… هم زدم، ...... ــ نمیدانم جنابعالی دیدید آنها را یا نه ــ میبینم آنجا ایشان با همهی دقّتی که دارند که واقعاً هم بجا است، یک جاهایی میگویند مثلاً این دیگر جزو زبان شده؛ غلط هم هست، [امّا] نمیشود آن را کاری کرد. نمونههایی دارد که ...... حق با ایشان است؛ یعنی وقتی چیزی جزو زبان شد، نمیشود این را از بدنهی زبان بیرون کشید؛ این اصلاً عملی نیست. یعنی یک اختلالی به وجود میآید لکن این خودش یک مصیبت است. ما نباید بگذاریم یک غلط، جزو زبان بشود.
نمونهٔ تعبیر نادرست «لازم به ذکر است» و جاافتادن آن
من میبینم گاهی اوقات یک چیزی، یک ترکیب نه فقط غلط، بلکه یک ترکیب زشتی ــ یک غلط زیبا داریم مثلاً، یک غلط زشت داریم؛ آن بد است که هم غلط باشد، هم زشت باشد ــ میآید در زبان، هر کاری هم میکنی جمع نمیشود. حالا از باب نمونه آن جملهای که بنده روی آن حسّاسیّت پیدا کردم؛ «لازم به ذکر است» که زیاد تکرار میکنم. بارها به افراد گوناگون گفتیم آخر شما چرا میگویید «لازم به ذکر است»؛ مثال برایشان زدیم، فایده ندارد. یکجا نمیگویند. حالا در خبر الحمدلله جمع شد. هر دفعهای که میگفتند «لازم به ذکر است»، مثل اینکه یک چیزی را، مثلاً یک جوالی را در گوش من فرو میکردند، واقعاً! ولی خب وقتی این جزو زبان شد، نمیشود با آن کاری کرد. حالا لغتی [ممکن …
غلطگویی در رادیو مایهٔ شرمندگی نزد شنوندگان باسواد و ضد جاذبه
… که عامى نیستند، هوشمندان هستند، باسوادها هستند، آدمهاى حسابى هستند؛ پیچ رادیو را باز میکنند، آدم خجالت [میکشد]. من گاهى اوقات یک غلطى که شما میگویید، خجالت میکشم از کسانى که دارند میشنوند این را! حالا خود ما که هیچ، میگوییم مال خودمان است، بیخ ریش صاحبش! امّا من از دیگرانى که دارند میشنوند، خجالت میکشم. پس ببینید! یکى از خصوصیّات ضدّ جاذبه، غلطگویى است. بایستى نگذارید.
اصلاح کلمات غلط و تبدیل ترکیبات مجهول به معلوم
… [خوب است]. حالا آن میزگرد اگر باشد که اهل فن بفهمند، تبادل بشود، یک قدری بهتر هم هست. میدانید؛ از تلویزیون، آموزش به معنای دقیق آن عملی نیست، چون کسی برای فراگیری آنجا نمینشیند، لکن یک چیزهایی هست که جز در تلویزیون هم نمیشود گفت. بحثهای کلاس درسی نیست؛ کاربردهای وسیعی دارد: غلط بودن بعضی از کلمات، درست بودن بعضی از کلمات، جایگزینی بعضی از کلمات به جای بعضی دیگر؛ مثل همین ترکیبات مجهولی که دیدم حالا آقایان یکقدری حسّاسیّت دارند که «ترکیبات مجهولی» تبدیل بشود به ترکیبات مبنی للفاعل و فاعلی و بهاصطلاح معلوم؛ [این] خوب است.[19]
غلطخوانی و غلط تنظیم کردن متن از عوامل ضد جاذبه
… این هم یک بُعد دوّم است از کار چند بُعدى که اوّل عرض کردم دارید. یک بُعد آن، کار سیاسى است؛ بُعد دوّم، کارِ هنرى [است]. شما هنرمندید؛ یعنى کار شما دقیقاً یک کار هنرى است. بایستى این متن جورى تنظیم بشود و جورى ارائه بشود و خوانده بشود که جاذبه داشته باشد. از چیزهایى که جاذبه را از بین میبرد، غلطخوانى است. غلطخوانى دو جور است: یکى غلطخوانىِ متن صحیح است، و یکى تنظیم متنِ غلط است؛ یعنى صحیحخوانى متن غلط. غلطخوانى متن صحیح این است که یک کلمهاى را شما بد بخوانید؛ مثلاً حالا آن برادرانى که خواننده هستند، عبارات عربى را مثلاً فرض بفرمایید غلط بخوانید ــ که البتّه بحمدالله حالاها بهتر شده؛ اوایل که خیلى بد بود؛ حالاها خیلى خوب شده، نسبتاً کمغلط است؛ نمیشود گفت …
نقد کاربرد ترکیب غلط «لازم به ذکر است» در نثر شاعران
… ندارد، امّا شما قشنگ میتوانید شترگاوپلنگ را در ذهنتان ترسیم کنید. ببینید از شتر، گاو، پلنگ، یک ترکیبى درست میشود: شترگاوپلنگ ــ هیچ زبانى را ما نمیشناسیم از زبانهایى که شنیدهایم و خودمان بلدیم که اینجور باشد؛ امّا بالاخره چه کسى باید این ترکیب را بسازد؟ خب، من مثلاً میبینم شاعر فصیح ــ یکى از همین آقایان، آقاى میرشکّاک یا دیگرى بودند ــ در یک دیوان بسیار خوب که شعرش واقعاً خوب است و آدم را خوشحال میکند، آخر آن چهار کلمه نثر نوشتهاند که [غلط است]؛ مثلاً نوشتهاند: «لازم به ذکر است»؛ خب، «لازم به ذکر است» غلط است. شما که آنجور کلمات را به کار میبرید، چرا میگویید «لازم به ذکر است»؟ خب، حالا از این قبیل ترکیبات هم پس ما در فارسى داریم. غرض، اگر این نکات رعایت بشود، انشاءالله خیلى کارها [بهتر میشود]. انشاءالله که آقایان موفّق و مؤیّد باشند.