بسته شدن راه زبان فارسی با کاربرد مداوم واژههای بیگانه
یک نکتهى دیگر، پیش بردن زبان است. ما الان در محیطهاى علمى ــ آن علومى که از اروپا و از غرب وارد کشور ما شده ــ احتیاج داریم به هزارها واژهى نو. خب اینها را اگر چنانچه ما همچنان که امروز هست، مرتّب از واژههاى بیگانه استفاده کنیم، راه را بر زبان اصیل فارسى در یک محیطهایى میبندیم.
لزوم پیش بردن زبان به پیروی از بزرگان ادب فارسی
… گلستان اینجور سلیس و روان و شیوا. امروز وقتى که آن شعر را انسان میخواند، مثل اینکه دو نفر دارند زبان شیرین فارسى را با زبان امروز با هم حرف میزنند؛ همینجور است حافظ؛ همینجور است بعضى از شعراى سبک هندى؛ آن برجستههایشان و خوبهایشان واقعاً همینجور هستند. باید زبان را پیش برد. یعنى همچنان که آنها جلوتر از زمان خودشان حرکت کردند، ما هم باید حرکت کنیم.
ترکیبپذیری و گسترش فارسی بیش از زبان عربی
… باشم که چون کلمه عربی است، باید گذاشتش کنار؛ نه، کلمه عربی است و به قول مرحوم آلاحمد جزو زبان من است. او میگوید اعتراض میکنند به من که چرا کلمات عربی به کار میبری؛ خب این جزو زبان من است؛ عربی نیست، بیگانه نیست، مال من است؛ حالا اصل آن مال هر جا باشد. من این اعتقاد را ندارم، امّا چرا زبان ما با این سعهی عظیم، با این گسترش فراوان که بلاشک از جهت ترکیبپذیری، از زبان عربی، بازتر و پُرکششتر است، بایستی گیر کند در یک کلمهای؟ خب حالا ما «ملّت» هم نداریم؛ چارهای نداریم و کلمهی «ملّت» را بایستی بگذاریم.
رد معیار بودن فارسی هند و لزوم مراجعه به فارسی ایران
… در باب زبان فارسی در هند بیان میکند؛ میگوید این نثری که شما میبینید، نثر فارسی هند است؛ برای اینکه منِ فارسی [زبان] ایرانی، وقتی میخوانم این را، استعجاب نکنم. نثر فارسی هند! خیلی خوب، این یک منطقی است، امّا منطق بسیار صوری و سطحی است؛ فارسی هند یعنی چه؟ فارسی هند، غلط است. حالا که رفته آنجا و شده به این شکل، نباید گفت این فارسی هند است، بپذیرید؛ هند که جزو خاستگاههای زبان فارسی نیست. باید نگاه کنند ببینند فارسی ایران چیست؛ فارسی خراسان چیست؛ فارسی فارس چیست؛ تا از آن، آن فارسی را درست کنند؛ معیار، این است؛ یا شعرای سبک هندی که ملاحظه کردهاید خیلیهایشان را که آنجا سالها ماندهاند مثل بیدل و دیگرها. زبان وقتی که بهاصطلاح رنگ غربت گرفت، طبعاً یک مقداری خراب میشود. میخواهم این …
طرح آزادانهٔ خط لاتین و زبان اسپرانتو در مطبوعات رژیم گذشته
… افراد خاصّیشان ــ که به این چیزها فکر کنند. در زمان رژیم گذشته هم یک عدّهای از همان ادبیّاتیهای سنّتی بودند، وَالّا بدنهی نظام، اعتقادی به زبان فارسی نداشتند؛ اصلاً و ابدا. اگر گفته میشد که اینجا زبان انگلیسی، بنا است مثلاً بشود زبان رسمی، ککشان نمیگزید! کمااینکه دیدیم عدّهای از اینها آزادانه مسئلهی خطّ لاتین را بارها مطرح کردند؛ زبان اسپرانتو[14] بارها مطرح شد. من در عمر خودم، دو سه مرتبه در دو سه مقطع، همین مسئلهی خطّ لاتین و زبان اسپرانتو را در مطبوعات زمان رژیم قبل خوانده بودم. حالاها کسی جرأت نمیکند این حرفها را بزند؛ الان هیچکس در ایران جرأت تفوّه[15] به این حرفها را ندارد. آن زمان نه، راحت مینوشتند، و شایعه میشد، جنجال میشد و از این کارها میشد؛ به خاطر اینکه زبان فارسی برایشان اهمّیّتی نداشت؛ [امّا] امروز اینجور نیست. خب در این …
امید به تقویت بنیهٔ زبان با حرکت جدی و پرورش نسلی آگاه
حالا در رادیو و تلویزیون چرا، در برنامههای اصلی میتوانید در ظرف سه چهار سال انشاءالله بتدریج به صفر برسانید، امّا در سطح عموم به این زودیها نمیشود. اگر یک حرکت جدّیای شروع بشود، این امید وجود دارد که در آینده ــ حالا آینده که میگوییم، البتّه نمیشود حدس زد؛ یک ده پانزده سال بگذرد ــ یک نسل آدم مطّلع و وارد که الان در حال آموزش هست، روی کار بیاید، انشاءالله بنیهی خوبی برای زبان فارسی به وجود بیاید. انشاءالله که خداوند کمکتان کند.
زشتی کاربرد تعبیر غلط برای شنوندهٔ رادیو
حالا من که میگویم اینجورى است، من کسى هستم که شماهایى را که دارید میخوانید، دوست میدارم؛ چون مثل بچّههاى خود من، مثل برادرهاى خود من هستید که دارید آنجا کار میکنید و میفهمم هم کار میکنید؛ یعنى چون دوستتان دارم، تأثیر سوء این روى من کم میشود. حالا آن مستمعى را شما در نظر بگیرید که خیلى هم احساساتى نسبت به شماها ندارد؛ شما باشید یا دیگرى باشد، پیچ رادیو را باز میکند گوش میکند. خب، ببینید چقدر زشت است، بد است که یک تعبیر غلطى را به کار ببرید.
یکسانی زبان امروز با زبان عراقی حافظ و سعدی نه زبان فردوسی
… انقلاب هنوز خودش را پیدا نکرده»، یک قدر راجع به این زبان هم هست. واقعاً این یک هنرى است که انسان، هم درست حرف بزند، هم بعد از هفتصد سال، وقتى که غزلش را و گلستانش را و بوستانش را میخوانید بفهمید و هیچ مشکلى نداشته باشید. خیلى عجیب است! حافظ هم همینجور؛ چون زبان امروز همان زبان عراقى[11] است؛ یعنى همان زبانى که حافظ و سعدى با آن حرف میزدند. زبان امروز، زبان فردوسى نیست؛ در خراسان چرا، فردوسى هم براى کسى که با زبان خراسانى آشنا باشد [قابل فهم است]. این را نه از باب مدح خراسانىها بخواهم بگویم؛ [بلکه] چون این زبان هنوز در آنجاها رایج است. خیلى از کلماتى که فردوسى در شاهنامه استعمال کرده، الان در مشهد ما جزو کلمات رایج است؛ …
ترکیبپذیری زبان فارسی و ظرفیت آن برای گنجاندن مفاهیم بیشمار
به نظر من یک قدرى باید جلوى این ترکیبتراشىهاى زیادى که گاهى اوقات هست و ترکیبهاى زیادى گاهى اوقات درست میشود، گرفته بشود. ترکیبسازى هم یک شرایطى دارد. درست است؛ زبان ما زبان ترکیبى است؛ خصوصیّت زبان فارسى ترکیبپذیرى است و بىنهایت مفهوم را میتواند در خودش جاى بدهد و هیچ زبانى گمان میکنم مثل زبان فارسى ــ حالا زبانهایى که ما تا حدودى بلد هستیم مثل عربى و ترکى ــ اینجورى نیست که بشود راحت دو کلمه، سه کلمه را با هم ترکیب کرد و مثلاً یک چیزى مثل «شترگاوپلنگ» درآورد ــ واقعاً شترگاوپلنگ، یک حیوانى است؛ در عالم خارج وجود ندارد، امّا شما قشنگ میتوانید شترگاوپلنگ را در ذهنتان ترسیم کنید. ببینید از شتر، گاو، پلنگ، یک ترکیبى درست میشود: شترگاوپلنگ ــ هیچ زبانى را ما نمیشناسیم از زبانهایى که شنیدهایم و خودمان بلدیم که اینجور باشد؛ امّا بالاخره چه کسى باید این …
لزوم ارج نهادن به زبان فاخر حافظ بهعنوان معراج زبان پیراسته
ما حافظ را فقط به عنوان یک حادثهی تاریخی ارج نمینهیم، بلکه حافظ همچنین حامل یک پیام و یک فرهنگ است. دو خصوصیت وجود دارد که به ما حکم میکند که از حافظ تجلیل کنیم و یاد او را زنده کنیم. اول: زبان فاخر اوست که همچنان در قلهی زبان فارسی و شعر فارسی است و ما این زبان را باید ارج بنهیم و از آن معراجی بسازیم به سوی زبان پاکِ پیراستهی کامل والا؛ چیزی که امروز از آن محرومیم.
انتخاب فارسی از سوی اقبال بهسبب گنجایش آن برای معارف و مضامین
… نثر فارسى اقبال، همین تعبیراتى است که در اوّل فصلهاى اسرار خودى و رموز بىخودى نوشته که شما مىبینید براى فارسىزبانها، فهمیدن آن مشکل است. اقبال در هیچ مدرسهاى از مدارس دوران کودکى و جوانى، فارسى را یاد نگرفته بود و در خانهى پدرى خودش اردو حرف زده بود. فارسى را فقط به این مناسبت که احساس میکرد معارف و مضامینى که در ذهن او است در ظرف زبان اردو نمیگنجد انتخاب کرد، و با فارسى اُنس گرفت، و با خواندن دیوان سعدى و حافظ و مثنوى و شعراى سبک هندى مثل عُرفى و نظیرى و غالب دهلوى و دیگران، فارسى را آموخت و آن وقت با اینکه در محیط فارسى زندگى نکرده بود و در مهد فارسى هرگز نزیسته بود و با فارسىزبانان هرگز معاشرت نداشت، ظریفترین و دقیقترین و دستنیافتنىترین مضامین ذهنى را در قالب اشعار بلند ــ و بعضى بسیار عالى ــ در آورده و عرضه کرده. این به نظر من نبوغ شعرى است.
ناچار شدن جویندگان یافتههای جدید علمی به یادگیری فارسی
… بحث ما سر نخبگان علمی است- بایستی به آن آینده و افقی که برای علم در کشور ترسیم شده چشم بدوزد و به آن توجّه داشته باشد. ما گفتیم که باید جوری حرکت بکنیم که در یک فاصلهی معقول زمانی -بنده چند سال قبل[6] گفتم پنجاه سال بعد- ایران در دنیا منبع علم محسوب بشود؛ یعنی اگر کسانی بخواهند به جدیدترین یافتههای علمی دست پیدا کنند، ناچار بشوند فارسی یاد بگیرند. این یک آیندهی ممکنی است؛ این را تعجّب نکنید. یک روزی در دنیا همین جوری بوده؛ دانشمندان ما یک روزی، در یک برههای از تاریخ، در قلّهی دانش دنیا قرار داشتند؛ کتابهای آنها در همهی دانشگاههای دنیا، در دانشگاههای غرب و دانشگاههای شرق -یعنی هند و چین و مانند …
رسیدن به جایی که بهرهگیری از تازههای علمی نیازمند یادگیری فارسی باشد
… مسئلهی پیشرفت علمی را که بنده سالها است روی آن تکیه میکنم، همچنان مورد تکیه است. باز هم عرض میکنم: العِلمُ سُلطان،[2] علم اقتدار است، علم قدرت است و باید دنبال علم بود. محیطهای دانشگاهی، محیطهای تحقیقاتی و پژوهشی حتماً بایستی به مسئلهی علم توجّه کنند. ضمناً توجّه بکنید، اینکه من تأکید میکنم روی مسئلهِی علم، [برای این است که] علم برای پیشرفت کشور است، علم برای گشایش افق آینده است، علم برای همان چیزی است که من سالها پیش گفتم که پنجاه سال بعد باید ما به جایی برسیم که هر کسی خواست از تازههای علمی دنیا بهره ببرد، مجبور باشد زبان فارسی یاد بگیرد؛ علم با این نیّت، با این هدف. آن کسانی هم که در دنیا علم را پیش بردند، کسانی هستند که با این جور هدفها وارد شدند، وَالّا [اینکه] دنبال کار علمی باشیم برای سود شخصیِ نقد کوتاهمدّت خودمان، نه، این ارزش زیادی ندارد؛ عمده نگاه کردن به علم با آن نگاه افقگشای این …
لزوم یادگیری فارسی برای دستیابی به مرزهای جدید علم در آینده
… کارآمد باشند، مبتکر باشند، شجاع باشند، اهل اقدام باشند، از دشمن نترسند، از تهدید نترسند، خوابرفتگی و غفلت پیدا نکنند؛ انسانهای این جوری تربیت کند. این [طور] اگر شد، این کشور به همانی که بنده آرزو کردم و گفتم و وعده دادم و انشاءالله خواهد شد، خواهد رسید؛ یعنی ما تا چند دهه بعد -آن روز من گفتم تا پنجاه سال که حالا چند سالش گذشته- مثلاً تا پنجاه سال دیگر [به جایی میرسیم که] هر کسی در دنیا بخواهد مرزهای جدید علم را به دست بیاورد، مجبور باشد فارسی یاد بگیرد. تربیت یک چنین انسانهایی، یک چنین جوانهایی، پایهی اصلی ایرانِ سربلند فردا است، پایهی اصلی تمدّن نوین اسلامی است.
موانعی که در دنیا بر سر ترویج زبان فارسی ایجاد میشود
… از کلاس اول - یا حتّی پیشدبستانی - زبان انگلیسی یاد بدهیم؛ چرا؟ وقتی بزرگ شدند، هر کس نیاز دارد، میرود زبان انگلیسی را یاد میگیرد. چقدر دولت انگلیس و دولت امریکا باید پول خرج کنند تا بتوانند اینطور آسان زبان خودشان را در میان یک ملت بیگانه ترویج کنند؟ ما برای ترویج زبان فارسی چقدر در دنیا مشکل داریم؟ خانهی فرهنگ ما را میبندند، عنصر فرهنگی ما را ترور میکنند، ده جور مانع در مقابل رایزنیهای فرهنگی ما درست میکنند؛ چرا؟ چون در آنجا زبان فارسی یاد میدهیم. ولی ما بیاییم به دست خود، مفت و مجانی، به نفع صاحبان این زبان - که مایهی انتقال فرهنگ آنهاست - این کار را انجام دهیم! البته بنده با فراگرفتن زبان خارجی صددرصد موافقم؛ نه یک زبان، بلکه ده زبان یاد بگیرند؛ چه اشکالی دارد؟ منتها این کار جزو فرهنگ جامعه نشود.
واژهٔ «بازه» از لغات صحیح فارسی سره
… و بچه و بزرگ و کوچک میشدند، همه را از مکه بیرون کردند. اینها از مکه بیرون رفتند؛ اما کجا بروند؟ تصادفاً جناب ابیطالب، در گوشهای از نزدیکی مکه - فرضاً چند کیلومتری مکه - در شکاف کوهی ملکی داشت؛ اسمش «شعب ابیطالب» بود. شعب، یعنی همین شکاف کوه؛ یک درّه کوچک. ما مشهدیها به چنین جایی «بازه» میگوییم. اتفاقاً این از آن لغتهای صحیحِ دقیقِ فارسىِ سره هم هست که به لهجه محلی، روستاییها به آن «بَزَه» میگویند؛ اما همان اصلش «بازه» است. جناب ابیطالب یک بازه یا یک شعب داشت؛ گفتند به آنجا برویم. حالا شما فکرش را بکنید! در مکه، روزها هوا گرم و شبها بینهایت سرد بود؛ یعنی وضعیتی غیرقابل تحمّل. اینها سه سال در این بیابانها زندگی کردند. چقدر گرسنگی کشیدند، چقدر سختی کشیدند، چقدر محنت بردند، خدا …
اعتراض به نام کاغذ اخبار برای روزنامهٔ جشنواره
یکی از آن وظایف این است که فضای کشور را فضای تشنّج مطبوعاتی قرار ندهند. یعنی پیوسته این به آن و آن به این بد نگوید. در روزنامه مربوط به جشنواره مطبوعات، آقایانِ مسؤول با چند نفر درباره مسائل مطبوعات مصاحبه کرده بودند که آن را میخواندم. (در پرانتز بگویم که ما برای اسم روزنامه هم، به آقای میرسلیم، اعتراض کردیم. «کاغذ اخبار» گرتهبرداری زیاد شیرینی نیست. اسم روزنامه را «کاغذ اخبار» گذاشتهاند؛ آن هم نه «کاغذ خبر»! در حالی که اگر واقعاً Newspaper هم بخواهند ترجمه کنند، «کاغذ خبر» میشود و نه «کاغذ اخبار». به نظر من که این گرتهبرداری، لزومی نداشت. کردهاند دیگر! ایشان متعذّر شدند که چون اسم اوّلین روزنامه، …
رواج و اوج زبان فارسی در هند دوران تیموریان
سید علی خان به مرحله نوجوانی که میرسد، همراه با مادرش از مدینه عازم هند میشوند و با زحمت و مشقّت زیاد، به پدر خانواده میپیوندند. پدر، وقتی نوجوان خود را میبیند، او را برای فراگیری علوم متداوّل زمان، نزد اساتید مبرّز میفرستد و به تربیتش میکوشد. پدر، چندین سال است در هند زندگی میکند (درست توجّه کنید!) محیط، هند است و در هندِ آن زمان هم زبان فارسی، زبان رایج بوده است. دوره، دوره تیموریهاست و گاهِ اوجِ زبانِ فارسی در هند. اما اینها عربند، و به زبان عربی تکلّم میکنند. سید علی خان که شاعر است، قصاید غرّایی به زبان عربی میسراید. عید نوروز که از راه میرسد، سید علی خان برای تهنیت عید به پدرش، قصیدهای به زبان عربی میگوید و به او تقدیم میکند. عناصر قصّه را جمع کنید! شاعر، عرب. …
پیشرفت و تطور زبان فارسی در حد بسیار خوب
… ــ در آن هنرهاى بومى، ما انصافاً و حقّاً از بسیارى از بخشهاى دیگر دنیا جلو هستیم. در کشور ما قوّهى تخیّل شعرى، بسیار بالا است؛ زبان گویاى شعرى، بسیار پیشرفته است؛ فنون گوناگون ادبى، بسیار برجسته است؛ بازیگرى در زمینهى هنر بسیار همراه با مهارت و خبرگى است؛ پیشرفت زبان و تطوّر زبان فارسى در حدّ بسیار خوبى است؛ و از این قبیل، چیزهاى زیادى [هست]؛ اینها آن جهات فرهنگى ما است. خب در کشور ما هم همهجا یکسان نیستند؛ بعضى از شهرها از لحاظ سوابق فرهنگى برجستگىهایى دارند؛ [امّا] بعضىها در آن حد نیستند. تبریز جزو آن شهرهایى است که از لحاظ سابقهى فرهنگى هم، با داشتن ادبا و …
مدیون بودن هنر جهانی به زبان فارسی و هنرمندان ایرانی
خب اگر اینجور است، برادرها بدانید که پس ما این سلاح را آنچنان که باید، درست به دست نگرفتهایم. البتّه کشور ما، سرزمین ما، سرزمین هنر است؛ یعنى هنر جهانى الان در مجموع مدیون سرزمین ما است، مدیون زبان فارسى است، مدیون هنرمندان ایرانى است از هزار سال پیش به این طرف، لکن ما این سلاح را در اختیار نگرفتهایم. علّت هم این است که یک عدّهاى بودند، هنرمند هم بودند، صاحب جوهر هم بودند، نتوانستند آن شجاعت را [داشته باشند] ــ چون هنرمندى به معناى بقیّهى خصال خوب که نیست؛ اى بسا هنرمندى که هنرش خیلى بالا است امّا آدم پستى است، آدم حقیرى است، آدم بدى است، آدم فاسقى است، …
«بازه» واژهٔ سرهٔ فارسی به معنای درهٔ کوچک
… ـ بچه و بزرگ و کوچک، همه را از مکه بیرون کردند. اینها از مکه خب رفتند بیرون؛ کجا بروند؟ تصادفاً جناب ابیطالب، یک گوشهای در نزدیکی مکه ـ چند کیلومتریِ فرضاً مکه ـ در یک شکاف کوهی، یک مِلکی داشت؛ شعب ابیطالب اسمش بود. شعب، یعنی همین شکاف کوه؛ یک درۀ کوچک. ما مشهدیها به اینطور چیزی میگوییم «بازه». اتفاقاً این از آن لغتهای صحیحِ دقیقِ فارسی سره[17] هم هست؛ بازه، که به لهجۀ محلی، روستاییها به آن میگویند «بَزَه»؛ اما اصلش همان بازه است. یک بازهای، یک شعبی، جناب ابیطالب داشت، یک گوشهای؛ گفتند خب برویم آنجا.