رفتن به محتوای اصلی

زبان فارسی

نام‌های دیگر: فارسی، زبان علمی، زبان فارسی در هند

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

زبان فارسی، پاسداری از آن و گسترشش در جهان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در کنگره بزرگداشت اقبال لاهوری— ۱۳۶۴/۱۲/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۴۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۱۱ پاراگراف)

جاذبهٔ جدید زبان فارسی در دنیا پس از انقلاب

امروز هم همین‌جور؛ امروز هم حقیقتاً زبان فارسى در دنیا یک جاذبه‌‌ى جدیدى پیدا کرده. من دیدم کسانى را از کشورهاى عربى و غیر عربى که اینها زبان فارسى را یاد گرفته بودند به خاطر رادیوى انقلاب، رادیوى جمهورى اسلامى؛ این رادیو را باز کردند، جاذبه‌‌ى سخنان امام و حقایق انقلاب و مفاهیم انقلابى، اینها را با زبان فارسى مأنوس کرده؛ میفهمیدند فارسى را؛ هم در منطقه‌‌ى شرقیّه‌‌ى عربستان که صداى ما آنجا میرسد، این را ما دیدیم، هم در پاکستان و بخصوص در هند ــ من سال ۵۹ هند بودم،[3] آنجا دیدم این را که کسانى به خاطر سرودهاى انقلابى و مانند اینها، زبان فارسى را میفهمیدند ــ هم در آفریقا. …

ظرفیت و ترکیب‌پذیری استثنائی زبان فارسی در مقایسه با عربی

خب در این شرایط در کانون زبان فارسى باید به این زبان رسید. این زبان خیلى سعه دارد، خیلى ظرفیّت دارد و من البتّه حرف تازه‌‌اى در این زمینه براى حضّار این مجلس ندارم. زبان فارسى از جهتى به نظر من یک زبان استثنائى است. یعنى زبان عربى با آن گسترش واژگانى که دارد ــ خیلى لغت دارد زبان عربى، واضح است؛ مترادفات فراوان، براى هر جزئى یک چیزى دارد ــ یک خصوصیّت زبان فارسى را ندارد و آن، ترکیب‌پذیرى زبان فارسى است. از زبان فارسى میشود بى‌‌نهایت ترکیبهاى خوب درست کرد با سلیقه‌‌هاى خوب. البتّه ترکیبهاى غلط و بد هم میشود درست کرد، و امروز دچار این بلیّه هستیم؛ هر کسى یک ترکیبى درست میکند. سابق لغت درست میکردند و دفع کردن لغت آسان‌‌تر بود. من دیده بودم در مجامع اهل ادب و شعر مشهد که آنجا مردمان فاضلِ با‌درکى بودند، این لغتهاى دساتیرى را که مال …

ناکامی در رفع کاربرد ترکیب غلط «لازم به ذکر است»

ما این‌‌همه تکرار کردیم در رادیو، تلویزیون، و مانند اینها که نگویید «لازم به ذکر است»؛ نمیشود؛ هر کارى میکنیم نمیشود. رسماً گفتیم، ابلاغ کردند، در سخنرانى گفتیم که این ترکیب «لازم به ذکر است» را نگویید؛ باز میگویند!

نقد گرته‌برداری غلط از زبان بیگانه در کاربرد فعل «داشتن»

من یک روز در یک جلسه‌‌اى در صداوسیما که شاید بعضى از آقایان هم بودند، یک صحبتى آنجا کردم و گفتم که این‌‌قدر نگویید که «داریم»: «این عکس فلانى را داریم، این حرف را با هم داریم، این مذاکره را داریم»؛ این یک گرته‌‌بردارى[6] غلطى است از زبان بیگانه؛ در فارسى چنین چیزى نداریم که «آقا بیایید مثلاً ما یک گفتگویى با شما داشته باشیم، یک صحبتى با شما داشته باشیم، یک عکسى از فلان کس داشته باشیم». «یک گفتگویى با شما بکنیم» را میگوید یک صحبتى با شما داشته باشیم و از این قبیل؛ این فعل «داشتن» را مدام تکرار کردن به صورت [افعال] کمکىِ غیر وارد در زبان فارسى و غیر صحیح و غیر اصیل؛ فایده ندارد، مرتّب هم میگویند. خب، این امروز همین بلیّه‌‌ى بزرگ زبان فارسى است، واقعاً یک ضابطه‌‌اى لازم است، یک جایى لازم است که تمام کند این مشکلات زبان فارسى را و نگذارد که این‌‌قدر از مسیرها و جریانهاى غلط گندابهایى را وارد این دریاچه‌‌ى زبان فارسى کند به …

لزوم حذف ترکیب‌های غلط عامیانه هرچند مشهور شده باشند

خب حالا میگویند که «غلط مشهور بهتر از صحیح مهجور است»؛ البتّه در یک جاهایى درست است؛ در این ترکیباتى که یک عوامى آمده یک حرفى را یک وقت زده، یک عوام دیگرى از او تقلید کرده و عوامهایى آن را مدام پى‌‌درپى گفته‌‌اند، این را نمیشود واقعاً ملاک قرار داد براى اینکه چون معروف شده، ما این را قبول کنیم، خب باید آن را حذف کرد وَالّا زبان بکلّى ضایع خواهد شد.

انزوای زبان فارسی در محیط‌هایی مانند هوانوردی و بیمارستان

الان شما سوار هواپیما که میشوید، مى‌‌بینید [کارشناس] آن برج که یک ایرانى است، با این خلبان که یک ایرانى است، حتماً انگلیسى حرف میزند. بنده گفتم در آن طیّاره‌‌اى که من سوار میشوم، این کار ممنوع است. چرا فارسى حرف نمیزنید؟ آخر یک وقت هست که شما با یک برج بیگانه که او چینى است، تو فارس و زبانِ هم را نمیدانید [میخواهید صحبت کنید]، خب حالا یک زبان مشترکى هست، انگلیسى حرف بزنید، امّا در تهران یا در مشهد که بنده رفتم، به چه مناسبت شما انگلیسى حرف میزنید؟ علّتش این است که واژه‌‌ها انگلیسى است، اینها فقط ربط باید بدهند این واژه‌‌ها را، خودشان را دیگر دچار زحمت نمیکنند، همان ربط انگلیسى را میدهند. پس ما باید واژه بگذاریم تا زبان در یک محیط‌‌هایى این‌جور منزوى نشود که متأسّفانه منزوى شده. در محیط‌‌هاى بیمارستان‌‌ها خیلى اوقات همین‌جور است ــ حالا آن جاهایى که ما دیده‌ایم ــ [مثلاً میگویند] «دوایتان را گرفتید؟» ما دوا را نمیگیریم! ما دوا را میخوریم؛ دوا را مینوشیم. در جاهاى دیگر همین‌جور: «شما حمّام گرفتید؟» ما حمّام را نمیگیریم. ما چرا بگیریم حمّام را؟ ما میرویم حمّام یا استحمام میکنیم. این‌جورى است دیگر. این ترکیبهاى غلطِ بیگانه‌‌ى از زبان فارسى را همین‌طور آورده‌‌اند در سطوح بالا و …

تمجید از تلاش برای یافتن معادل فارسی واژه‌های علمی

من یکى از همین مصاحبه‌هایى را که چندى پیش ــ شاید هفت هشت ماه یا یک سال پیش؛ یادم نیست ــ میشد دیدم، و خیلى خوشم آمد؛ در این جهت صحبت میکرد که ما کوشش کردیم ــ به نظرم این‌جورى مى‌آید ــ که معادلى پیدا کنیم براى واژه‌هایى که مثلاً در فلان علم استفاده میشود. خب، این خیلى خوب است که یک نفرى یکى از همّتهاى خودش را این معرّفى میکند که میخواهد در فرهنگ فارسى، معادلهاى خارجى یک لغت را پیدا کند ــ دائم لازم نیست که ما از عین لغت [خارجی] آن استفاده کنیم ــ خب این خیلى خوب است؛ عکس این هم ممکن است. پس بنابراین، این را توجّه داشته باشید.

بیماری و نارسایی زبان و پیدایش تفاهم غلط

من معتقدم که در صدا و سیما، ویراستاری فقط به معنای پالودن زبان نیست که ما این زبان را بیاییم بپیراییم و پالایش کنیم و درست کنیم و بدهیم در اختیار مردم؛ این بخشی از مسئله است؛ چیزهای دیگری هم وجود دارد لکن حالا فعلاً آنچه محلّ ابتلای ما است، همین بخش از قضیّه است که زبان، متأسّفانه زبان بیمار و ضعیف و نارسا و احیاناً قابل اشتباه [است]. چون وقتی که سخن درست اداء نشود، تفاهم، غلط میشود، یعنی چیز بدی فهمیده میشود. یک نمونه‌ی این، از این کلماتی است که ما از عربی گرفته‌ایم. حالا کلماتی که از زبانهای فرنگی گرفته شده، یک جور دیگر است، لکن کلماتی که از عربی گرفته شده، چون سابقه دارد، یعنی از زمان مشروطه و قبل از مشروطه، تعبیرات تازه‌ای را از عربی گرفتند وارد زبان ما کردند …

انحطاط زبان فارسی در کاربرد نویسندگان و گویندگان امروز

علی‌ای‌حال، میخواهم عرض بکنم مسئله‌ی ویراستاری این‌قدر حسّاس است. و امروز متأسّفانه زبان واقعاً در حال انحطاط است. در حالی که منابع زبان فارسی ما همچنان محفوظ است؛ آدم میبیند زبانِ در اختیار نویسنده و گوینده و خبرده و حتّی شاعر و ادیب و کتاب‌نویس و مانند اینها به شکل بسیار بدی مطرح میشود، و این زبان آن وقت قابل صادر کردن نیست؛ این زبان را آدم نمیتواند صادر کند. چون باید ما بدانیم که این زبان وقتی رفت در کشور بیگانه، پاره‌ای شکستگی‌ها در آن به ‌وجود خواهد آمد؛ یعنی از خانه‌ی اصلی و از وطن خودش وقتی دور شد، در آن شکستگی به ‌وجود می‌آید. باید فکر آن را بکنیم، اینجا مستحکم درستش بکنیم، …

نیاز زبان به نوسازی و گسترش روزبه‌روز

زبان فارسی مثل همه‌ی چیزهای دیگر، مثل همه‌ی زبانهای دیگر، محتاج نوسازی روزبه‌روز است. وقتی این ریشه سالم است، باید روزبه‌روز شاخ و برگهایش زیاد بشود و اتّساع[10] پیدا کند این زبان؛ این کار باید انجام بگیرد. این کار متأسّفانه نشده؛ نه اینکه امروز نشده، در تمام این دورانهای پنجاه شصت ساله‌ی گذشته جز کارهای فردی هیچ انجام نشده. این فرهنگستانها چیزهای بسیار خنثایی بودند. فرهنگستانها از اوّل تا حالا تقریباً چیز حسابی‌ای ندادند. یک وقت یک نویسنده‌ی حسابی‌ای، یک شاعر …

شناخت بیشتر قدر زبان فارسی امروز در برابر بی‌اعتنایی مسئولان گذشته

امروز خوشبختانه قدر زبان فارسی برای مردم ایران بیش از گذشته شناخته‌شده است. در دورانهای گذشته، بنده با محافل ادبی و بعضی از اساتید زبان کم‌وبیش ارتباط داشتم. کسانی که ادبیّاتی بودند و به طور سنّتی اهل زبان بودند، فارسی را دوست میداشتند، امّا خرج‌کنندگان زبان فارسی، یعنی بدنه‌ی نظام ــ منظورم ملّت نیستند؛ منظور، این مسئولین و کسانی که وابسته‌ی به تشکیلات دولتی بودند ــ برای اینها اصلاً مسئله‌ی زبان فارسی، اهمّیّتی نداشت؛ اصلاً و ابداً. شاید شماها بدانید که ارتش یک دستگاه زبان‌سازی داشت که گمان میکنم در کتاب جنابعالی[11] هم شاید اشاره‌ای شده. اینها برداشتند لغت‌سازی کردند؛ لغت‌سازی‌های غلط، به طوری که برایشان اصلاً زبان فارسی اهمّیّت نداشت؛ و از زبانهای خارجی گرفتند. گرایش به …

زبان فارسی حامل و رسانهٔ پیام انقلاب اسلامی به جهان

من خیال میکنم که الان آن کسانی که در مجموعه‌ی نظام هستند، قدر زبان فارسی را بیشتر میدانند. علّت آن هم این است که امروز ایران معتقد است برای دنیا پیامی دارد؛ و آن، اسلام است؛ اسلام انقلابی ما است. امروز اعتقاد ما این است که پیامی برای دنیا داریم. این پیام، یک حامل و رسانه‌ی درستی میخواهد و آن جز زبان چیز دیگری نیست. چون به این پیام فکر میکنیم، بایستی این زبان بتواند واژه‌های ما را، اصطلاحات مخصوص ما را منعکس بکند؛ آن اصطلاحاتی که مقصود انقلاب را برآورده میکند و آن تفکّرات نظام را میتواند منعکس بکند. پس امروز ما یک زبان قوی و جاافتاده و پُرظرفیّت احتیاج داریم و آن، زبان فارسی است که بحمدالله‌ در دسترس ما هم هست.

تأیید آموزش زبان فارسی در تلویزیون و حدود آن

من [با این کار][18] موافقم؛ بسیار فکر خوبی است. آن پیشنهاد ایشان هم راجع به آموزش زبان فارسی در تلویزیون [خوب است]. حالا آن میزگرد اگر باشد که اهل فن بفهمند، تبادل بشود، یک قدری بهتر هم هست. میدانید؛ از تلویزیون، آموزش به معنای دقیق آن عملی نیست، چون کسی برای فراگیری آنجا نمی‌نشیند، لکن یک چیزهایی هست که جز در تلویزیون هم نمیشود گفت. بحثهای کلاس درسی نیست؛ کاربردهای وسیعی دارد: غلط بودن بعضی از کلمات، درست بودن بعضی از کلمات، جایگزینی بعضی از کلمات به جای بعضی دیگر؛ مثل همین ترکیبات مجهولی‌ که دیدم حالا آقایان یک‌قدری حسّاسیّت دارند که «ترکیبات مجهولی» تبدیل بشود به ترکیبات مبنی للفاعل و …

لزوم ادای صحیح‌ترین و قوی‌ترین فارسی در متون خبر و تفسیر

… خیلى خوب شده، نسبتاً کم‌غلط است؛ نمیشود گفت بکلّى بى‌غلط، امّا خیلى بحمدالله کم‌غلط است‌؛ بخصوص آن ‌وقتى که برادرها کار میکنند، که بنده گاهى مطّلع میشوم که روى یک متنى خیلى کار میشود ــ پس غلط‌خوانى یکى از چیزهاى ضدّ جاذبه است؛ غلط تنظیم کردن [هم] همین‌طور. شما باید راقى‌ترین[8] سطح ادای فارسى را در متنهایتان تأمین کنید؛ فرق هم نمیکند؛ چه متن، متن خبر باشد، چه متن، متن تفسیر باشد ــ چون تفسیر هم به‌ قدر خبر اهمّیّت دارد ــ آن چیزى که خوانده میشود، باید یکى از قوى‌ترین و صحیح‌ترین متون فارسى باشد. متأسّفانه الان این‌جور نیست؛ من بارها هم این را گفته‌ام، در عین ‌حال [باز هم] هست!

پرهیز از تعبیر غلط «لازم به ذکر است» در رسانه

… آنها نیست؛ مثل جمله‌ى «لازم به ذکر است»، که من در یکى از سمینارهاى صداوسیما بخصوص روى این جمله تأکید کردم.[9] خب، «لازم به ذکر است» غلط است؛ چرا این ‌قدر مدام میگویید «لازم به ذکر است»؟ مثل اینکه شما مثلاً فرض بفرمایید که «باید» را بخوانید «بایُد»! خوب است؟ «لازم به ذکر است» یک ‌چنین چیزى است؛ غلط است دیگر. خب، این کلمه‌ى غلط را باید آدم نگوید؛ اصلاً باید بپرهیزد. واقعاً یک کلمه‌ى غلط براى کسى که میداند غلط است، مثل یک توگوشى است؛ یک سیلى. بنده خودم پاى رادیو که گاهى نشسته‌ام، [وقتی] یک چیزى شماها میخوانید که غلط است، مثل اینکه یک نفر محکم میزند توى گوش من! مثل اینکه یک میخى میکنند توى گوش آدم! این است دیگر؛ باید مواظب …

لزوم ممیز و ویراستار برای پرهیز از غلط در خبر

… میبینم یک نفرى دارد یک صحبت خیلى لطیف ظریف خوبى میکند، ناگهان یک چیزى یادش مى‌آید، میگوید «لازم به ذکر است»؛ بابا! چه داعى[10] دارى خراب کنى صحبت به این خوبى را با این کلمه‌ى غلط؟ حالا این [فقط] یک کلمه است؛ من اگر بخواهم غلط‌ها را بشمرم، بیشتر از اینها است؛ باید اصلاً غلط نباشد. اصلاً شما ممیّز داشته باشید ــ به قول خارجى‌ها ادیتور ــ یک ممیّز داشته باشید که اصلاً نگاه کند بگوید که این [جمله] صحیح است. نگذارید اصلاً هیچ خبرى غلط تنظیم بشود، چون که رُندترین و رایج‌ترین سخن یک رسانه خبر او است؛ این نمیتواند غلط باشد. فارسى صحیح، زبان به این شیرینى، زبان به این پُروسعتى [را خراب نکنیم].

وسعت زبان فارسی و تعلق واژه‌های عربی دخیل به آن

ما زبان وسیع و گسترده‌اى داریم؛ زبان ما الان از زبان عربى وسیع‌تر است. زبان دَرى نه؛ زبان دَرىِ اصلى که ما بر اساس پایه‌ى دَرى تا امروز حرکت کرده‌ایم، از عربى وسیع‌تر نیست، لکن امروز هر چه زبان ما است ــ که تقریباً پنجاه درصد زبان ما، شصت درصد زبان ما است؛ و چهل درصدش را از عربى لغت آورده‌ایم ــ مال ما است؛ به‌ قول مرحوم آل‌احمد، آن زبانى که من دارم با آن حرف میزنم، زبان من است. مثلاً [کلمه‌ی] «حرف» را بگوییم [چون خود] حرف، عربى است، [پس] نگوییم «حرف»! خب «حرف»، فارسى است، داریم حرف میزنیم با هم.

گسترش‌پذیری فارسی و لزوم پرهیز از خراب کردن آن با تعبیرات غلط

… ترکیب‌پذیرى خودش که بسیار زبان خوب، شیرین، وسیع، پُرگنجایش، مثل یک بادبادک[11] [است که] صد برابر حجم فعلىِ خودش قابل گسترش پیدا کردن است ــ زبان عربى این‌جورى نیست؛ زبان عربى مثل یک جِوالِ بزرگ است؛ همانى است که هست؛ گسترش آن کم است، قابلیت اتّساعش کم است؛ زبان فارسى کوچک‌تر از آن است، امّا قابلیّت اتّساعش خیلى زیاد است ــ این زبانِ قابل اتّساع و توانا که همه‌ى ظرافتها را میتواند بیان بکند و علاوه بر این نصف زبان عربى هم الان جزوش است، خب این زبانِ به این خوبى را چرا خراب کنیم با تعبیرات غلط، آن ‌هم در رادیو تلویزیون؟ پس درست‌گویى [را رعایت کنید].

اهمیت آن و لزوم مراقبت و پاداش برای درست‌گویان در صداوسیما

… عُمربن‌بحرین محبوب! خب، جاحظِ به این معروفى را آدم عُمربن‌بحرین محبوب بشنود، واقعاً آدم خیلى جوش میخورد. آخر یکى می‌شنود رادیوى ما را؛ اى کاش آن وقتى که یک غلطى گفته میشود، کسى غیر از من شنونده نباشد! یک ادیبى، یک فاضلى، یک منتقد نظامى، یک دشمن شما [نشنود]؛ من خوفم از دشمنهاى شما است که نگویند ببینید چه میکنند با زبان فارسى! این زبان فارسى واقعاً خیلى مهم است؛ مراقبت بشود، دقّت بشود، جایزه گذاشته بشود براى کسانى که خوبند.

لزوم اشاعهٔ فارسی، حامل فرهنگ اسلامی، در شبه‌قاره و پاکستان

… نوبه‌ى خودشان ان‌شاءاللّه‌ سعى کنند اقبال را آن‌چنان که هست، زنده کنند؛ از آثارش در کتابها بیاورند؛ از شعرش در کتابهاى درسى بیاورند؛ کتابهاى او را و اشعار او را جدا جدا چاپ کنند؛ اسرار خودى را جدا، رموز بى‌خودى را جدا، گلشن راز جدید را جدا، جاویدنامه را جدا. کارهایى در پاکستان تا حدودى شده منتها متأسّفانه در پاکستان مردم نمیتوانند از این تعبیرات، درست استفاده کنند، [چون] زبان فارسى در آنجا آن رواج و رونق سابق را ندارد؛ امیدواریم این خلأ هم پُر بشود و برادران پاکستانىِ ما که اینجا هستند و همچنین همه‌ى ادباى شبه‌قارّه‌ى هند، وظیفه‌ى خودشان بدانند که در مقابل آن سیاست بسیار خباثت‌آمیزى که نسبت به زبان فارسى انجام گرفت، قد عَلَم کنند و حرکت کنند و زبان فارسى را که حامل فرهنگ عظیم اسلامى است و بخش عمده‌اى از فرهنگ اسلامى در زبان فارسى و متّکى به زبان فارسى است، در شبه‌قارّه ــ که آنجا مسلمانها عنصر اصلى هستند ــ اشاعه بدهند؛ و مخصوصاً در پاکستان این کار به نظر ما به طور حتم بایستى انجام بگیرد. و در کشور خودِ ما هم البتّه این طبع کتاب و چاپهاى گوناگون که انجام نشده، بایستى انجام بشود. هنرمندها روى کار اقبال کار هنرى بکنند؛ خواننده‌ها آن شعرها را بخوانند و روی آن آهنگ بسازند و شایع کنند و به زبان و دل مردم ما و پیر و جوان ما ان‌شاءاللّه‌ بیاورند. …

نقد افتخار به کاربرد لغات فرنگی به‌جای تعبیرهای ایرانی

در میدان فرهنگ هم این بزرگ‌نمایی یک جور دیگر خودش را نشان میدهد؛ احساس انفعال، مجذوب فرهنگ طرف مقابل شدن، فرهنگ خودی را تحقیر کردن، به پایبندی به فرهنگ بیگانه افتخار کردن. یک عدّه‌ای هستند که وقتی حرف میزنند یا وقتی چیز مینویسند، افتخار میکنند که یک لغت فرنگی به کار ببرند؛ افتخار میکنند که تعبیر ایرانی‌اش را به کار نبرند، تعبیر فرنگی‌اش را به کار ببرند. حالا یک وقت هست که شما یک مقابل ایرانی ندارید، [مثلاً] تلویزیون، تلویزیون است؛ ما یک لغت ایرانی برای آن نداریم؛ اگرچه میشد همان اوّلی که آمد، برای آن لغت گذاشت، امّا حالا مجبوریم آن را بگوییم تلویزیون. امّا [در مورد] خیلی از لغات متعارف رایج در زبان بعضی‌ها …

لزوم رعایت فارسی و درست‌نویسی و تعبیرات شیوا در متن‌ها

… که گفتید و بیان کردید، کارهای قابل توجّه و مهمّی است و هر چه کار بکنید برای آموزش و پرورش، جا دارد؛ کارهای پخته و سنجیده و با مشاوره‌ی لازم، با ملاحظه‌ی جوانب گوناگون؛ هر چه کار بکنید برای این نیاز عظیم کشور جا دارد. من همین جا این را هم در تشکّرم اضافه کنم؛ کاری که معهود نیست و بنده معمولاً این را متذکّر نمیشدم، امّا لازم میدانم متذکّر بشوم: متنی که ایشان گفتند و خواندند متن فصیح و خوبی بود؛ این خیلی مهم است که ما وقتی بیاناتی را میخواهیم بخوانیم و بنویسیم و بگوییم، رعایت کنیم، هم فارسی بودن را، هم درست بودن را و هم استفاده از تعبیرات شیوا و کلمات زیبا را. متنی که ایشان خواندند، این خصوصیّات را داشت؛ از این جهت هم تشکّر میکنم.

ضرورت یادگیری فارسی برای استفاده از نوشته‌های علمی ایرانیان در آینده

… کند مجبور باشد فارسی یاد بگیرد؛[10] ما باید به اینجا برسیم؛ کما اینکه امروز اگر شما بخواهید تازه‌های علمی را به دست بیاورید مثلاً‌ فرض کنید که مجبورید زبان انگلیسی بلد باشید؛ در بعضی زمینه‌ها مثل حقوق و مانند اینها من‌باب مثال‌ باید زبان فرانسه بلد باشید؛ ما باید کار را به اینجا برسانیم، یعنی باید این قدر شما پیش بروید که به طور تقریبی تا آن مقطعی که بنده اشاره کردم، در آن مقطع ‌هر کس در دنیا بخواهد تازه‌های علمی را در بخشهای مختلف به دست بیاورد، ناچار باشد زبان فارسی یاد بگیرد تا بتواند از نوشته‌های شماها استفاده کند. البتّه شماها جوانهای امروز، آن روز مسئولین کشور و جاافتاده‌های کشورید، امّا باید شما زمینه را جوری فراهم کنید که جوانهای ۲۰ سال بعد و جوانهای ۲۵ سال بعد که بچّه‌های امروز شما هستند -البتّه آنهایی که بچّه دارید و ازدواج کرده‌اید- ان‌شاءالله بتوانند بهترین کار …

لزوم حفظ حرمت زبان

… میشود، پخش میشود و اینها شایع میشود؛ به نظر من روی اینها باید فکر کنید. ترانه‌های اوّل انقلاب. [مثل] همین ترانه‌ای که ایشان[12] خواندند: «این بانگ آزادی است کز خاوران خیزد»، بسیار زیبا [است]. خدا رحمت کند حمید سبزواری را، ایشان از این قبیل [اشعار] زیاد داشت. ما بایستی حرمت زبان را حفظ بکنیم.

رسیدن سالم زبان قرن‌به‌قرن به نسل امروز

هیچ حدس میزدید که مال مولوی باشد؟ این مال مولوی است که هشتصد سال پیش گفته شده؛ کأنّه برای امروز گفته شده. یعنی زبان، این ‌جور سالم دست ما رسیده؛ همین ‌طور قرن‌به‌قرن آمده تا به دست ما رسیده. حتّی سبک هندی هم با اینکه از لحاظ مضمون، پیچیده و معقَّد[15] است امّا زبان، زبان شسته‌رُفته‌ی قوی‌ای است؛ بخصوص برجسته‌های سبک هندی مثل صائب، مثل کلیم، مثل خود حزین، ‌مثل بیدل، واقعاً زبانهای اینها زبانهای عالی است.

نگه‌داشتن و رساندن زبان به نسل امروز به دست گذشتگان

شما اگر بخواهید همین مضمون را بگویید، امروز بعد از چهارصد سال از زمان صائب، میتوانید الفاظی روشن‌تر، واضح‌تر، فصیح‌تر از این بیاورید؟ زبان را این‌ جور نگه داشته‌اند، به ما رسانده‌اند؛ حالا ما بدهیم دست فلان ترانه‌سراهای بی‌هنر -واقعاً بی‌هنر!- که الفاظ را خراب کنند و بشکنند و مانند اینها، و بعد هم ما با پول بیت‌المال این را منتشر کنیم و در صدا و سیما یا در دستگاه‌های گوناگون دولتی و غیر دولتی این را پخش بکنیم!

فارسی‌نویسی علما برای استفادهٔ مردم

… برای من پیش نیامد لکن خب دورادور ایشان را می‌شناختیم. این دو کتابی که اسم آوردند، که یکی‌اش تفسیر است که انوار درخشان [نام دارد]، یکی هم درخشانْ پرتویی از اصول کافی [است] که درواقع حدیث است. خب این کتابها را هم برای ما فرستادند؛ من گاهی مراجعه هم کرده‌ام؛ [نویسنده‌ی] ملّا و صاحبِ نظر، درعین‌حال فارسی‌نویس، این چیز مهمّی است. بنده بارها گفته‌ام مرحوم مجلسی با آن مقامات عالی، وظیفه‌ی خود میدانست که کتاب فارسی هم بنویسد؛ در کنار دریای عظیمی مثل کتاب بحار که واقعاً یک اقیانوس است، [نوشتن] کتاب حقّ‌الیقین و حیات‌القلوب؛ [یعنی] فارسی‌نویسی برای استفاده‌ی مردم. خب، حالا [اینکه] مرحوم آقای آقانجفی در این کتابهایی که به زبان فارسی نوشته شده، چقدر توانسته‌اند ادبیّات معاصر را مورد ملاحظه و مورد استفاده قرار بدهند، آن بحث دیگری است -اگرچنانچه در این زمینه کمبودی وجود داشته باشد، همان‌طور که شما[2] گفتید، راهش همین است …

پرهیز از ترجمهٔ تحت‌اللفظی تعبیرهای فرنگی و لزوم واژه‌سازی

یک نکته‌ی دیگر این است که گفتیم هیئتهای اندیشه‌ورز؛ من اصرار دارم این کلمه‌ی «اتاق فکر» را که فرنگی‌ها میگویند به کار نبرم. اتاق فکر یک تعبیر فرنگی است، می‌آیند آقایان می‌نشینند کلمات فرنگی را تبدیل میکنند به ترجمه‌ی تحت‌اللفظی فارسی، همانها را مدام با افتخار به کار میبرند؛ نه، ما خودمان زبان داریم، واژه‌سازی کنیم. «هیئتهای اندیشه‌ورز» از «اتاق فکر» خیلی گویاتر هم هست. ما هیئتهای اندیشه‌ورز لازم داریم. کجا؟ در دو نقطه: یکی در رأس، یکی در لایه‌ها. لایه‌های گوناگون بسیج فراوان است. همین که حالا این بچّه‌ها اینجا میگویند ما شوق داریم و ما را بفرستید و چرا نمیفرستید، همان …

پیشرفت علمی تا حد ناگزیری دیگران از یادگیری زبان فارسی

… و مسلمان بودن و انقلابی بودن یک افتخار است و به این افتخار کند. بله، عقبیم امّا نیرو داریم، تلاش داریم، انرژی داریم، جوانی داریم، حرکت میکنیم، میرویم به جلو و میرسیم. اینکه من گفتم زبان فارسی -که مجری محترم برنامه اشاره کردند- منظورم بحث زبان فارسی نیست؛ البتّه زبان فارسی خیلی چیز ارزشمندی است و ما در جای خود درباره‌اش زیاد تأکید کرده‌ایم، حرف من این است که ما از لحاظ علمی به جایی برسیم که دیگری اگر بخواهد آن دانش را و آن رتبه‌ی بالا را یاد بگیرد مجبور باشد بیاید زبان فارسی یاد بگیرد. همچنان‌که شما امروز در بخشی از علوم اگر بخواهید به تازه‌های علمی دست پیدا کنید مجبورید زبان انگلیسی یا زبان فرانسه را مثلاً یاد بگیرید؛ حرف من این است؛ ما باید کشور را به اینجا برسانیم. بله، ما انرژی داریم، توان داریم، ظرفیّت داریم، عقب هستیم امّا خودمان را به جلو میرسانیم؛ کمااینکه خیلی عقب‌تر بودیم، خودمان را به اینجا رساندیم که امروز هستیم. حرف من این است.

دشواری‌ها و هزینه‌های ترویج زبان فارسی در کشورهای دیگر

… نفوذ و دخالت و توسعه‌ی زبان بیگانه را میگیرند؛ ما حالا از پاپ کاتولیک‌تر شده‌ایم! آمده‌ایم میدان را باز کرده‌ایم و علاوه بر اینکه این زبان را کرده‌ایم زبانِ خارجیِ انحصاریِ مدارسمان، مدام داریم می‌آوریمش [در مقاطع] پایین؛ در دبستانها و در مهدِکودک‌ها! چرا؟ ما که میخواهیم زبان فارسی را ترویج کنیم، باید یک عالَم خرج کنیم و زحمت بکشیم. [وقتی‌] کرسی زبان را در یک‌جا تعطیل میکنند، باید تماسهای دیپلماتیک بگیریم که چرا کرسی زبان را تعطیل کردید. نمیگذارند، اجازه‌ی دانشجو گرفتن نمیدهند، امتیاز نمیدهند، برای اینکه زبان فارسی را یک‌جا میخواهیم ترویج کنیم؛ آن‌وقت ما بیاییم زبان آنها را خودمان با پول خودمان، با خرج خودمان، با مشکلات خودمان ترویج کنیم. این عقلائی است؟ من نمیفهمم! این را داخل پرانتز گفتم، برای اینکه همه بدانند، توجّه کنند. [البتّه‌] نمیگویم که فردا برویم زبان انگلیسی را در مدارس تعطیل کنیم؛ نه، …