رفتن به محتوای اصلی

زبان فارسی

نام‌های دیگر: فارسی، زبان علمی، زبان فارسی در هند

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

زبان فارسی، پاسداری از آن و گسترشش در جهان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در کنگره بزرگداشت اقبال لاهوری— ۱۳۶۴/۱۲/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۴۱۴۰۳

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

شاهدها (۲۷ پاراگراف)

پخش برنامهٔ فارسی صحیح برای جذب فارسی‌زبانان تاجیکستان و افغانستان

… هم در قسمت شرق ما و مسائل افغانستان این مسئله هست ــ منتها شرق و غرب به حدّت و فوریّت مسائل شمال کشور نیست که عمدتاً شامل خراسان و مازندران و آذربایجان شرقى و غربى میشود ــ مسائل بسیار مهمّى است. شما در خراسان برنامه پخش میکنید به یاد تاجیکها و تاجیکستان؛ چه تاجیکهاى شمال افغانستان که فارسى‌زبانند، چه تاجیکستان که الان بعد از هفتاد هشتاد سال دارد احساس فارسى بودن را میکند و یک هیجانى در او وجود دارد که میخواهد زبان فارسى را، زبان رودکى را ــ که مال خودش هم هست ــ یا زبان شعراى برجسته و ادباى قدیمى ما را به خودش نسبت بدهد؛ این را شما باید توجّه داشته باشید و جذب کنید. هر چه بشود شما برنامه‌ی فارسىِ خوب پخش کنید، هر چه بشود در ارائه‌ی فارسى ــ در شبکه سراسرى کلّاً این مسئله هست ــ بخصوص در آن منطقه، از زبان فارسى صحیح، بدون غلط استفاده بکنید، این به نفع ما است؛ یعنى به نفع همان هدفهایى است که عرض شد. حتّى مثلاً در ازبکستان عدّه‌ى زیادى فارسند؛ حتّى در ترکمنستان عدّه‌اى فارس دارد. میدانید، به مناسبت سیاستهایى که اتّحاد جماهیر شوروى داشته، اینها را تقسیم کردند؛ سمرقند و بخارا و مانند اینها جزو تاجیکستان نیست؛ زبان، …

کنار زدن زبان فارسی در هند به‌دست کمپانی هند شرقی و جایگزینی آن با اردو و انگلیسی

… با فرهنگ و ادبیّات ایرانى آشنا بودند، این ارتباط و اتّصال محفوظ بماند. میدانید که استعمار سالهایى ــ ده‌‌‌‌ها سال متمادى، شاید بعضى جاها قرنها ــ تلاش کرد تا آثار این فرهنگ ایرانى را که در خیلى از نقاط دنیا بوده بزداید. مثلاً در هند این معنا کاملاً واضح است؛ یعنى آن وقتى که کمپانى انگلیسى هند شرقى، وارد هند شد، یکى از اوّلین تلاشهایش این بود که زبان فارسى را کنار بزند. ملاحظه میکنید که اوّلِ کار، زبان اردو را رسمى کردند براى اینکه زبان فارسى را کنار بگذارند؛ بعد، خودِ زبان اردو را هم کنار زدند و زبان انگلیسى را کردند زبان رسمى. اینها مال قرن نوزدهم است؛ یعنى اینها از اوایل قرن نوزدهم شروع شده تا امروز. شما امروز اگر هند تشریف ببرید، با مردم غیر طبقات پایین انگلیسى حرف بزنید، همه میدانند؛ اصلاً زبانشان است؛ زبان رسمى، زبان دولتى، زبان ادارى، زبان انگلیسى است. یک روز همینها زبان فارسى …

اعتراف به تقصیر در رشد و گسترش زبان فارسی پیش و پس از انقلاب

در کار زبان فارسى باید اعتراف کنیم که تقصیر شده. نه فقط در این چند سال اوّل پیروزى انقلاب که هر کسى به کارى مشغول بود و به این مهم چندان پرداخته نشد بلکه در گذشته تقصیرهاى بزرگ‌تر و بیشترى هم شد. با اینکه در این کشور ادبا و شعرا و فارسى‌‌دانان و فارسى‌‌گویانِ بزرگى بودند، زبان فارسى آن رشدى را که بایستى بکند و آن سعه‌‌اى را که در دنیا باید پیدا کند، در این سنین متمادى پیدا نکرد.

گسترهٔ تاریخی نفوذ زبان فارسی از چین تا آسیای صغیر و هند

همان‌طورى که اشاره کردید، یک روزى از چین تا روم و همین آسیاى صغیر، مرز زبان فارسى را تشکیل میدادند. در آثار دوران عثمانى انسان میبیند که آنجا دیوانشان، مکاتباتشان به زبان فارسى بوده. شاعرهایى به زبان فارسى داشتند که بهترین شعراى بخشى از دوران عثمانى، شعراى فارسى‌‌گو هستند. وضع هند و شبه‌‌قارّه‌‌ى هند که خب معلوم است؛ نفوذ زبان فارسى بسیار بوده و هر زبانى که سعه‌‌ى نفوذ او زیاد باشد، طبیعى است که با خود فرهنگى را حمل میکند. کارى را که امروز دولتهاى استعمارگر و سلطه‌‌طلب با خرجهاى زیاد و با اِعمال نفوذهاى فراوانى در دنیا میخواهند انجام بدهند، زبان فارسى به طور طبیعى این کار …

رد انتساب گسترش زبان فارسی به نفوذ سیاسی دولت ایران

… دوران صفویّه است که در خود ایران زبان خیلى اوجى نداشته، شعراى خوب ما در آن دوران فرار میکردند و از ایران میرفتند ــ امّا در ترکیه؛ یعنى آسیاى صغیرِ آن روز، عثمانىِ آن روز ــ ما مى‌‌بینیم که زبان فارسى، زبان دیوانى[2] است، زبان شعرى است، زبان علمى و ادبى است؛ پس ناشى از نفوذ سیاسى نیست، یعنى نمیتوان گمان کرد که علّت گسترش زبان فارسى، نفوذ سیاسى دولت فارسى ایران است. علاوه بر اینکه خیلى از سلاطین ایران اصلاً فارس نبودند. واقعاً این‌جور است دیگر؛ غزنوى‌‌ها، سلجوقى‌‌ها اصلاً زبان فارسى را شاید درست هم نمیفهمیدند. خود صفویّه، قاجاریّه اینها هیچ‌‌کدام فارس‌‌زبان نبودند؛ اینها با فارسى خیلى اُنسى نداشتند، خویشاوندى‌‌اى …

شیوایی و آهنگ ذاتی زبان فارسی از علل احتمالی نفوذ آن

بنابراین علّت نفوذ زبان فارسى در چیز دیگرى است؛ شاید یک مقدار در خود ذات این زبان است: ترکیب این زبان و شیوایى ویژه‌‌اى که این زبان دارد، آهنگى که این زبان دارد. من شنیدم از بعضى‌‌هایى که در این مجامع جهانى خیلى حضور پیدا میکنند و نطقهاى مختلف را مى‌‌شنوند، آنها میگفتند که آهنگ زبان فارسى و نطقهاى فارسى گیراتر از آهنگ زبانهاى دیگر است. حالا ما هم گاهى مى‌‌بینیم بعضى مى‌‌آیند از بعضى کشورها حرف میزنند، آن زیبایى و به‌‌اصطلاح فراز و نشیب لطیف زبان فارسى را در آنها انسان مشاهده نمیکند. البتّه اینها را بایستى زبان‌‌شناس‌‌ها بگویند؛ یک چیزى نیست که با گوش بشود فهمید. لابد یک موازینى و معیارهایى …

جاذبهٔ جدید زبان فارسی در دنیا پس از انقلاب

امروز هم همین‌جور؛ امروز هم حقیقتاً زبان فارسى در دنیا یک جاذبه‌‌ى جدیدى پیدا کرده. من دیدم کسانى را از کشورهاى عربى و غیر عربى که اینها زبان فارسى را یاد گرفته بودند به خاطر رادیوى انقلاب، رادیوى جمهورى اسلامى؛ این رادیو را باز کردند، جاذبه‌‌ى سخنان امام و حقایق انقلاب و مفاهیم انقلابى، اینها را با زبان فارسى مأنوس کرده؛ میفهمیدند فارسى را؛ هم در منطقه‌‌ى شرقیّه‌‌ى عربستان که صداى ما آنجا میرسد، این را ما دیدیم، هم در پاکستان و بخصوص در هند ــ من سال ۵۹ هند بودم،[3] آنجا دیدم این را که کسانى به خاطر سرودهاى انقلابى و مانند اینها، زبان فارسى را میفهمیدند ــ هم در آفریقا. …

ظرفیت و ترکیب‌پذیری استثنائی زبان فارسی در مقایسه با عربی

خب در این شرایط در کانون زبان فارسى باید به این زبان رسید. این زبان خیلى سعه دارد، خیلى ظرفیّت دارد و من البتّه حرف تازه‌‌اى در این زمینه براى حضّار این مجلس ندارم. زبان فارسى از جهتى به نظر من یک زبان استثنائى است. یعنى زبان عربى با آن گسترش واژگانى که دارد ــ خیلى لغت دارد زبان عربى، واضح است؛ مترادفات فراوان، براى هر جزئى یک چیزى دارد ــ یک خصوصیّت زبان فارسى را ندارد و آن، ترکیب‌پذیرى زبان فارسى است. از زبان فارسى میشود بى‌‌نهایت ترکیبهاى خوب درست کرد با سلیقه‌‌هاى خوب. البتّه ترکیبهاى غلط و بد هم میشود درست کرد، و امروز دچار این بلیّه هستیم؛ هر کسى یک ترکیبى درست میکند. سابق لغت درست میکردند و دفع کردن لغت آسان‌‌تر بود. من دیده بودم در مجامع اهل ادب و شعر مشهد که آنجا مردمان فاضلِ با‌درکى بودند، این لغتهاى دساتیرى را که مال …

ناکامی در رفع کاربرد ترکیب غلط «لازم به ذکر است»

ما این‌‌همه تکرار کردیم در رادیو، تلویزیون، و مانند اینها که نگویید «لازم به ذکر است»؛ نمیشود؛ هر کارى میکنیم نمیشود. رسماً گفتیم، ابلاغ کردند، در سخنرانى گفتیم که این ترکیب «لازم به ذکر است» را نگویید؛ باز میگویند!

نقد گرته‌برداری غلط از زبان بیگانه در کاربرد فعل «داشتن»

من یک روز در یک جلسه‌‌اى در صداوسیما که شاید بعضى از آقایان هم بودند، یک صحبتى آنجا کردم و گفتم که این‌‌قدر نگویید که «داریم»: «این عکس فلانى را داریم، این حرف را با هم داریم، این مذاکره را داریم»؛ این یک گرته‌‌بردارى[6] غلطى است از زبان بیگانه؛ در فارسى چنین چیزى نداریم که «آقا بیایید مثلاً ما یک گفتگویى با شما داشته باشیم، یک صحبتى با شما داشته باشیم، یک عکسى از فلان کس داشته باشیم». «یک گفتگویى با شما بکنیم» را میگوید یک صحبتى با شما داشته باشیم و از این قبیل؛ این فعل «داشتن» را مدام تکرار کردن به صورت [افعال] کمکىِ غیر وارد در زبان فارسى و غیر صحیح و غیر اصیل؛ فایده ندارد، مرتّب هم میگویند. خب، این امروز همین بلیّه‌‌ى بزرگ زبان فارسى است، واقعاً یک ضابطه‌‌اى لازم است، یک جایى لازم است که تمام کند این مشکلات زبان فارسى را و نگذارد که این‌‌قدر از مسیرها و جریانهاى غلط گندابهایى را وارد این دریاچه‌‌ى زبان فارسى کند به …

لزوم حذف ترکیب‌های غلط عامیانه هرچند مشهور شده باشند

خب حالا میگویند که «غلط مشهور بهتر از صحیح مهجور است»؛ البتّه در یک جاهایى درست است؛ در این ترکیباتى که یک عوامى آمده یک حرفى را یک وقت زده، یک عوام دیگرى از او تقلید کرده و عوامهایى آن را مدام پى‌‌درپى گفته‌‌اند، این را نمیشود واقعاً ملاک قرار داد براى اینکه چون معروف شده، ما این را قبول کنیم، خب باید آن را حذف کرد وَالّا زبان بکلّى ضایع خواهد شد.

انزوای زبان فارسی در محیط‌هایی مانند هوانوردی و بیمارستان

الان شما سوار هواپیما که میشوید، مى‌‌بینید [کارشناس] آن برج که یک ایرانى است، با این خلبان که یک ایرانى است، حتماً انگلیسى حرف میزند. بنده گفتم در آن طیّاره‌‌اى که من سوار میشوم، این کار ممنوع است. چرا فارسى حرف نمیزنید؟ آخر یک وقت هست که شما با یک برج بیگانه که او چینى است، تو فارس و زبانِ هم را نمیدانید [میخواهید صحبت کنید]، خب حالا یک زبان مشترکى هست، انگلیسى حرف بزنید، امّا در تهران یا در مشهد که بنده رفتم، به چه مناسبت شما انگلیسى حرف میزنید؟ علّتش این است که واژه‌‌ها انگلیسى است، اینها فقط ربط باید بدهند این واژه‌‌ها را، خودشان را دیگر دچار زحمت نمیکنند، همان ربط انگلیسى را میدهند. پس ما باید واژه بگذاریم تا زبان در یک محیط‌‌هایى این‌جور منزوى نشود که متأسّفانه منزوى شده. در محیط‌‌هاى بیمارستان‌‌ها خیلى اوقات همین‌جور است ــ حالا آن جاهایى که ما دیده‌ایم ــ [مثلاً میگویند] «دوایتان را گرفتید؟» ما دوا را نمیگیریم! ما دوا را میخوریم؛ دوا را مینوشیم. در جاهاى دیگر همین‌جور: «شما حمّام گرفتید؟» ما حمّام را نمیگیریم. ما چرا بگیریم حمّام را؟ ما میرویم حمّام یا استحمام میکنیم. این‌جورى است دیگر. این ترکیبهاى غلطِ بیگانه‌‌ى از زبان فارسى را همین‌طور آورده‌‌اند در سطوح بالا و …

تمجید از تلاش برای یافتن معادل فارسی واژه‌های علمی

من یکى از همین مصاحبه‌هایى را که چندى پیش ــ شاید هفت هشت ماه یا یک سال پیش؛ یادم نیست ــ میشد دیدم، و خیلى خوشم آمد؛ در این جهت صحبت میکرد که ما کوشش کردیم ــ به نظرم این‌جورى مى‌آید ــ که معادلى پیدا کنیم براى واژه‌هایى که مثلاً در فلان علم استفاده میشود. خب، این خیلى خوب است که یک نفرى یکى از همّتهاى خودش را این معرّفى میکند که میخواهد در فرهنگ فارسى، معادلهاى خارجى یک لغت را پیدا کند ــ دائم لازم نیست که ما از عین لغت [خارجی] آن استفاده کنیم ــ خب این خیلى خوب است؛ عکس این هم ممکن است. پس بنابراین، این را توجّه داشته باشید.

بیماری و نارسایی زبان و پیدایش تفاهم غلط

من معتقدم که در صدا و سیما، ویراستاری فقط به معنای پالودن زبان نیست که ما این زبان را بیاییم بپیراییم و پالایش کنیم و درست کنیم و بدهیم در اختیار مردم؛ این بخشی از مسئله است؛ چیزهای دیگری هم وجود دارد لکن حالا فعلاً آنچه محلّ ابتلای ما است، همین بخش از قضیّه است که زبان، متأسّفانه زبان بیمار و ضعیف و نارسا و احیاناً قابل اشتباه [است]. چون وقتی که سخن درست اداء نشود، تفاهم، غلط میشود، یعنی چیز بدی فهمیده میشود. یک نمونه‌ی این، از این کلماتی است که ما از عربی گرفته‌ایم. حالا کلماتی که از زبانهای فرنگی گرفته شده، یک جور دیگر است، لکن کلماتی که از عربی گرفته شده، چون سابقه دارد، یعنی از زمان مشروطه و قبل از مشروطه، تعبیرات تازه‌ای را از عربی گرفتند وارد زبان ما کردند …

انحطاط زبان فارسی در کاربرد نویسندگان و گویندگان امروز

علی‌ای‌حال، میخواهم عرض بکنم مسئله‌ی ویراستاری این‌قدر حسّاس است. و امروز متأسّفانه زبان واقعاً در حال انحطاط است. در حالی که منابع زبان فارسی ما همچنان محفوظ است؛ آدم میبیند زبانِ در اختیار نویسنده و گوینده و خبرده و حتّی شاعر و ادیب و کتاب‌نویس و مانند اینها به شکل بسیار بدی مطرح میشود، و این زبان آن وقت قابل صادر کردن نیست؛ این زبان را آدم نمیتواند صادر کند. چون باید ما بدانیم که این زبان وقتی رفت در کشور بیگانه، پاره‌ای شکستگی‌ها در آن به ‌وجود خواهد آمد؛ یعنی از خانه‌ی اصلی و از وطن خودش وقتی دور شد، در آن شکستگی به ‌وجود می‌آید. باید فکر آن را بکنیم، اینجا مستحکم درستش بکنیم، …

نیاز زبان به نوسازی و گسترش روزبه‌روز

زبان فارسی مثل همه‌ی چیزهای دیگر، مثل همه‌ی زبانهای دیگر، محتاج نوسازی روزبه‌روز است. وقتی این ریشه سالم است، باید روزبه‌روز شاخ و برگهایش زیاد بشود و اتّساع[10] پیدا کند این زبان؛ این کار باید انجام بگیرد. این کار متأسّفانه نشده؛ نه اینکه امروز نشده، در تمام این دورانهای پنجاه شصت ساله‌ی گذشته جز کارهای فردی هیچ انجام نشده. این فرهنگستانها چیزهای بسیار خنثایی بودند. فرهنگستانها از اوّل تا حالا تقریباً چیز حسابی‌ای ندادند. یک وقت یک نویسنده‌ی حسابی‌ای، یک شاعر …

شناخت بیشتر قدر زبان فارسی امروز در برابر بی‌اعتنایی مسئولان گذشته

امروز خوشبختانه قدر زبان فارسی برای مردم ایران بیش از گذشته شناخته‌شده است. در دورانهای گذشته، بنده با محافل ادبی و بعضی از اساتید زبان کم‌وبیش ارتباط داشتم. کسانی که ادبیّاتی بودند و به طور سنّتی اهل زبان بودند، فارسی را دوست میداشتند، امّا خرج‌کنندگان زبان فارسی، یعنی بدنه‌ی نظام ــ منظورم ملّت نیستند؛ منظور، این مسئولین و کسانی که وابسته‌ی به تشکیلات دولتی بودند ــ برای اینها اصلاً مسئله‌ی زبان فارسی، اهمّیّتی نداشت؛ اصلاً و ابداً. شاید شماها بدانید که ارتش یک دستگاه زبان‌سازی داشت که گمان میکنم در کتاب جنابعالی[11] هم شاید اشاره‌ای شده. اینها برداشتند لغت‌سازی کردند؛ لغت‌سازی‌های غلط، به طوری که برایشان اصلاً زبان فارسی اهمّیّت نداشت؛ و از زبانهای خارجی گرفتند. گرایش به …

زبان فارسی حامل و رسانهٔ پیام انقلاب اسلامی به جهان

من خیال میکنم که الان آن کسانی که در مجموعه‌ی نظام هستند، قدر زبان فارسی را بیشتر میدانند. علّت آن هم این است که امروز ایران معتقد است برای دنیا پیامی دارد؛ و آن، اسلام است؛ اسلام انقلابی ما است. امروز اعتقاد ما این است که پیامی برای دنیا داریم. این پیام، یک حامل و رسانه‌ی درستی میخواهد و آن جز زبان چیز دیگری نیست. چون به این پیام فکر میکنیم، بایستی این زبان بتواند واژه‌های ما را، اصطلاحات مخصوص ما را منعکس بکند؛ آن اصطلاحاتی که مقصود انقلاب را برآورده میکند و آن تفکّرات نظام را میتواند منعکس بکند. پس امروز ما یک زبان قوی و جاافتاده و پُرظرفیّت احتیاج داریم و آن، زبان فارسی است که بحمدالله‌ در دسترس ما هم هست.

تأیید آموزش زبان فارسی در تلویزیون و حدود آن

من [با این کار][18] موافقم؛ بسیار فکر خوبی است. آن پیشنهاد ایشان هم راجع به آموزش زبان فارسی در تلویزیون [خوب است]. حالا آن میزگرد اگر باشد که اهل فن بفهمند، تبادل بشود، یک قدری بهتر هم هست. میدانید؛ از تلویزیون، آموزش به معنای دقیق آن عملی نیست، چون کسی برای فراگیری آنجا نمی‌نشیند، لکن یک چیزهایی هست که جز در تلویزیون هم نمیشود گفت. بحثهای کلاس درسی نیست؛ کاربردهای وسیعی دارد: غلط بودن بعضی از کلمات، درست بودن بعضی از کلمات، جایگزینی بعضی از کلمات به جای بعضی دیگر؛ مثل همین ترکیبات مجهولی‌ که دیدم حالا آقایان یک‌قدری حسّاسیّت دارند که «ترکیبات مجهولی» تبدیل بشود به ترکیبات مبنی للفاعل و …

فردوسی پدر زبان فارسی امروز

… کنید به شاهنامه، مى‌‌‌‌بینید که در نزاع و تنازع بین اسفندیار و گشتاسب، حق با اسفندیار است. اصلاً [فردوسی] یک حکیم الهى است. از اوّل شروع میکند با نام خدا: «به نام خداوند جان و خرد»؛ تا آخر هم همین‌‌‌‌جور. یک حکیم الهى [است]؛ فردوسى را با این چشم نگاه کنید. فردوسى خداى سخن است. زبانِ با آن استحکام و استوارى و در حقیقت پدرِ زبان فارسى امروز، و دلباخته و مجذوب مفاهیم حکمت اسلامى؛ بروید در شاهنامه با این [نگاه].

بسته شدن راه زبان فارسی با کاربرد مداوم واژه‌های بیگانه

یک نکته‌‌ى دیگر، پیش بردن زبان است. ما الان در محیط‌‌هاى علمى ــ آن علومى که از اروپا و از غرب وارد کشور ما شده ــ احتیاج داریم به هزارها واژه‌‌ى نو. خب اینها را اگر چنانچه ما همچنان ‌‌که امروز هست، مرتّب از واژه‌‌هاى بیگانه استفاده کنیم، راه را بر زبان اصیل فارسى در یک محیط‌‌هایى میبندیم.

لزوم پیش بردن زبان به پیروی از بزرگان ادب فارسی

… گلستان این‌جور سلیس و روان و شیوا. امروز وقتى که آن شعر را انسان میخواند، مثل اینکه دو نفر دارند زبان شیرین فارسى را با زبان امروز با هم حرف میزنند؛ همین‌جور است حافظ؛ همین‌جور است بعضى از شعراى سبک هندى؛ آن برجسته‌‌هایشان و خوبهایشان واقعاً همین‌جور هستند. باید زبان را پیش برد. یعنى همچنان‌‌ که آنها جلوتر از زمان خودشان حرکت کردند، ما هم باید حرکت کنیم.

ترکیب‌پذیری و گسترش فارسی بیش از زبان عربی

… باشم که چون کلمه عربی است، باید گذاشتش کنار؛ نه، کلمه عربی است و به قول مرحوم آل‌احمد جزو زبان من است. او میگوید اعتراض میکنند به من که چرا کلمات عربی به ‌کار میبری؛ خب این جزو زبان من است؛ عربی نیست، بیگانه نیست، مال من است؛ حالا اصل آن مال هر جا باشد. من این اعتقاد را ندارم، امّا چرا زبان ما با این سعه‌ی عظیم، با این گسترش فراوان که بلاشک از جهت ترکیب‌پذیری، از زبان عربی، بازتر و پُرکشش‌تر است، بایستی گیر کند در یک کلمه‌ای؟ خب حالا ما «ملّت» هم نداریم؛ چاره‌ای نداریم و کلمه‌ی «ملّت» را بایستی بگذاریم.

رد معیار بودن فارسی هند و لزوم مراجعه به فارسی ایران

… در باب زبان فارسی در هند بیان میکند؛ میگوید این نثری که شما می‌بینید، نثر فارسی هند است؛ برای اینکه منِ فارسی [زبان] ایرانی، وقتی میخوانم این را، استعجاب نکنم. نثر فارسی هند! خیلی خوب، این یک منطقی است، امّا منطق بسیار صوری و سطحی است؛ فارسی هند یعنی چه؟ فارسی هند، غلط است. حالا که رفته آنجا و شده به این شکل، نباید گفت این فارسی هند است، بپذیرید؛ هند که جزو خاستگاه‌های زبان فارسی نیست. باید نگاه کنند ببینند فارسی ایران چیست؛ فارسی خراسان چیست؛ فارسی فارس چیست؛ تا از آن، آن فارسی را درست کنند؛ معیار، این است؛ یا شعرای سبک هندی که ملاحظه کرده‌اید خیلی‌هایشان را که آنجا سالها مانده‌اند مثل بیدل و دیگرها. زبان وقتی که به‌اصطلاح رنگ غربت گرفت، طبعاً یک مقداری خراب میشود. میخواهم این …

طرح آزادانهٔ خط لاتین و زبان اسپرانتو در مطبوعات رژیم گذشته

… افراد خاصّی‌شان ــ که به این چیزها فکر کنند. در زمان رژیم گذشته هم یک عدّه‌ای از همان ادبیّاتی‌های سنّتی بودند، وَالّا بدنه‌ی نظام، اعتقادی به زبان فارسی نداشتند؛ اصلاً و ابدا. اگر گفته میشد که اینجا زبان انگلیسی، بنا است مثلاً بشود زبان رسمی، ککشان نمیگزید! کما‌اینکه دیدیم عدّه‌ای از اینها آزادانه مسئله‌ی خطّ لاتین را بارها مطرح کردند؛ زبان اسپرانتو[14] بارها مطرح شد. من در عمر خودم، دو سه مرتبه در دو سه مقطع، همین مسئله‌ی خطّ لاتین و زبان اسپرانتو را در مطبوعات زمان رژیم قبل خوانده بودم. حالاها کسی جرأت نمیکند این حرفها را بزند؛ الان هیچ‌کس در ایران جرأت تفوّه[15] به این حرفها را ندارد. آن زمان نه، راحت مینوشتند، و شایعه میشد، جنجال میشد و از این کارها میشد؛ به خاطر اینکه زبان فارسی برایشان اهمّیّتی نداشت؛ [امّا] امروز این‌جور نیست. خب در این …

امید به تقویت بنیهٔ زبان با حرکت جدی و پرورش نسلی آگاه

حالا در رادیو و تلویزیون چرا، در برنامه‌های اصلی میتوانید در ظرف سه چهار سال ان‌شاءالله‌ بتدریج به صفر برسانید، امّا در سطح عموم به این زودی‌ها نمیشود. اگر یک حرکت جدّی‌ای شروع بشود، این امید وجود دارد که در آینده ــ حالا آینده که میگوییم، البتّه نمیشود حدس زد؛ یک ده پانزده سال بگذرد ــ یک نسل آدم مطّلع و وارد که الان در حال آموزش هست، روی کار بیاید، ان‌شاءالله‌ بنیه‌ی خوبی برای زبان فارسی به ‌وجود بیاید. ان‌شاءالله‌ که خداوند کمکتان کند.

مدیون بودن هنر جهانی به زبان فارسی و هنرمندان ایرانی

خب اگر این‌جور است، برادرها بدانید که پس ما این سلاح را آن‌چنان ‌که باید، درست به دست نگرفته‌ایم. البتّه کشور ما، سرزمین ما، سرزمین هنر است؛ یعنى هنر جهانى الان در مجموع مدیون سرزمین ما است، مدیون زبان فارسى است، مدیون هنرمندان ایرانى است از هزار سال پیش به این طرف، لکن ما این سلاح را در اختیار نگرفته‌ایم. علّت هم این است که یک عدّه‌اى بودند، هنرمند هم بودند، صاحب جوهر هم بودند، نتوانستند آن شجاعت را [داشته باشند] ــ چون هنرمندى به معناى بقیّه‌ى خصال خوب که نیست؛ اى بسا هنرمندى که هنرش خیلى بالا است امّا آدم پستى است، آدم حقیرى است، آدم بدى است، آدم فاسقى است، …