مظلومیت زبان فارسی، لزوم تقویت آن و توانش در بیان معانی دقیق
یک مسئله، مسئلهی پاسداشت زبان فارسی است. به نظر من زبان فارسی کاملاً دارد مظلوم واقع میشود. حالا این اواخر یک کارهایی دارد میشود، بعضیها در انجمنهایی یک کارهایی دارند انجام میدهند، امّا ما بیش از این احتیاج داریم به تقویت زبان فارسی. زبان فارسی زبان کششداری است، جزو زبانهایی است که میتواند توسعه پیدا کند، چون زبان ترکیبی است و ترکیبهای زیبا [دارد که] انسان برای بیانِ هیچ معنایی گیر نمیکند. معنای دقیق علمی، معنای دقیق روحی و هر مفهوم دقیق و ظریفی را با زبان فارسی میشود بیان کرد؛ با بعضی زبانها واقعاً نمیشود بیان کرد، امّا با این زبان [میشود]. بعضی از تعبیرات اصلاً قابل انتقال نیست. من یک وقتی گفتم:
نقد کاربرد بیدریغ واژههای اروپایی و بهویژه انگلیسی در فارسی
… گذشتی» را میخواهیم ترجمه کنیم؛ بنده به عربی واردم؛ چه جوری میشود ترجمه کرد این را؟ نمیشود ترجمه کرد، اصلاً قابل ترجمه نیست، امّا این [شاعر] یک مفهومِ لطیفِ ظریفِ مهمّی را با همین کلمهی «دامنکشان» در این شعر آورده؛ یعنی یک چنین چیزهایی در زبان فارسی هست. ما از زبان فارسی داریم غفلت میکنیم. حالاها متأسّفانه هجوم زبانهای بیگانه هم زیاد شده؛ هجوم زبانهای اروپایی، غربی و بالخصوص انگلیسی زیاد شده، همینطور بیدریغ مصرف میکنند. به نظر من عکسش باید انجام بگیرد؛ بایستی معادلهای فارسی [ترویج بشود]. ما «هلیکوپتر» را تبدیل کردیم به «بالگرد»؛ هم قشنگتر از «هلیکوپتر» است، هم آسانتر از «هلیکوپتر» است، هم ایرانی است، هم [معنا را] نشان میدهد. البتّه افغانها این را «چرخبال» معنا کرده بودند …
نگرانی از فرسایش زبان فارسی در جریان عمومی
راجع به زبان، بنده حقیقتش [این است که] نگرانم؛ واقعاً نگرانم. حالا در زمینهی شعری خوشبختانه شعرهایی که شماها میگویید، خب شعرِ خوب، و زبان، زبان استوار است، امّا در جریان عمومی، زبان دارد دچار فرسایش میشود؛ این را آدم میبیند. حالا امشب یکی از برادرها از رادیو بودند و یک چیز خوبی را نقل کردند برای من، لکن من از صدا و سیما گلهمندم به خاطر اینکه به جای اینکه زبان صحیح را، زبان معیار را، زبان صیقلخوردهی کاملاً درست را ترویج کنند، زبان بیهویّت، گاهی غلط، تعبیرهای …
لزوم حفظ زبان فارسی از فرسودگی و ویرانی
… من نگرانم. واقعاً یکی از کارهایی که باید انجام بگیرد [این است.] حوزهی هنری میتواند در این زمینه [کار کند؛] حالا آن که در این جلسهی فعلی ما میتواند مخاطب قرار بگیرد، یکی جناب آقای صالحی،[11] وزیر محترم ارشاد هستند، یکی هم جناب آقای مؤمنی، رئیس حوزهی هنری؛ واقعاً بنشینید روی این مسئله فکر کنید، نگذارید زبان فارسی دچار فرسودگی و دچار ویرانی بشود؛ ما باید [آن را] خیلی حفظ کنیم.
سستی تدریجی در پاسداشت زبان پس از اوایل انقلاب
من حتّی گاهی اوقات میبینم در رژیم طاغوت که خب همه چیزشان به فرنگیها و به خارجیها بسته بود، روی مسئلهی زبان، یک گوشهای بود یک تعصّبی وجود داشت، یک چیزهایی داشتند؛ ما هم اوایل انقلاب از این جهت خیلی خوب بودیم، بعد یواشیواش خیلی ولنگوواز شد.
حفظ زبان در طول قرنها عمدتاً به دست شاعران
ببینید عزیزان من! قرنهای متمادی است که این زبان دستبهدست به وسیلهی شعرا -یک مقدار هم به وسیلهی نویسندگان، امّا عمدتاً به وسیلهی شعرا- حفظ شده. [مثلاً] زبان سعدی؛ شما اگر امروز بخواهید مضمون همین شعری را که الان من خواندم: «به جهان خرّم از آنم که جهان خرّم از اوست»[13] بگویید، کلماتی از این گویاتر، فصیحتر سراغ دارید؟ یا فرض بفرمایید [شعرِ]:
حفظ و اعتلای زبان فارسی در دورهٔ اسلامی برخلاف تغییر زبان در شمال آفریقا
از این بالاتر بگویم؛ سلحشوران مسلمان که دین عزیز اسلام را به ما دادند -داد یکی دین گرامی به ما-[5] وقتی رفتند به کشورهای مثلاً شمال آفریقا -حالا آنجا را من مثال میزنم- زبان [آنها] عوض شد، فرهنگ عوض شد؛ ایران که آمدند، زبان [ما] عوض نشد. زبان فارسی در دورهی اسلام رشد و ارتقاء بیشتری از دورهی قبل از اسلام دارد. شما از دورهی قبل از اسلام از نشانههای زبان فارسی چه دارید؟ امّا دورهی اسلام را شما ببینید که چه اعتلائی [دارد]؛ چقدر شعر، چقدر نثر، چقدر فرهنگ! اینها خیلی مهم است؛ روی اینها دقّت باید کرد. این مال گذشته است.
نگرانی از تهاجم به زبان فارسی و رواج اصطلاحات بیگانه
مطلب ششمی که من اینجا یادداشت کردهام، مسئلهی زبان فارسی است؛ من خیلی نگران زبان فارسیام؛ خیلی نگرانم. سالها پیش ما در این زمینه کار کردیم، اقدام کردیم، جمع کردیم کسانی را دُور هم بنشینند. من میبینم کار درستی در این زمینه انجام نمیگیرد و تهاجم به زبان زیاد است. همینطور دارند اصطلاحات خارجی [بهکار میبرند]. ننگش میکند کسی که فلان تعبیر فرنگی را به کار نبرد و به جایش یک تعبیر فارسی یا عربی به کار ببرد؛ ننگشان میکند. این خیلی چیز بدی است؛ این جزو اجزاء فرهنگ عمومی است که باید با این مبارزه کرد. دوستان! زبان فارسی یک روزی از قسطنطنیهی آن روز، از استانبولِ آن روز، زبان علمی بوده تا شبه قارهی هند؛ اینکه عرض میکنم از روی اطلاع است. در آستانه[16] - مرکز حکومت …
لزوم گسترش نفوذ جهانی زبان فارسی، فارسینویسی و واژهسازی علمی
یک نکتهی دیگری هم که من یادداشت کردهام و خوب است که تکرار کنم، این است: از پیشرفت علمی در کشور برای گسترش و نفوذ زبان فارسی استفاده شود. زبان خیلی مهم است برادران و خواهران عزیز! اهمیت زبان ملی یک کشور برای خیلیها هنوز دانسته و شناخته نیست. زبان فارسی باید گسترش پیدا کند. باید نفوذ فرهنگىِ زبان فارسی در سطح جهان روزبهروز بیشتر شود. فارسی بنویسید، فارسی واژهسازی کنید و اصطلاح ایجاد کنید. کاری کنیم که در آینده، آن کسانی که از پیشرفتهای علمی کشور ما استفاده میکنند، ناچار شوند بروند زبان فارسی را یاد بگیرند. این افتخاری نیست که ما بگوئیم حتماً زبان علمی کشور ما فلان زبان خارجی است. زبان فارسی اینقدر ظرفیت و گنجایش دارد که دقیقترین و ظریفترین علوم و دانشها میتوانند با این زبان بیان شوند. ما زبان پرظرفیتی داریم. کمااینکه بعضی از کشورهای اروپائی هم نگذاشتند زبان …
رواج طبیعی در هند و ممنوع شدن آن به زور انگلیسیها
… هجری تا همین زمان اخیرِ قبل از آمدن انگلیسها، شعرای زیادی در هند بودند که به فارسی شعر میگفتند؛ مثل امیرخسرو دهلوی، بیدل دهلوی - که اهل دهلی است - و بسیاری از شعرای دیگر. اقبال لاهوری اهل لاهور است، اما شعر فارسی او معروفتر از شعر به هر زبان دیگری است. ما مثل انگلیسها که انگلیسی را در هند رائج کردند، زبان فارسی را رائج نکردیم؛ فارسی با میل مردم، با رفتوآمد شاعران و عارفان و عالمان و اینها به طور طبیعی رائج شد؛ اما انگلیسها آمدند مردم را مجبور کردند که باید فارسی حرف نزنند؛ برای فارسی حرف زدن و فارسی نوشتن، مجازات معین کردند.
زبان ملی و نماد ملیت ایران در کنار زبانهای مختلف کشور
مسائل گوناگونی مطرح میشود. توصیهی من این است که در زمینهی علاقهی به ایران، علاقهی به کشور و گرایش به ایران، چند نکته را توجه داشته باشید. یکی اینکه مهمترین بخش مربوط به کشور، زبان و ادبیات است. علاقهی به ایران، اینجوری تحقق پیدا میکند. ما در کشور زبانهای مختلفی داریم؛ اما زبان ملی، فارسی است. آن کسانی که زبانهای مختلف دارند، خودشان جزو مروّجین درجهی یک زبان فارسی هستند. بهترین مقالات را در زمینهی زبان فارسی، ترکزبانها نوشتند؛ این را من از روی اطلاع دارم عرض میکنم... م.[1] انشاءاللَّه کردها هم مینویسند؛ حرفی نیست، ما استقبال میکنیم. محققین …
لزوم ساختن واژهٔ فارسی برای مفاهیم تازه به جای واژهٔ فرنگی
… که در طول دهها سالِ گذشته بر زبان مردم جاری شده و وجود دارد، باز در رادیو و تلویزیون ما هر چند وقتی یک بار، یک واژهی فرنگىِ دیگر مطرح میشود که مردم باید از هم سؤال کنند: آقا این یعنی چه!؟ بروند به یکی مراجعه کنند؛ آقا معنایش چیست، تا معنایش را بفهمند! خب، چه لزومی دارد؟ این مفهومی که تازه وارد کشور شده که شما میخواهید برایش لغتی بیان کنید، خب برایش لغت بساز! زبان فارسی با این گستردگی.
همبستگی بیشتر، عامل تقویت توانایی درونی این کشورها
همبستگی بیشتر کشورهای فارسیزبان عاملی برای تقویت توانایی درونی این کشورها است.
رایج شدن زبان فارسی در دنیا به تبع رشد علمی کشور
من در یکی از جلسات دانشجوها گفتم شما فکر این را بکنید که پنجاه سال دیگر کشور شما باید جایی باشد که هر کس به یک پیشرفت علمی احتیاج دارد، ناگزیر باشد زبان فارسی یاد بگیرد؛ یعنی کشور شما آنقدر اثر علمی و تحقیقاتی تولید کند که همینطور که امروز زبان انگلیسی عمدتاً به برکت پیشرفت فناوری امریکا و بعضی از کشورهای دیگر در دنیا رایج شده، شما بتوانید زبان فارسی را به تبع رشد علمیتان در دنیا رایج کنید. شما باید بتوانید در قله قرار بگیرید؛ این شدنی است و اگر همت بگماریم، قطعی است.
گسترهٔ تاریخی نفوذ فارسی از عثمانی تا هند و چین
… نسبت به آن آگاهی، توانایی و خبرویّت دارند. یک نکته خرج کردن درست ادبیّات در سطح کشور، در سطح جامعه، یا در سطح جهان است؛ هرجایی که در بُرد ادبیّات ماست. البته روزی از قسطنطنیه، یا از استانبول تا آسیای شرقی، بُرد ادبیّات ما بود. خوب؛ زمانی اینطور بوده است؛ زبان فارسی، زبان دیوانی کشور عثمانی بود. در همان زمانی که کشور عثمانی دائماً با ایران جنگ داشت، نفوذ زبان فارسی آنچنان بود که منشی و دبیر دستگاه عثمانی کار خودش را با خطّ فارسی، با عنوان فارسی، با تعبیر و زبان فارسی و با شعر فارسی راه میانداخت! از این طرف هم - طرف شرق - حتّی تا هند و چین، زبان فارسی بُرد داشت. زبان مذهبی بود؛ زبان اداری، زبان دبیران و منشیان و زبان ادبیّات و هنر بود.
انحطاط زبان و ادبیات فارسی از اواخر قاجار تا پایان دورهٔ پهلوی
امروز این دایره محدود شده است. البته بعد از انقلاب مقداری گسترش پیدا کرده؛ ولی قبل از انقلاب بر اثر تنگنظری و نادانی و بیسوادی مسؤولان کشور در دورهی اواخر قاجار تا آخر زمان محمّدرضا پهلوی، زبان و ادبیّات فارسی انحطاط پیدا کرد. با اینکه ما در همین دوره، انصافاً شخصیتهای خوب ادبی، شاعر و نویسندهی بزرگ هم داشتیم، لیکن از لحاظ گسترش سیاسی و از لحاظ قدر و قیمت بینالمللی، در پایینترین وضعیت قرار گرفتیم! علّت هم این بود که در مهد زبان فارسی - یعنی ایران - کسانی که متصدّیان امور بودند، از زبان فارسی تبرّی میجستند! این نهایت انحطاط است. عدّهای راجع به تغییر خط حرف میزدند و عدّهای در مورد به کار بردن لغات و اصطلاحات فرنگی افتخار میکردند و خودشان را در مقابل آن کوچک میدانستند! آنجایی هم که میخواستند فارسیسازی کنند، حتّی لغتسازىِ فارسیشان نوعی اظهار ارادت به لغت بیگانه …
گسترش فارسی در جزیرةالعرب پس از انقلاب
البته بعد از انقلاب، تا حدودی تکان خورد. امروز در مناطق جزیرةالعرب - اینها که عرض میکنم، اطّلاع است، حدس و تخیّل نیست؛ خبر دارم - عربی که مثلاً اهل منطقهی احسا و قطیف[1] است، که هیچ وقت ممکن نبود یک کلمهی فارسی هم یاد بگیرد، با نشستن پای رادیو و تلویزیون فارسی ایران - که تلویزیون را با بشقاب میگیرد - زبان فارسی میآموزد؛ یعنی میتواند فارسی حرف بزند. آنقدر پای رادیو و تلویزیون فارسی مینشینند، تا بتوانند بتدریج فارسی یاد بگیرند! یعنی انقلاب، زبان را منتشر کرد.
توجه جهانی به فارسی برای درک پیام انقلاب و سخن امام
امروز به برکت انقلاب در نقاطی از دنیا، زبان فارسی به عنوان زبان دوم دانشگاهی یا به عنوان زبان رشتهی اختصاصی، باز مورد توجّه قرار گرفته است. انقلاب پیام و سخنی دارد؛ کسی که مسلمان است، پیام اسلام را از انقلاب میگیرد، کسی هم که مسلمان نیست و بالاخره پیام نو را از انقلاب میگیرد، دلش میخواهد - مثلاً - بداند که امام و پدر این انقلاب، وقتی حرف میزد، چه میگفت که در ترجمه نمیشود فهمید؛ لذا زبان فارسی یاد میگیرند. امروز اینطور است. بههرحال، امیدواریم زبان فارسی گسترش پیدا کند. زبان فارسی زبانی است با ظرفیت و با کشش. یکی از مراکزی که باید در آن، روی زبان و ادبیّات - بخصوص با شیوههای هنری - تلاش شود، مرکز شماست؛ چون شما با نسلی کار میکنید که آن نسل هرچه را که از شما …
آموزش درست فارسی به کودکان و اثر آن بر نسل آیندهٔ هنرمندان
اگر امروز کودک ما فارسی را درست یاد بگیرد و بتواند لغت فارسی را در جایی که لازم دارد، استفاده و مصرف کند، اگر شاعر شد، اگر هنرمند، گوینده، برنامهساز، یا کتابنویس شد، شما دیگر خاطرتان جمع است؛ مثل کتابنویس، فیلمنامهنویس، گویندهی تلویزیون و افرادی نظیر آنها که در محیط قبلی پرورش پیدا کردهاند، نخواهد بود. یعنی شما در حرکت خودتان در کانون، میتوانید آن دو مقصود و دو وظیفهای را که در باب ادبیات هست، هر دو را با هم تأمین کنید؛ هم ادبیات را پیش ببرید، هم آن را در قشرهای گوناگون - که قشر مخاطب شما کودک است - درست صرف کنید. بنابراین به زبان و ادبیّات، باید خیلی …
نقش مطبوعات بهعنوان زبان معیار در درست کردن زبان فارسی
خوب؛ کاغذی را که شما در هیأت روزنامه یا مجلّه به دست خواننده میدهید، برای او «لغتِ امام»؛ یعنی «زبان معیار» میشود. این را چگونه میخواهید تهیه کنید؟ آن وقت ناله سر میدهیم که زبان فارسی چنین و چنان شد! مگر نه اینکه از مطبوعات باید زبان فارسی را درست کرد؟ مطبوعات، از این جهت، از صدا و سیما مهمتر است. من البته راجع به زبان فارسی، سالهاست - شاید ده سال بیشتر است - که با صدا و سیما بحث و بگو مگو دارم؛ برای اینکه در آن زمینه پیشرفت کنند؛ کارهایی بکنند و اشکالات را بر طرف سازند. اما روزنامهها، از این جهت از صدا و …
نقد آوردن «اما» پس از مبتدا بهعنوان گرتهبرداری از انگلیسی
… است؛ مسئلهی الفاظ. من تصور میکنم لفظ، خیلی مؤثر نیست؛ حالا اختیار با شماست؛ نویسنده شما هستید و هر روشی و سلیقهای و سبکی که کار شماست، ادامه بدهید. اما این زبانی که شما به کار میگیرید، اصلاً خیلی زبان باستانیای نیست؛ یک تکههائیاش اصلاً مال زبان ما نیست. فرض بفرمائید این »اما«هائی که شما بعد از شروع مبتدا میآورید، اصلاً گرتهبرداری از انگلیسی است؛ ما اصلاً در فارسی چنین چیزی نداریم: »خانهی دوست اما از اینجا دور است«؛ ما میگوئیم: »اما خانهی دوست از اینجا دور است«. »اما«ی بعد، ترجمهی لفظ به لفظ از زبان خارجی است. بنابراین اینها خیلی مؤثر نیست در اینکه فضا را مشخص کند. شاید تا یک حدودی باشد؛ اما زیاد نمیشود مبالغه کرد. خوشبختانه شما خودتان اصلاً صحنه را منعکس میکنید؛ مثل داستان آن سیل که مکه را گرفت یا داستان گذاشتن حجرالاسود.
لزوم کاربرد فارسی درست و معیار در صداوسیما و حذف غلطگویی
زبان صداوسیما باید فارسىِ درست و براستى زبانِ معیار باشد. غلطگویى و غلطخوانى یکسره از بین برود و صداوسیما آموزندهى زبان شیرین و رسا و پُرتوان فارسى باشد. در این باره تلاشهایى شده است و باید تکمیل گردد.
اهمیت نقش زبان فارسی در شبهقاره و پاکستان
نقش زبان فارسی در شبهقارّه، بهویژه در پاکستان، حائز اهمّیّت بسیار است. توسعهی هرچه بیشتر ارتباطات فرهنگی ایران و پاکستان با گسترش زبان فارسی در پاکستان، به نزدیکی هرچه بیشتر دو ملّت کمک خواهد کرد و به اعتقاد ما همکاریهای جدّی، واقعی و دنبالهدار در زمینهی زبان فارسی، به سود دو کشور خواهد بود.
نقد ورود افعال کمکی بیگانه و ترکیبپذیری کمنظیر زبان فارسی
آقایان! بزرگترین بلا براى یک ملّت این است که بخشهایى از فرهنگ و تمدّن خودش بمرور زمان از حافظهى او پاک بشود و اصلاً یادش نیاید؛ این خیلى بلاى بزرگى است؛ این کار را با ما انجام دادند؛ سبک حرف زدن، سبک نگارش. افعال بهکارروندهى به معناهاى کمکى در زبانهاى خارجى را آوردند با معناهاى بسیار نامناسب کمکى در داخل زبان ما وارد کردند؛ خب ما یک زبان داریم، زبان فارسى مگر زبان کوچکى است؟ با این عظمت، با این وسعت. یک خصوصیّتى زبان فارسى دارد که کمتر زبانى در دنیا این خصوصیّت را دارد و آن خصوصیّت ترکیبپذیرى است؛ میلیونها لغت میشود براى مفاهیم جدید به وجود آورد به کمک ذوق سلیم و آگاهى از زبان، به خاطر خاصیّت ترکیبپذیرى زبان فارسى؛ کمتر زبانى است که این خصوصیّت را داشته باشد؛ حتّى زبانهاى وسیع دنیا مثل عربى. این زبان [فارسی] با اینهمه وسعت، شما مىبینید که تعبیرات …
پخش برنامهٔ فارسی صحیح برای جذب فارسیزبانان تاجیکستان و افغانستان
… هم در قسمت شرق ما و مسائل افغانستان این مسئله هست ــ منتها شرق و غرب به حدّت و فوریّت مسائل شمال کشور نیست که عمدتاً شامل خراسان و مازندران و آذربایجان شرقى و غربى میشود ــ مسائل بسیار مهمّى است. شما در خراسان برنامه پخش میکنید به یاد تاجیکها و تاجیکستان؛ چه تاجیکهاى شمال افغانستان که فارسىزبانند، چه تاجیکستان که الان بعد از هفتاد هشتاد سال دارد احساس فارسى بودن را میکند و یک هیجانى در او وجود دارد که میخواهد زبان فارسى را، زبان رودکى را ــ که مال خودش هم هست ــ یا زبان شعراى برجسته و ادباى قدیمى ما را به خودش نسبت بدهد؛ این را شما باید توجّه داشته باشید و جذب کنید. هر چه بشود شما برنامهی فارسىِ خوب پخش کنید، هر چه بشود در ارائهی فارسى ــ در شبکه سراسرى کلّاً این مسئله هست ــ بخصوص در آن منطقه، از زبان فارسى صحیح، بدون غلط استفاده بکنید، این به نفع ما است؛ یعنى به نفع همان هدفهایى است که عرض شد. حتّى مثلاً در ازبکستان عدّهى زیادى فارسند؛ حتّى در ترکمنستان عدّهاى فارس دارد. میدانید، به مناسبت سیاستهایى که اتّحاد جماهیر شوروى داشته، اینها را تقسیم کردند؛ سمرقند و بخارا و مانند اینها جزو تاجیکستان نیست؛ زبان، …
کنار زدن زبان فارسی در هند بهدست کمپانی هند شرقی و جایگزینی آن با اردو و انگلیسی
… با فرهنگ و ادبیّات ایرانى آشنا بودند، این ارتباط و اتّصال محفوظ بماند. میدانید که استعمار سالهایى ــ دهها سال متمادى، شاید بعضى جاها قرنها ــ تلاش کرد تا آثار این فرهنگ ایرانى را که در خیلى از نقاط دنیا بوده بزداید. مثلاً در هند این معنا کاملاً واضح است؛ یعنى آن وقتى که کمپانى انگلیسى هند شرقى، وارد هند شد، یکى از اوّلین تلاشهایش این بود که زبان فارسى را کنار بزند. ملاحظه میکنید که اوّلِ کار، زبان اردو را رسمى کردند براى اینکه زبان فارسى را کنار بگذارند؛ بعد، خودِ زبان اردو را هم کنار زدند و زبان انگلیسى را کردند زبان رسمى. اینها مال قرن نوزدهم است؛ یعنى اینها از اوایل قرن نوزدهم شروع شده تا امروز. شما امروز اگر هند تشریف ببرید، با مردم غیر طبقات پایین انگلیسى حرف بزنید، همه میدانند؛ اصلاً زبانشان است؛ زبان رسمى، زبان دولتى، زبان ادارى، زبان انگلیسى است. یک روز همینها زبان فارسى …
اعتراف به تقصیر در رشد و گسترش زبان فارسی پیش و پس از انقلاب
در کار زبان فارسى باید اعتراف کنیم که تقصیر شده. نه فقط در این چند سال اوّل پیروزى انقلاب که هر کسى به کارى مشغول بود و به این مهم چندان پرداخته نشد بلکه در گذشته تقصیرهاى بزرگتر و بیشترى هم شد. با اینکه در این کشور ادبا و شعرا و فارسىدانان و فارسىگویانِ بزرگى بودند، زبان فارسى آن رشدى را که بایستى بکند و آن سعهاى را که در دنیا باید پیدا کند، در این سنین متمادى پیدا نکرد.
گسترهٔ تاریخی نفوذ زبان فارسی از چین تا آسیای صغیر و هند
همانطورى که اشاره کردید، یک روزى از چین تا روم و همین آسیاى صغیر، مرز زبان فارسى را تشکیل میدادند. در آثار دوران عثمانى انسان میبیند که آنجا دیوانشان، مکاتباتشان به زبان فارسى بوده. شاعرهایى به زبان فارسى داشتند که بهترین شعراى بخشى از دوران عثمانى، شعراى فارسىگو هستند. وضع هند و شبهقارّهى هند که خب معلوم است؛ نفوذ زبان فارسى بسیار بوده و هر زبانى که سعهى نفوذ او زیاد باشد، طبیعى است که با خود فرهنگى را حمل میکند. کارى را که امروز دولتهاى استعمارگر و سلطهطلب با خرجهاى زیاد و با اِعمال نفوذهاى فراوانى در دنیا میخواهند انجام بدهند، زبان فارسى به طور طبیعى این کار …
رد انتساب گسترش زبان فارسی به نفوذ سیاسی دولت ایران
… دوران صفویّه است که در خود ایران زبان خیلى اوجى نداشته، شعراى خوب ما در آن دوران فرار میکردند و از ایران میرفتند ــ امّا در ترکیه؛ یعنى آسیاى صغیرِ آن روز، عثمانىِ آن روز ــ ما مىبینیم که زبان فارسى، زبان دیوانى[2] است، زبان شعرى است، زبان علمى و ادبى است؛ پس ناشى از نفوذ سیاسى نیست، یعنى نمیتوان گمان کرد که علّت گسترش زبان فارسى، نفوذ سیاسى دولت فارسى ایران است. علاوه بر اینکه خیلى از سلاطین ایران اصلاً فارس نبودند. واقعاً اینجور است دیگر؛ غزنوىها، سلجوقىها اصلاً زبان فارسى را شاید درست هم نمیفهمیدند. خود صفویّه، قاجاریّه اینها هیچکدام فارسزبان نبودند؛ اینها با فارسى خیلى اُنسى نداشتند، خویشاوندىاى …
شیوایی و آهنگ ذاتی زبان فارسی از علل احتمالی نفوذ آن
بنابراین علّت نفوذ زبان فارسى در چیز دیگرى است؛ شاید یک مقدار در خود ذات این زبان است: ترکیب این زبان و شیوایى ویژهاى که این زبان دارد، آهنگى که این زبان دارد. من شنیدم از بعضىهایى که در این مجامع جهانى خیلى حضور پیدا میکنند و نطقهاى مختلف را مىشنوند، آنها میگفتند که آهنگ زبان فارسى و نطقهاى فارسى گیراتر از آهنگ زبانهاى دیگر است. حالا ما هم گاهى مىبینیم بعضى مىآیند از بعضى کشورها حرف میزنند، آن زیبایى و بهاصطلاح فراز و نشیب لطیف زبان فارسى را در آنها انسان مشاهده نمیکند. البتّه اینها را بایستى زبانشناسها بگویند؛ یک چیزى نیست که با گوش بشود فهمید. لابد یک موازینى و معیارهایى …