تقویت بنیهٔ زبان در ایران برای حفظ آن در سرزمینهای دیگر
… که جزو خاستگاههای زبان فارسی نیست. باید نگاه کنند ببینند فارسی ایران چیست؛ فارسی خراسان چیست؛ فارسی فارس چیست؛ تا از آن، آن فارسی را درست کنند؛ معیار، این است؛ یا شعرای سبک هندی که ملاحظه کردهاید خیلیهایشان را که آنجا سالها ماندهاند مثل بیدل و دیگرها. زبان وقتی که بهاصطلاح رنگ غربت گرفت، طبعاً یک مقداری خراب میشود. میخواهم این را عرض بکنم: ما باید اینجا، آنچنان بنیهی زبان را قوی کنیم که در آنجاها هم قابل استفاده باشد. وقتی رفت و دچار آن شکستگیها شد، زبان دیگری نشود؛ تبدیل به چیز دیگری نشود.
مهجوریت فارسی در کشورهای دارای سابقه و لزوم تلاش وسیع
شما حالا تاجیکستان را ملاحظه کردهاید.[9] نمیدانم از هند خبر دارید؟ از پاکستان خبر دارید؟ از مصر خبر دارید؟ از ترکیه خبر دارید؟ این جاهایی که زبان فارسی سابقه دارد، سلسلهنسب دارد آنجا، ریشه دارد و متأسّفانه مهجور شده. در همهی اینها ما بایستی یک تلاش وسیعی را شروع کنیم و این نمیشود مگر آن وقتی که در این خانه و مرکز اصلی، چشمهی زبان فارسی بجوشد.
لزوم استحکام زبان در داخل پیش از صدور آن به خارج
… متأسّفانه زبان واقعاً در حال انحطاط است. در حالی که منابع زبان فارسی ما همچنان محفوظ است؛ آدم میبیند زبانِ در اختیار نویسنده و گوینده و خبرده و حتّی شاعر و ادیب و کتابنویس و مانند اینها به شکل بسیار بدی مطرح میشود، و این زبان آن وقت قابل صادر کردن نیست؛ این زبان را آدم نمیتواند صادر کند. چون باید ما بدانیم که این زبان وقتی رفت در کشور بیگانه، پارهای شکستگیها در آن به وجود خواهد آمد؛ یعنی از خانهی اصلی و از وطن خودش وقتی دور شد، در آن شکستگی به وجود میآید. باید فکر آن را بکنیم، اینجا مستحکم درستش بکنیم، که آنجا اقلّاً چیزی از آن باقی بماند.