لزوم ترویج معادلهای فارسی مانند «بالگرد» و «رایانهسپهر»
… را با همین کلمهی «دامنکشان» در این شعر آورده؛ یعنی یک چنین چیزهایی در زبان فارسی هست. ما از زبان فارسی داریم غفلت میکنیم. حالاها متأسّفانه هجوم زبانهای بیگانه هم زیاد شده؛ هجوم زبانهای اروپایی، غربی و بالخصوص انگلیسی زیاد شده، همینطور بیدریغ مصرف میکنند. به نظر من عکسش باید انجام بگیرد؛ بایستی معادلهای فارسی [ترویج بشود]. ما «هلیکوپتر» را تبدیل کردیم به «بالگرد»؛ هم قشنگتر از «هلیکوپتر» است، هم آسانتر از «هلیکوپتر» است، هم ایرانی است، هم [معنا را] نشان میدهد. البتّه افغانها این را «چرخبال» معنا کرده بودند که درست نبود؛ «بالگرد» بهتر از «چرخبال» است. ما از این کارها خیلی زیاد میکنیم. چند نفر برای دیدار امشب نوشتههایی برای من فرستاده بودند، من در نوشتهی آقای فیض[13] یک کلمهای دیدم که خیلی خوشم آمد: …
لزوم واژهسازی متناسب با مبانی نهضت و آشفتگی فضا با وامگیری واژهٔ بیگانه
یکی از چیزهائی که در هر حرکت عمومی و در هر نهضت لازم است، این است که بر اساس تفکرات و مبانی پایهای این نهضت و این جریان، هم بایستی «واژهسازی» بشود، هم بایستی «نهادسازی» بشود. وقتی یک فکر جدید - مثل فکر حکومت اسلامی و نظام اسلامی و بیداری اسلامی - مطرح میشود، مفاهیم جدیدی را در جامعه القاء میکند؛ لذا این حرکت و این نهضت باید واژههای متناسب خودش را دارا باشد؛ اگر از واژههای بیگانه وام گرفت، فضا آشفته خواهد شد، مطلب ناگفته خواهد ماند.
نیاز محیطهای علمی به هزاران واژهٔ نو فارسی
یک نکتهى دیگر، پیش بردن زبان است. ما الان در محیطهاى علمى ــ آن علومى که از اروپا و از غرب وارد کشور ما شده ــ احتیاج داریم به هزارها واژهى نو. خب اینها را اگر چنانچه ما همچنان که امروز هست، مرتّب از واژههاى بیگانه استفاده کنیم، راه را بر زبان اصیل فارسى در یک محیطهایى میبندیم.
لزوم واژهگذاری برای جلوگیری از انزوای زبان فارسی
… است. چرا فارسى حرف نمیزنید؟ آخر یک وقت هست که شما با یک برج بیگانه که او چینى است، تو فارس و زبانِ هم را نمیدانید [میخواهید صحبت کنید]، خب حالا یک زبان مشترکى هست، انگلیسى حرف بزنید، امّا در تهران یا در مشهد که بنده رفتم، به چه مناسبت شما انگلیسى حرف میزنید؟ علّتش این است که واژهها انگلیسى است، اینها فقط ربط باید بدهند این واژهها را، خودشان را دیگر دچار زحمت نمیکنند، همان ربط انگلیسى را میدهند. پس ما باید واژه بگذاریم تا زبان در یک محیطهایى اینجور منزوى نشود که متأسّفانه منزوى شده. در محیطهاى بیمارستانها خیلى اوقات همینجور است ــ حالا آن جاهایى که ما دیدهایم ــ [مثلاً میگویند] «دوایتان را گرفتید؟» ما دوا را نمیگیریم! ما دوا را میخوریم؛ دوا را مینوشیم. در جاهاى دیگر همینجور: «شما حمّام گرفتید؟» ما حمّام را نمیگیریم. ما چرا بگیریم …
اهمیت واژهسازی و پیش بردن و ترقی زبان
واژهسازى براى زبان و پیش بردن زبان و ترقّى دادن زبان یک چیز بسیار مهمّى است. به نظر من هنر بزرگ کسانى مثل سعدى یا حافظ یا فردوسى این است که هفتصد سال پیش، هزار سال پیش، یک جورى حرف زدند که ما امروز وقتى که آن سخن را میگوییم، اصلاً احساس غربت و وحشیگرى[7] نمیکنیم. زبان، زبان امروز است. یعنى حقیقتاً میشود گفت هزار سال جلوتر از زمان …
طرح اصطلاحات استکبار، استضعاف و مردمی بودن بهدست انقلاب
… و اساسی اسلام است، از واژهی «سوسیالیسم» استفاده نمیکنیم. با اینکه سوسیالیسم هم از لحاظ معنای لغوی ناظر به همین معناست، لیکن با یک مفاهیم دیگری همراه است که ما از آن مفاهیم بیزاریم؛ با یک واقعیتهائی در تاریخ و در جامعه همراه شده که ما آنها را قبول نداریم. لذا ما به جای استعمالات و اصطلاحاتی که بین چپروها و مارکسیستها و اینها معروف بود، اصطلاح «استکبار» را، اصطلاح «استضعاف» را، اصطلاح «مردمی بودن» را مطرح کردیم و آوردیم. ما آوردیم، یعنی انقلاب آورد، نه اینکه اشخاص خاصی در این زمینه تأثیر حتمی و قاطعی داشته باشند.
جواز لغتسازی به شرط صلاحیت و نقد لغتسازی تقلیدی
… بود! واقعاً از چیزهای عجیبی که انسان مشاهده میکند، اینکه یک دستگاه لغتسازی در ارتش زمان شاه وجود داشت؛ آنها مینشستند و لغتی را از لغتنامهی کهن فارسی انتخاب میکردند که یک نوع شباهتی به زبان خارجی داشته باشد! گاهی هم لغت فارسی جعل میکردند؛ لغتسازی میکردند. البته لغتسازی، کار جایزی است؛ به شرط اینکه آن کسی که لغتسازی میکند، صلاحیت این کار را داشته باشد - اشکالی ندارد، پیشرفت زبان است - اما آنها صلاحیت داشتند یا نداشتند، کاری ندارم؛ لیکن لغتسازیشان با توجّه به لغت خارجی بود! «تک» را در مقابل «اَتک» و برای تقلید از «اَتک» میآوردند! «چالش» را برای تقلید از «چلنج» میآوردند! اینطور لغتسازی میکردند. از این قبیل، زیاد است و شاید اگر کسی واقعاً دنبال کند، بتواند یک دفتر از اینگونه لغتهایی که عمدتاً بر محور لغت انگلیسی میگشته، بیابد. …
لغتسازی غلط دستگاه زبانسازی ارتش در گذشته با گرایش به انگلیسی
… و به طور سنّتی اهل زبان بودند، فارسی را دوست میداشتند، امّا خرجکنندگان زبان فارسی، یعنی بدنهی نظام ــ منظورم ملّت نیستند؛ منظور، این مسئولین و کسانی که وابستهی به تشکیلات دولتی بودند ــ برای اینها اصلاً مسئلهی زبان فارسی، اهمّیّتی نداشت؛ اصلاً و ابداً. شاید شماها بدانید که ارتش یک دستگاه زبانسازی داشت که گمان میکنم در کتاب جنابعالی[11] هم شاید اشارهای شده. اینها برداشتند لغتسازی کردند؛ لغتسازیهای غلط، به طوری که برایشان اصلاً زبان فارسی اهمّیّت نداشت؛ و از زبانهای خارجی گرفتند. گرایش به زبان اروپایی، بخصوص زبان انگلیسی در این اواخر، بسیار زیاد بوده؛ بیشتر آن را نگاه میکردند و به آن گرایش داشتند. مثلاً اصرار داشتند که تک[12] را حتماً از «اتک»[13] انگلیسی درست کنند. در غیر آنجاها هم وجود داشته، امّا در آنجاها بیشتر بوده.