامۀ حضرت، اینطور آمده است: «وَ قَد بَعَثتُ رَسولی اِلَیکُم بِهذَا الکِتابِ وَ اِنّی اَدعوکُم اِلَی کِتابِ اللهِ وَ اِلَی سُنَّةِ نبیّهِ، فَاِنَّ السُنَّةَ قَد اُمیتَت، و اِنَّ البِدعَةَ قَد اُحیِیَت فَاِن تُجیبوا دَعوَتی وَ تُطیعوا اَمری اَهدِکُم سَبیلَ الرَّشادِ»[17] من میخواهم بدعت را از بین ببرم، سنت را احیا کنم؛ زیرا سنت را میراندهاند و بدعت را زنده کردهاند، اگر دنبال من آمدید راهِ راست با من است؛ یعنی همان تکلیف بزرگ را میخواهم انجام بدهم که احیای اسلام است و احیای سنت پیغمبر و نظام اسلامی است؛ این نامه به اهل بصره. بعد در نامه به اهل کوفه فرمود: «فَلَعَمری مَا الاِمامُ اِلَّا الحاکِمُ بِالکِتابِ القائِمُ بِالقِسطِ الدّائِنُ بِدینِ الحَقِّ الحابِسُ نَفسَهُ عَلیَٰ ذلِکَ لِلّٰهِ»[18] امام و پیشوا و رئیسِ جامعۀ اسلامی نمیتواند کسی باشد که اهل فسق و فجور و خیانت و فساد و دوری از خدا و اینهاست. باید کسی باشد که به کتاب خدا عمل کند، یعنی در جامعه عمل کند؛ نهاینکه خودش، نماز فقط بخواند در اتاقِ خلوت؛ یعنی عمل به کتاب را در جامعه زنده کند. اخذ به قسط و عدل کند، حق را قانون جامعه قرار بدهد؛ «اَلدّائِنُ بِدینِ الحَقِّ» یعنی دین جامعه و آیین جامعه و قانون و مقررات جامعه را حق قرار بدهد، باطل را بگذارد کنار. «اَلحابِسُ نَفسَهُ عَلیٰ ذلِکَ لِلّٰهِ»؛ ظاهراً معنای این جمله این است که در خط مستقیم الهی خودش را به هر کیفیتی است حفظ کند و اسیر جاذبههای شیطانی و مادی نشود، والسلام. یعنی، هدف را مشخص میکند.
از مکه خارج شدند. در بین راه در این منازل همینطور امام حسین در هرکدامی یک صحبتی دارند، با مخاطبین مختلف، لحنهای مختلف. در منزلی به نام «بَیضَه»، درحالیکه حرّبنیزید هم در کنار حضرت است؛ حضرت میروند، او هم دارد در کنار حضرت میآید. رسیدند به این منزل، فرود آمدند. شاید قبل از اینکه استراحت بکنند یا حالا بعد از اندکی استراحت، حضرت ایستاد، خطاب به این لشکر دشمن اینطوری فرمود: «اَیُّهَا النّاسُ، اِنَّ رَسولَ اللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ قالَ: مَن رَاَیٰ سُلطاناً جائِراً مُستَحِلًّا لِحُرَمِ اللهِ ناکِثاً لِعَهدِ اللهِ مُخالِفاً لِسُنَّةِ رَسولِ اللهِ یَعمَلُ فی عِبادِ اللهِ بِالاِثمِ وَ العُدوانِ لَم یُغَیِّر بِقَولٍ وَ لا فِعلٍ کانَ حَقّاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مُدخَلَهُ»[19] یعنی اگر کسی ببیند حاکمی در جامعه بر سر کار است که اینطوری است: «مَن رَاَیٰ سُلطاناً جائِراً» ظلم میکند، حرام خدا را حلال میشمارد، حلال خدا را حرام میشمارد، حکم الهی را کنار میزند، عمل نمیکند و دیگران را به عمل وادار نمیکند یعنی. در میان مردم با گناه عمل میکند، با دشمنی عمل میکند، با ظلم عمل میکند ـ یعنی حاکمِ فاسدِ ظالمِ جائر که یزید مصداق کاملش بود ـ اگر کسی چنین چیزی را ببیند در جامعۀ اسلامی، در میان امت من، پیغمبر فرمود: «لَمْ یُغَیِّرْ بِقَوْلٍ وَلَا فِعْلٍ» با زبان و عمل علیه او اقدام نکند، «کانَ حَقّاً عَلَی اللهِ اَن یُدخِلَهُ مُدخَلَهُ» یعنی خدای متعال این ساکتِ بیتفاوتِ بیعمل را هم به سرنوشتی دچار میکند که آن ظالم را دچار کرده است در قیامت؛ یعنی با او در یک صف و در یک جناح قرار میگیرد. این را پیغمبر فرموده است. اینکه عرض کردیم پیغمبر حکم این مطلب را زبانی فرمودند اینهم یکی از نمونههایش. پیغمبر پس مشخص کرده بودند که اگر نظام اسلامی منحرف شد چهکار باید کرد. امام حسین هم استناد میکند به همین فرمایش پیغمبر.
پس تکلیف چه شد؟ تکلیف، «یُغَیِّر بِقَولٍ وَ لا فِعلٍ» شد. باید اگر در چنین شرایطی قرار گرفت ـ البته در زمانی که موقعیت، مناسب باشد همانطورکه عرض کردیم ـ واجب است انسان درمقابل این عمل قیام کند و اقدام کند. به هرکجا میخواهد برسد؛ کشته بشود، زنده بماند، بهحسب ظاهر موفق بشود، نشود. باید درمقابل این وضعیت هر مسلمانی قیام کند و اقدام کند. این تکلیفی است که پیغمبر فرموده است. بعد [امام حسین] فرمود: «وَ اِنِّی اَحَقُّ بِهذَا» من از همۀ مسلمانها شایستهترم به اینکه این قیام را و این اقدام را بکنم، خب من پسر پیغمبرم. اگر پیغمبر بر تکتک مسلمانها این تغییر را یعنی همین اقدام را واجب کرده است، خب حسینبنعلی، پسر پیغمبر، وارث علم و حکمت پیغمبر، این، از دیگران واجبتر است، مناسبتر است که اقدام کند؛ خب من بهخاطر این است که قیام کردم؛ پس علت قیام خود را دارد بیان میکند. تغییر یعنی همان قیام و اقدام درمقابل آنچنان وضعیتی. اینهم یک بیان.
در منزلِ «عُذَیب»، چهار نفر به حضرت ملحق شدند، حضرت فرمود: «اَمّا وَ اللهِ اِنِّی لَاَرجو اَن یَکونَ خَیراً ما اَرادَ اللهُ بِنا، قُتِلنا اَم ظَفِرنا»[20] ـ اینهم نشانۀ اینکه گفتیم فرقی نمیکند، چه به پیروزی برسند، چه کشته بشوند تفاوتی نمیکند؛ تکلیف، تکلیف است؛ باید انجام بگیرد ـ فرمود که من امیدم این است که خدای متعال، آن چیزی که برای ما در نظر گرفته است، این خیر ماست؛ چه ما کشته بشویم، چه به پیروزی برسیم، فرقی نمیکند؛ یعنی داریم تکلیفمان را انجام میدهیم.
در خطبۀ اول بعد از ورود به سرزمین کربلا: «قَد نَزَلَ مِنَ الاَمرِ ما قَد تَرَونَ»[21]؛ که مفصّلاً فرمود، بعد فرمود: «اَلا تَرَوْنَ اِلَی الحَقِّ لا یُعمَلُ بِهِ وَ اِلَی الباطِلِ لا یُتَناهَیٰ عَنهُ لِیَرغَبِ المُؤمِنُ فی لِقاءِ رَبِّهِ حَقّاً حَقّاً» تا آخر این خطبه.
خلاصه و جمعبندی کنم. پس امام حسین علیهالسلام برای انجام یک واجب، قیام کرد. این واجب در طول تاریخ متوجه به مسلمانهاست، به یکایک مسلمانها. این واجب هم عبارت است از اینکه هروقت دیدند نظامِ جامعۀ اسلامی دچار یک فساد بنیانی شده است و بیم آن هست که بهکلی احکام اسلام تغییر پیدا بکند، هر مسلمانی باید قیام کند. البته در شرایط مناسب، آنوقتیکه بداند این قیام اثر خواهد بخشید. جزو شرایط، زندهماندن نیست، کشتهنشدن نیست، اذیت و آزار ندیدن نیست؛ اینها جزو شرایط نیست. لذا امام حسین علیهالسلام قیام کرد و عملاً این واجب را انجام داد تا درسی باشد برای همه. (1374/3/19)
حسینبنعلی علیهالسلام کاری کرد که وجدان مردم بیدار شد. لذا شما میبینید بعد از شهادت امام حسین علیهالسلام قیامهای اسلامی یکی پس از دیگری بهوجود آمد. البته سرکوب شد؛ اما مهم این نیست که حرکتی ازطرف دشمن سرکوب شود. البته تلخ است؛ اما تلختر از آن، این است که یک جامعه به جایی برسد که درمقابل دشمن، حالِ عکسالعمل نشاندادن پیدا نکند. این، خطرِ بزرگ است.
حسینبنعلی علیهالسلام کاری کرد که در همۀ دورانهای حکومتِ طواغیت، کسانی پیدا شدند و بااینکه از دوران صدر اسلام دورتر بودند، ارادهشان از دوران امام حسن مجتبی علیهالسلام برای مبارزه با دستگاه ظلم و فساد بیشتر بود. همه هم سرکوب شدند. از قضیۀ قیام مردم مدینه که به «حَرّه» معروف است، شروع کنید تا قضایای بعدی و قضایای توّابین و مختار، تا دوران بنیامیه و بنیعباس؛ مرتب در داخل ملتها قیام بهوجود آمد. این قیامها را چه کسی بهوجود آورد؟ حسینبنعلی علیهالسلام. اگر امام حسین علیهالسلام قیام نمیکرد، آیا روحیۀ تنبلی و گریز از مسئولیت تبدیل به روحیۀ ظلمستیزی و مسئولیتپذیری میشد؟ چرا میگوییم روحیۀ مسئولیتپذیری مرده بود؟ به دلیل اینکه امام حسین علیهالسلام از مدینه که مرکزِ بزرگزادگانِ اسلام بود، به مکه رفت. فرزند عباس، فرزند زبیر، فرزند عمر، فرزند خلفای صدر اسلام، همۀ اینها در مدینه جمع بودند و هیچکس حاضر نشد در آن قیام خونین و تاریخی، به امام حسین علیهالسلام کمک کند. پس، تا قبل از شروع قیام امام حسین علیهالسلام خواص هم حاضر نبودند قدمی بردارند. اما بعد از قیام امام حسین علیهالسلام این روحیه زنده شد. این، آن درس بزرگی است که در ماجرای عاشورا، در کنار درسهای دیگر باید بدانیم. عظمت این ماجرا این است.
اینکه «اَلمَوعودِ بِشَهادَتِهِ قَبلَ استِهلالِهِ وَ وِلادَتِهِ»[22]؛ اینکه از قبل از ولادت آن بزرگوار «بَکَتهُ السَّماءُ وَ مَن فیها وَ الاَرضُ وَ مَن عَلَیها»؛ حسینبنعلی علیهالسلام را در این عزای بزرگ مورد توجه قرار دادند و عزای او را گرامی داشتند و به تعبیر این دعا یا زیارت، بر او گریه کردند، به این خاطر است. لذا شما امروز وقتی نگاه میکنید، اسلام را زندهشدۀ حسینبنعلی علیهالسلام میدانید. او را پاسدارِ اسلام میدانید. (1371/11/6)
پاورقیها
۱.(ضمحل) ازهمپاشیدن، نابودشدن
۲.سوره مبارکه توبه/ آیه 73، «ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن.»
۳.(فکک) جدایی
۴.سوره مبارکه حدید/ آیه 20، «بدانید که زندگی دنیا بازی و سرگرمی و زینت و فخرفروشی شما به یکدیگر و فزونخواهی در اموال و فرزندان است.»
۵.(طلق) بیقید، آزاد
۶.(قرب) نزدیککردن
۷.(قلع) ریشهکنساختن، (قمع) سرکوبکردن
۸.البدایةوالنهایة/ ج8/ ص 319
۹.(دقق) در کاری دقت و باریکبینی کردن
۱۰.(رجح) غالب، فائق، بهتر
۱۱.(خلط) آمیختن، مخلوطکردن یک چیز با چیز دیگر
۱۲.به خود قبولاندن، چیزی را مقصد نهایی قراردادن
۱۳.«ای مردم! به خدا چیزی نبود که شما را به بهشت نزدیک و از آتش دور کند، جز آنکه بِدان دستورتان دادم» (الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب الطاعة و التقوی/ حدیث 2)
۱۴.سوره مبارکه مائده/ آیه 54، «هرکس از شما از دینش برگردد، خدا بهزودی جمعیتی را به عرصه میآورد که دوستشان دارد و دوستش میدارند.»
۱۵.بحارالانوار/ ج 44 / کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / حدیث 2/ ص 325
۱۶.«من برای سرکشی و دشمنی و فسادکردن و ظلمنمودن قیام نکردم، بلکه من بهمنظور ایجاد اصلاح در میان امت جدم قیام کردم، من در نظر دارم امربهمعروف و نهیازمنکر نمایم، من میخواهم مطابق سیرۀ جدم رسول خدا رفتار نمایم.» (الفتوح (احمدبناعثم کوفی، متوفی 314 ق)/ ج5/ ص21)
۱۷.تاریخالطبری/ ج5/ ص 357
۱۸.الارشاد/ باب تاریخ الامام الحسین و فضله/ فصل فی بیان مختصر من الاخبار من دعوته/ کتاب الامام الحسین الى اهل الکوفة/ ص39
۱۹.تاریخالطبری/ ج5/ ص 403
۲۰.«به خدا قسم امید دارم آنچه را خداوند برای ما اراده کرده، خیر است، چه کشته شویم، چه پیروز گردیم.» (تاریخالطبری/ ج5/ ص 405)
۲۱.«حالا کار به اینجا رسیده که مینگرید. آیا نمیبینید که به حق عمل نمیشود و از باطل جلوگیری نمیگردد؟ آنطور که مؤمن حق دارد که به دیدار خدایش مشتاق باشد.» (تحفالعقول (ابنشُعبه حَرّانى، متوفی قرن چهارم)/ و روی عن الامام ابیعبدالله الحسین/ و عنه فی قصار هذه المعانی/ ص 245)
۲۲.«کسی که پیش از به دنیا آمدنش، وعده و خبر شهادتش داده شد و آسمان و هرکس که در آن بود و زمین و هرکس بر روی آن بود، بر او گریه کرد.» (بحارالانوار/ ج 98/ کتاب المزار/ ابواب فضل زیارة سید شباب اهل الجنة/ باب 28/ حدیث 1/ ص 347)