لزوم ادای صحیحترین و قویترین فارسی در متون خبر و تفسیر
… خیلى خوب شده، نسبتاً کمغلط است؛ نمیشود گفت بکلّى بىغلط، امّا خیلى بحمدالله کمغلط است؛ بخصوص آن وقتى که برادرها کار میکنند، که بنده گاهى مطّلع میشوم که روى یک متنى خیلى کار میشود ــ پس غلطخوانى یکى از چیزهاى ضدّ جاذبه است؛ غلط تنظیم کردن [هم] همینطور. شما باید راقىترین[8] سطح ادای فارسى را در متنهایتان تأمین کنید؛ فرق هم نمیکند؛ چه متن، متن خبر باشد، چه متن، متن تفسیر باشد ــ چون تفسیر هم به قدر خبر اهمّیّت دارد ــ آن چیزى که خوانده میشود، باید یکى از قوىترین و صحیحترین متون فارسى باشد. متأسّفانه الان اینجور نیست؛ من بارها هم این را گفتهام، در عین حال [باز هم] هست!
پرهیز از تعبیر غلط «لازم به ذکر است» در رسانه
… آنها نیست؛ مثل جملهى «لازم به ذکر است»، که من در یکى از سمینارهاى صداوسیما بخصوص روى این جمله تأکید کردم.[9] خب، «لازم به ذکر است» غلط است؛ چرا این قدر مدام میگویید «لازم به ذکر است»؟ مثل اینکه شما مثلاً فرض بفرمایید که «باید» را بخوانید «بایُد»! خوب است؟ «لازم به ذکر است» یک چنین چیزى است؛ غلط است دیگر. خب، این کلمهى غلط را باید آدم نگوید؛ اصلاً باید بپرهیزد. واقعاً یک کلمهى غلط براى کسى که میداند غلط است، مثل یک توگوشى است؛ یک سیلى. بنده خودم پاى رادیو که گاهى نشستهام، [وقتی] یک چیزى شماها میخوانید که غلط است، مثل اینکه یک نفر محکم میزند توى گوش من! مثل اینکه یک میخى میکنند توى گوش آدم! این است دیگر؛ باید مواظب …
لزوم ممیز و ویراستار برای پرهیز از غلط در خبر
… میبینم یک نفرى دارد یک صحبت خیلى لطیف ظریف خوبى میکند، ناگهان یک چیزى یادش مىآید، میگوید «لازم به ذکر است»؛ بابا! چه داعى[10] دارى خراب کنى صحبت به این خوبى را با این کلمهى غلط؟ حالا این [فقط] یک کلمه است؛ من اگر بخواهم غلطها را بشمرم، بیشتر از اینها است؛ باید اصلاً غلط نباشد. اصلاً شما ممیّز داشته باشید ــ به قول خارجىها ادیتور ــ یک ممیّز داشته باشید که اصلاً نگاه کند بگوید که این [جمله] صحیح است. نگذارید اصلاً هیچ خبرى غلط تنظیم بشود، چون که رُندترین و رایجترین سخن یک رسانه خبر او است؛ این نمیتواند غلط باشد. فارسى صحیح، زبان به این شیرینى، زبان به این پُروسعتى [را خراب نکنیم].
وسعت زبان فارسی و تعلق واژههای عربی دخیل به آن
ما زبان وسیع و گستردهاى داریم؛ زبان ما الان از زبان عربى وسیعتر است. زبان دَرى نه؛ زبان دَرىِ اصلى که ما بر اساس پایهى دَرى تا امروز حرکت کردهایم، از عربى وسیعتر نیست، لکن امروز هر چه زبان ما است ــ که تقریباً پنجاه درصد زبان ما، شصت درصد زبان ما است؛ و چهل درصدش را از عربى لغت آوردهایم ــ مال ما است؛ به قول مرحوم آلاحمد، آن زبانى که من دارم با آن حرف میزنم، زبان من است. مثلاً [کلمهی] «حرف» را بگوییم [چون خود] حرف، عربى است، [پس] نگوییم «حرف»! خب «حرف»، فارسى است، داریم حرف میزنیم با هم.
گسترشپذیری فارسی و لزوم پرهیز از خراب کردن آن با تعبیرات غلط
… ترکیبپذیرى خودش که بسیار زبان خوب، شیرین، وسیع، پُرگنجایش، مثل یک بادبادک[11] [است که] صد برابر حجم فعلىِ خودش قابل گسترش پیدا کردن است ــ زبان عربى اینجورى نیست؛ زبان عربى مثل یک جِوالِ بزرگ است؛ همانى است که هست؛ گسترش آن کم است، قابلیت اتّساعش کم است؛ زبان فارسى کوچکتر از آن است، امّا قابلیّت اتّساعش خیلى زیاد است ــ این زبانِ قابل اتّساع و توانا که همهى ظرافتها را میتواند بیان بکند و علاوه بر این نصف زبان عربى هم الان جزوش است، خب این زبانِ به این خوبى را چرا خراب کنیم با تعبیرات غلط، آن هم در رادیو تلویزیون؟ پس درستگویى [را رعایت کنید].
اهمیت آن و لزوم مراقبت و پاداش برای درستگویان در صداوسیما
… عُمربنبحرین محبوب! خب، جاحظِ به این معروفى را آدم عُمربنبحرین محبوب بشنود، واقعاً آدم خیلى جوش میخورد. آخر یکى میشنود رادیوى ما را؛ اى کاش آن وقتى که یک غلطى گفته میشود، کسى غیر از من شنونده نباشد! یک ادیبى، یک فاضلى، یک منتقد نظامى، یک دشمن شما [نشنود]؛ من خوفم از دشمنهاى شما است که نگویند ببینید چه میکنند با زبان فارسى! این زبان فارسى واقعاً خیلى مهم است؛ مراقبت بشود، دقّت بشود، جایزه گذاشته بشود براى کسانى که خوبند.
زشتی کاربرد تعبیر غلط برای شنوندهٔ رادیو
حالا من که میگویم اینجورى است، من کسى هستم که شماهایى را که دارید میخوانید، دوست میدارم؛ چون مثل بچّههاى خود من، مثل برادرهاى خود من هستید که دارید آنجا کار میکنید و میفهمم هم کار میکنید؛ یعنى چون دوستتان دارم، تأثیر سوء این روى من کم میشود. حالا آن مستمعى را شما در نظر بگیرید که خیلى هم احساساتى نسبت به شماها ندارد؛ شما باشید یا دیگرى باشد، پیچ رادیو را باز میکند گوش میکند. خب، ببینید چقدر زشت است، بد است که یک تعبیر غلطى را به کار ببرید.
یکسانی زبان امروز با زبان عراقی حافظ و سعدی نه زبان فردوسی
… انقلاب هنوز خودش را پیدا نکرده»، یک قدر راجع به این زبان هم هست. واقعاً این یک هنرى است که انسان، هم درست حرف بزند، هم بعد از هفتصد سال، وقتى که غزلش را و گلستانش را و بوستانش را میخوانید بفهمید و هیچ مشکلى نداشته باشید. خیلى عجیب است! حافظ هم همینجور؛ چون زبان امروز همان زبان عراقى[11] است؛ یعنى همان زبانى که حافظ و سعدى با آن حرف میزدند. زبان امروز، زبان فردوسى نیست؛ در خراسان چرا، فردوسى هم براى کسى که با زبان خراسانى آشنا باشد [قابل فهم است]. این را نه از باب مدح خراسانىها بخواهم بگویم؛ [بلکه] چون این زبان هنوز در آنجاها رایج است. خیلى از کلماتى که فردوسى در شاهنامه استعمال کرده، الان در مشهد ما جزو کلمات رایج است؛ …
ترکیبپذیری زبان فارسی و ظرفیت آن برای گنجاندن مفاهیم بیشمار
به نظر من یک قدرى باید جلوى این ترکیبتراشىهاى زیادى که گاهى اوقات هست و ترکیبهاى زیادى گاهى اوقات درست میشود، گرفته بشود. ترکیبسازى هم یک شرایطى دارد. درست است؛ زبان ما زبان ترکیبى است؛ خصوصیّت زبان فارسى ترکیبپذیرى است و بىنهایت مفهوم را میتواند در خودش جاى بدهد و هیچ زبانى گمان میکنم مثل زبان فارسى ــ حالا زبانهایى که ما تا حدودى بلد هستیم مثل عربى و ترکى ــ اینجورى نیست که بشود راحت دو کلمه، سه کلمه را با هم ترکیب کرد و مثلاً یک چیزى مثل «شترگاوپلنگ» درآورد ــ واقعاً شترگاوپلنگ، یک حیوانى است؛ در عالم خارج وجود ندارد، امّا شما قشنگ میتوانید شترگاوپلنگ را در ذهنتان ترسیم کنید. ببینید از شتر، گاو، پلنگ، یک ترکیبى درست میشود: شترگاوپلنگ ــ هیچ زبانى را ما نمیشناسیم از زبانهایى که شنیدهایم و خودمان بلدیم که اینجور باشد؛ امّا بالاخره چه کسى باید این …