نوشتههایی از قضاوتها، زندگی و احادیث او در اختیار ائمه (ع)
… خواست یک درس عملی به او بدهد، سرش را بلند کرد: «قالَ یا بُنَیَّ اَعطِنی بَعضَ تِلکَ الصُّحُفِ الَّتی فیها عِبادَةُ عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ» در آن کاغذهای ما بگرد، آن کاغذی که در آن ـ یا آن دفتری که در آن ـ عبادت علیبنابیطالب شرح داده شده، آن را بیاور. ظاهراً از دوران امام علیبنابیطالب علیهالسلام نوشتهها و کتابهایی در باب قضاوتهای آن حضرت، در باب زندگی آن حضرت، احادیث آن حضرت، در اختیار ائمه بوده. از مجموع روایات دیگر، اینطور آدم میفهمد که از آن استفاده میکردند در موارد گوناگونی. اینجا هم حضرت به پسرش فرمود ـ به امام باقر ـ آن نوشتهای را که مربوط به عبادت علیبنابیطالب است، بردار بیاور. امام باقر میفرماید: «فَاَعطَیتُهُ» رفتم آوردم آن را دادم به پدرم. «فَقَرَاَ فیها شَیئاً یَسیراً ثُمَّ ترکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» یک مقداری نگاه …
لزوم گردآوری معارف خالص در احادیث برای اجتهاد متفکران
… دخالتهایی کردند؛ اما بحمدالله متن قرآن، سالم و به دور از هرگونه تصرفِ بدخواهانه یا جاهلانهای در اختیار همۀ مسلمانهاست. لکن این موجب نمیشود که سرچشمههای زلال معرفت، امروز برای مسلمانها، به همان ضرورتی که سلامتِ قرآن برای مسلمانها دارد، ضروری نباشد. امروز دیگر آن روزی است که با گسترش فرهنگ بشری و با عمق معرفتی که بر انسانها حاکم است، [باید] کسانی بنشینند، با گذشت زمان، با وجود فاصلۀ از صدر اسلام، آن معارف دستنخوردۀ خالصِ سالم که میتواند اطمینان و باور انسان را به خود جلب کند، هرچه بیشتر جمع کنند و در اختیار استنباط و اجتهاد متفکران و صاحبنظران قرار بدهند. این کاری است که در احادیث هم باید انجام بگیرد.
تلاش معاویه برای گردآوردن راویان حدیث به گرد خود
..معاویه این مطلب را خیلی زود فهمید، احساس کرد که چندتا از این افراد زبدۀ راوی حدیث را باید دور خودش جمع کند؛ اما خب، افراد زبده چه کسانیاند؟ ابوذر غفاری، سلمان فارسی. ابوذر غفاری که با معاویه کنار نمیآید، ابوذر غفاری اگر بتواند، شمشیر را برمیدارد و به فرق سر معاویه میزند. مبارزات بیامان ابوذر را با معاویه، همۀ شما یا شنیدهاید و میدانید، یا باید بشنوید و …
بازگشت بسیاری از احادیث اهل سنت به ابوهریره و کمی نقل از صحابهٔ بزرگ
… در دستگاه معاویه! ابوهریره ضمناً شاگرد کعبالاحبار هم هست،..مدتی هم تلمُّذِ این یهودیِ سابقهدارِ دیرین را کرده بود، برای اینکه سیاستش کامل شود! اینها میروند در دستگاه معاویه؛ معاویه آدمهای بیارزشی را ارزش میدهد، «مگسی را که تو پرواز دهی، شاهین است»[6]. امروز متأسفانه وقتیکه شما نگاه میکنید به چندینهزار حدیثی که از طریق اهل سنت در کتابهای حدیث نقل شده، میبینید بسیاری از آنها به ابوهریره برمیگردد و خیلی کمترش از طریق ابیذر یا سلمان یا مقداد یا عمار یا حواریینِ نزدیک امیرالمؤمنین علیهالسلام ـ که صحابیان بزرگ پیغمبر صلیاللهعلیهوآله بودند ـ نقل شده. (51/11/25)
آشکار شدن رذالت احادیث خوشظاهر زهری با شناخت موضع او
… جَدش، محمدبنشهاب زهری هم میگویند. این آدم یک ملّیی است که اولاً نام و آوازهاش زیاد است، ثانیاً بسیار زرنگ و باهوش است. یک آدم نفهم و نادان نیست که روی نادانی با دستگاه عبدالملک کنار آمده باشد، نه؛ از روی زرنگی کنار آمده. زرنگیاش را از کجا میفهمیم؟ از اینکه گاهی از زبان امام سجاد یک احادیث خوشظاهری نقل میکند، احادیث خیلی معقولی است که عامه در کُتبشان نقل کردند و وقتی انسان نگاه میکند، میبیند نه، عیب و علتی به ظاهرش در کار نیست. اما وقتی میشناسد موضعِ محمدبنشهاب زهری را، میفهمد که این احادیث چقدر رذالت دارد. تمام کوشش این مرد این بوده که خاندان پیغمبر را که داعیۀ وصایت و خلافت واقعی و وراثت علم پیغمبر را داشتند، در سطح مردم معمولیِ زمان پایین بیاورد! (52/12/2)
بهکارگیری حدیث در خدمت قدرتمندان بهجای پرورش معرفت
قرآن و حدیث که میبایست نهال معرفت و خصلتهای نیک را زنده و باروَر بدارد، به ابزاری در دست قدرتمندان یا اشتغالی برای عمرِ بیثمرِ این تبهکاران و تبهروزان تبدیل شده بود.
ناپذیرفتنیبودن روایت مضطربالمتن حتی با فرض سند درست
بنابراین، این روایت، روایتی است که ازلحاظ متن بسیار ضعیف است و هیچ قابل قبول نیست و اگر سندش هم سند درستی باشد، نهایت کاری که با این روایت بشود کرد، این است که بگوییم ما منظور از این روایت را نمیفهمیم، اما قبولش [هم] نمیتوانیم بکنیم؛ اگر رد نکنیم این روایت را و به دیوار نزنیم، همین اندازه است که بگوییم ما نخواهیم توانست این را قبول کنیم؛ مضمون این روایت به این شکلی که هست، اصلاً قابل قبول نیست، هم از نظر سایر روایاتی که با این معارض است و نشان میدهد که زید مرد بسیار بااعتقادی بوده و بسیار با امام صادق علیهالسلام روابطش خوب بوده و خیلی علاقهمند بوده و جزو شیعیان امام صادق علیهالسلام است و …
بهرهگیری از حدیث صحیح در کنار قرآن
البته اینکه میگویم قرآن، نمیخواهم منحصر کنم به قرآن، نهاینکه نهجالبلاغه نه، یا احادیث صحیح از ائمۀ هدی علیهمالسلام نه، چرا؛ از نهجالبلاغه هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، از حدیث هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، حدیثِ صحیح و درست. البته قرآن یک متنی است که در اختیار همه هست و همه میتوانند آن نسخۀ درست و صحیح و کاملش را حتی در جیبشان داشته باشند، اینقدر دسترسی به حدیث هم نیست، به نهجالبلاغه هم نیست.
پذیرش مشروط روایات دربارهٔ گم شدن پیامبر در کودکی
… گمشده بود، بعد خدا هدایت کرد پدربزرگش را، و توانست او را پیدا کند؛ یا در یک ماجرای دیگری گم شده بود، فلان زن آمد، او را پیدا کرد؛ یا تو گمشده بودی در اهل مکه، در میان مردم مکه، کسی تو را نمیشناخت، خدا مردم مکه را به تو هدایت کرد؛ به این معانی حمل کردند. این معانی را ما منکر نمیشویم، درست دقت کنید، منظور حرف را دریابید. این معانی ممکن است باشد، اگر واقعاً روایت صحیحی برطبق هریک از این معانی بیاید، رویِ چشم. ممکن است از اصل، روایتهایی که هست، ضعیف باشد، ممکن است صحیح باشد، و اگر روایات صحیحی در این زمینه، برای هریک از این معنیها بیاید، البته قابل قبول است و میشود قبول کرد. اما با وجود اینکه ما هریک از این معانی را طبق روایت صحیح قبول میکنیم؛ معنای ظاهر آیه غیر از این است. و قبول روایتی که این معنا را به ما میدهد، منافات ندارد با قبول معنای ظاهر آیه.
نقد آوردن روایات در پشتیبانی از سخنان ضعیف دربارهٔ ائمه
من به نظرم میرسد راجع به زندگی ائمّه (علیهم السّلام) از سه بُعد باید کار بشود: یکی از آن بُعد معنوی و الهی، یعنی آن قداست؛ جنبهی قداست ائمّه (علیهم السّلام)؛ از این نمیشود صرفنظر کرد؛ دربارهی این باید صحبت بشود، منتها متقن صحبت بشود. گاهی حرفهایی زده میشود، روایاتی به عنوان پشتیبان آن حرفها آورده میشود، [امّا] حرفها ضعیف است. ما باید جنبهی ملکوتی ائمّه (علیهم السّلام)، جنبهی معنوی و عرشی ائمّه را بیان کنیم؛ این جزو چیزهایی نیست که ما دربارهاش بخواهیم تقیّه کنیم یا مثلاً مخفی کنیم؛ نه، باید این جنبهی معنوی و عرشی ائمّه را بگوییم؛ کمااینکه در مورد خود پیغمبر [گفتهایم]. مسئلهی …
توصیه به آشنایی و انس با کتب حدیث
با کتب حدیث آشنا بشوید، مأنوس بشوید. با نهجالبلاغه مأنوس بشوید. نهجالبلاغه یک دریا از معارف است. خطبههای نهجالبلاغه را وقتی شما نگاه میکنید، بخصوص بعضی از خطب نهجالبلاغه، سرشار از معارفی است که یک کلمهی آن را انسان بتواند گسترش بدهد، میتواند یک ملّت را به حرکت دربیاورد. با صحیفهی سجّادیّه …
اعتبار سند روایت با استناد به حکم مسند داشتن مراسیل ابن ابیعمیر
… این کسانی است که دل رقیق آنها، دل حساس آنها در مقابل ذکر الهی به خشوع درمیاد و این خشوع، چشم آنها را می گریاند. «و اما الورعون عن معاصی فانی افتش الناس و لا افتشهم»؛ اغماض الهی، غمض عین الهی از بعضی از لغزشها و کوتاهیهایی که قهرا انسان از آنها برکنار نیست. این حدیث سندش هم معتبر است؛ «عن ابی ابی عمیر عن رجل من اصحابه». مراسیل ابن ابیعمیر در حکم مسانید است.
در اختیار بودن نوشتههای دوران امیرالمؤمنین نزد ائمه
… - به فراست دانست که پسرش امام باقر چرا گریه میکند؛ خواست یک درس عملی به او بدهد؛ سرش را بلند کرد: «قال یا بنی اعطنی بعض تلک الصحف التی فیها عبادة علی بن ابیطالب علیهالسلام»؛ در میان کاغذهای ما بگرد و آن دفتری که عبادت علی بن ابی طالب را شرح داده، بیاور. ظاهراً از دوران امام علی بن ابی طالب علیهالسّلام نوشتهها و کتابهایی در باب قضاوتهای آن حضرت، در باب زندگی آن حضرت، در باب احادیث آن حضرت، در اختیار ائمّه بود. از مجموع روایات دیگر، آدم اینطور میفهمد که در موارد گوناگونی از آن استفاده میکردند. اینجا هم حضرت به پسرش امام باقر فرمود آن نوشتهای را که مربوط به عبادت علیبن ابیطالب است، بردار بیاور. امام باقر میفرماید: «فاعطیته»؛ رفتم آوردم و به پدرم دادم. «فقرأ فیها شیئاً یسیرا ثم ترکها من یده تضجرا»؛ مقداری به این نوشته نگاه کرد - امام سجّاد، هم …
حفظ و کتابت خطبهها و حدیثها به شیوهٔ ثبت قصاید عرب
عربها به حافظه خوش معروف بودند. یک نفر میآمد یک قصیده هشتاد بیتی میخواند، بعد از اینکه جلسه تمام میشد، ده نفر میگرفتند آن را مینوشتند. این قصایدی که مانده، غالباً اینگونه مانده است. اشعار در نوادی - یعنی آن مراکز اجتماعی - خوانده میشد و ضبط میگردید. این خطبهها و این حدیثها، غالباً اینگونه بود. نشستند، نوشتند و حفظ کردند و این خطبهها تا امروز مانده است. کلماتِ مفت در تاریخ نمیماند؛ هر حرفی نمیماند. اینقدر حرفها زده شده، آنقدر سخنرانی شده، آنقدر مطلب گفته شده، آنقدر شعر سروده شده؛ اما نمانده است و کسی به آنها اعتنا نمیکند. آن چیزی که تاریخ در دل خودش نگه میدارد و بعد از هزاروچهارصد سال هر انسان که …
علاقه به حدیث و یادداشت احادیث در دفتری کوچک در نوجوانی
… قصّه و رمان میخواندم. من خیلى علاقه داشتم به کتابهاى قصّه و خیلى از این رمانهاى معروف را در دورهى نوجوانى خواندهام. شعر هم میخواندم؛ من با بسیارى از دیوانهاى شعر در دورهى نوجوانى و جوانى آشنا شدم. مثلاً کتاب تاریخ [میخواندم، چون] به تاریخ علاقه داشتم. چون درس عربى میخواندیم و بتدریج با زبان عربى آشنا شده بودم، به حدیث علاقه داشتم. الان احادیثى یادم هست که در دورهى نوجوانى آنها را خواندم و یادداشت کردم؛ دفتر کوچکى داشتم، یادداشت میکردم. مثلاً احادیثى را که دیروز نگاه کرده باشم یا همین هفته نگاه کرده باشم، یادم نمیماند، مگر اینکه یادآوریاى وجود داشته باشد؛ امّا آنهایى که در آن دوره خواندم کاملاً یادم هست. شماها هم واقعاً باید قدر بدانید؛ هر چه شما امروز مطالعه کنید، برایتان میماند، هرگز از …
تردید در سند حدیث نعمت موفور و تأیید درستی مضمون آن
… کند تا آدم فقیر. پس هرجا نعمت زیادی هست، فرصتها در اختیار اوست، امکانات در اختیار اوست، میدان تلاش اقتصادی در اختیار اوست، قوانین در غالب کشورها بر طبق نظر او و این طبقه به وجود میآید. بنابراین فرصت از دست اکثریت مردم که آن ثروت را ندارند، گرفته میشود. بنابراین، این حرف، این حدیث، چه مستند به مولای متقیان باشد یا نباشد، مضمون، مضمون درستی است. پس بنابراین راه درست اقتصاد آزاد در جامعهی اسلامی این نیست که ما این آزادی را فقط در اختیار آن کسانی قرار بدهیم که قدرت مانور اقتصادی دارند، بلکه علاوهی بر اینکه افرادی که قدرت حرکت و فعالیت اقتصادی دارند، آنها باید کار اقتصادی بکنند، باید وضع جامعه، نظام …
لزوم انجام همین گردآوری معارف خالص در احادیث
… که بر انسانها حاکم است، کسانی بنشینند با گذشت زمان با وجود فاصلهی از صدر اسلام آن معارف دست نخوردهی خالصِ سالم که میتواند اطمینان و باور انسان را به خود جلب کند هر چه بیشتر جمع کنند و در اختیار استنباط و اجتهاد متفکران و صاحبنظران قرار بدهند؛ این کاری است که در احادیث هم باید انجام بگیرد.
ارزش کتابها در حفظ روایات زندگی ائمه (ع) برای آیندگان
غربت ائمه علیهمالسلام به دوران زندگی این بزرگواران منتهی نشد، بلکه در طول قرنها، عدم توجه به ابعاد مهم و شاید اصلی از زندگی این بزرگواران، غربت تاریخی آنها را استمرار بخشید. یقیناً کتابها و نوشتهها در طول این قرون، از ارزش بینظیری برخوردارند، زیرا توانستهاند مجموعهای از روایاتی را که در باب زندگی این بزرگواران هست، برای آیندگان یادگار بگذارند. لکن عنصرِ «مبارزۀ سیاسی حاد»، که خط ممتد زندگی ائمۀ هدی علیهمالسلام را در طول 250 سال تشکیل میدهد، در لابهلای روایات و احادیث و شرححالهای ناظر به جنبههای علمی و معنوی، گم شده.
فراوانی روایات امام باقر (ع) در کتابهای فقه و اخلاق و حدیث
… گفته؟ قبول نمیکردند! البته مردم که میگویم یعنی مردم غیر معتقد به امامت آن بزرگوار. آنوقت حضرت از جابر انصاری نقل میکرد ـ از جابر معروف، جابربنعبدالله انصاری ـ میگفت من از جابر شنیدم، جابر از پیغمبر شنیده، چون جابر جزو صحابه بوده، آنوقت قبول میکردند. با تمام تلاش، تمام علوم قرآن و علوم اسلامی و حدیث و معارف اسلامی و اعتقادات و اخلاقیات و آنچه که مربوط به اندیشۀ اسلامی و تفکر اسلامی است، در کلام امام باقر ذکر شده. شما نگاه کنید کتابهای فقه و اخلاق و حدیث را، قالالباقر، قالالباقر، پشتسرهم هست، لذا نسبت به آن بزرگوار تعبیر شد «باقرالعلم»، شکافندۀ علم، شکافندۀ دانش.[14] این کدام دانش بود؟ دانشِ دین بود؛ دانش دینی که تا آنوقت همینطور مانده بود، متروک و فراموششده. و از یاد مردم رفته بود. غلط و [با] تحریف برای مردم بیان شده، و در میان مردم رایج بود. این دانش دین را حضرت شکافت، باز کرد، روشن کرد، قرآن را ذکر کرد برای مردم، بیان کرد.