رفتن به محتوای اصلی

تشکیلات شیعه

نام‌های دیگر: تشکیلات شیعی، تشکیلات پنهانی شیعه

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

سازمان‌دهی پنهان پیروان اهل‌بیت (ع) در عصر امامان برای حفظ جامعهٔ شیعی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در سالروز شهادت امام جواد علیه‌السلام در مهدیه تهران— ۱۳۶۴/۰۵/۲۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۳۸۳
۱۳۶۴۱۳۸۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

البته وقتی از «تشکیلات پنهانی شیعه» سخن می‌گوییم منظور یک تشکیلات منسجم کامل به‌شکلی که امروز در دنیا معمول است، نمی‌باشد؛ بلکه منظورمان رابطه‌های اعتقادی است که مردم را به یکدیگر متصل می‌کند و وادار به فداکاری می‌نماید و به کارهای پنهانی برمی‌انگیزد و در نتیجه یک مجموعه را در ذهن انسان ترسیم می‌کند.
کار دیگری در زندگی آن حضرت هست که آن عبارت است از تشکل. یعنی چه؟ یعنی این معارف را، همین تغییر فرهنگی و مبارزۀ فرهنگی را یک‌وقت انسان همین‌طور پرتاب می‌کند در میان جامعه، مثل بذری است که انسان بی‌حساب آن بذر را بریزد در یک سرزمینی. خُب یک بذر سبز خواهد شد، یکی از بین خواهد رفت، یکی بعد از سبزشدن خشک خواهد شد، یکی بعد از سبزشدن لگدمال خواهد شد، از بین خواهد رفت، خیلی مثمرِ ثمر نیست، این‌طور بذر پاشیدن. یک‌وقت نه، آن باغبانِ ماهر، آن زراعت‌گر چیره‌دست و عاقل علاوه‌براینکه بذر را می‌پاشد آن را حفظ هم می‌کند؛ حفظ او به چیست؟ به این است که یک عده‌ای را بگمارند، افرادی را مأمور کنند در سرتاسر دنیای اسلام برای اینکه آن‌کسانی‌که تحت تأثیر این تبلیغات و تعلیمات عالیه قرار می‌گیرند، اینها اِشکالاتشان را با آنها برطرف کنند و مطرح کنند؛ معرفت بیشتری پیدا کنند، تحت تأثیر القائات دشمن قرار نگیرند، اشتباه نکنند، پیوستگی‌شان را با همدیگر حفظ کنند، خلاصه یک تضمین کافی برای سبزشدن این بذرهای سالم در آن سرزمین آماده و مستعد به‌وجود‌آوردن.
اما آن بُعد سوم را اصلاً بسیاری نشنیده‌اند؛ مرد تشکیلات. امام صادق صلوات‌الله‌علیه یک تشکیلات عظیمی از مؤمنانِ به خود و از طرف‌داران جریان حکومت علوی در سراسر عالم اسلام از اقصای[3] خراسان و ماوراءالنهر تا شمال آفریقا به‌وجود آورده بود. تشکیلات یعنی چه؟ یعنی اینکه وقتی امام صادق اراده می‌کند آنچه را که او می‌خواهد [مردم] بدانند، نمایندگان او در سراسر آفاق عالم اسلام به مردم می‌گویند تا بدانند. یعنی از همه‌جا وجوهات و بودجه برای ادارۀ مبارزۀ سیاسی عظیم آل علی جمع کنند. یعنی وکلا و نمایندگان او در همۀ شهرها باشند که مردم و پیروان امام صادق به آنها مراجعه کنند و تکلیف دینی و همچنین تکلیف سیاسی خود را از آن حضرت بپرسند. تکلیف سیاسی هم مثل تکلیف دینی واجب‌الاجراست. آن‌کسی‌که برای ما واجب‌الاطاعه و ولیّ امر است، فتوای مذهبی و اسلامی‌اش در باب نماز، زکات، روزه، بقیۀ واجبات با فتوای سیاسی‌اش و فرمان سیاسی‌اش در زمینۀ جهاد، روابط سیاسی، روابط داخل کشور و همۀ مسائل یکسان است، همه واجب‌الاطاعه است. امام صادق یک‌چنین تشکیلات عظیمی را به‌وجود آورده بود و با این تشکیلات و به کمک مردمی که در این تشکیلات بودند، با دستگاه بنی‌امیه مبارزه می‌کرد. البته سرگذشت امام صادق بسیار مهم و آموزنده است، هجده سال با بنی‌امیه و مدت طولانی دیگری با بنی‌عباس مبارزه کرد، در هنگامی‌که پیروزی او بر بنی‌امیه حتمی بود، بنی‌عباس به‌عنوان یک جریان مزاحم و فرصت‌طلب آمدند میدان را گرفتند و بعد از آن امام صادق هم با بنی‌امیه و هم با بنی‌عباس مبارزه کرد. (1359/6/14)

شاهدها (۹۳ پاراگراف)

رابطهٔ پنهانی و تشکیلاتی با رهبر در معنای مرابطه در روایت

… دارد آیه را تفسیر می‌کند ـ می‌فرماید: «اِصبِروا» یعنی پایداری کنید در مصیبت و ناراحتی‌ها، «وَ صابِروهُم عَلیَ التَّقِیَّةِ» درمقابل آنها پایمردی کنید به‌وسیلۀ تقیّه، «وَ رابِطوا عَلیَ مَن تَقتَدونَ بِهِ» با رهبرتان که به او اقتدا می‌کنید، رابطه برقرار کنید. اگر تنها این جملۀ اخیر استعمال شده بود، احتمال داشت که ارتباط، ارتباط روحی باشد، ارتباط به‌وسیلۀ توسل مثلاً باشد، اما چون دنبال آن دو جملۀ قبلی است که «اِصبِروا عَلَی المَصائِبِ وَ صابِروهُم عَلَی التَّقِیَّةِ»، روشن است که این رابطه، یک رابطۀ پنهانی و تشکیلاتی است.

تقیه به معنای تشکیلات مستتر و نفوذناپذیر برای دشمنان خدا

… «اِذا عَمِلتَ بِالتَّقِیَّةِ لَمْ یَقدِرِوا لَکَ عَلَی حیلَةٍ»[15] تو وقتی برطبقِ تقیّه عمل کردی و خودت را مستور نگه داشتی، اینها به تو راهی پیدا نمی‌کنند و به تو دست نمی‌توانند برسانند. بعد می‌فرماید: «وَ هُوَ الحِصنُ الحَصینُ» تقیّه حصار مستحکم است؛ وقتی‌که داخل تشکیلات بودی، دیگر نمی‌توانند به تو راه پیدا کنند و تو را پیدا کنند. «وَ صارَ بَینَکَ وَ بَینَ اَعداءِ الله ِ سَدّاً لا یَستَطیعونَ لَهُ نَقباً» سدی میان تو، حصاری میان تو و میان دشمن خدا به‌وجود می‌آید که دشمن خدا نمی‌تواند نقبی باز کند و بشکافد و خودش را به تو برساند؛ و این یعنی یک تشکیلات مستتر. (51/11/27)

تفاوت تشکیلات عصر ائمه با سازمان‌های حزبی امروز

تا حالا شد سه [اصل]؛ اولی حفظ نظم و جزئیات برنامه، دومی استتار و کتمان، سومی ایجاد ارتباطات؛ که با اصطلاحات امروز اسمش را می‌گذارند تشکیلات. و من عرض کرده‌ام تشکیلات که می‌گوییم، فوراً تشکیلات یک حزب مقتدری که در فلان گوشۀ دنیا مشغول فعالیت است به ذهنتان نیاید؛ ماجرا، ماجرای سیزده قرن پیش‌تر از تمدن کنونی و فرهنگ کنونی است؛ معلوم است که در آن روزگار، وضع تشکیلات و تجهیزات و ارتباطات و سازمان‌ها به مجهزی و مدرنی امروز نبوده و نمی‌توانسته باشد. اجمالاً یک نوع ارتباط، یک نوع هماهنگی، یک نوع همگامی، یک نوع از حال هم خبرداشتن، یک نوع از یک جا و از یک مصدرِ واحد الهام‌گرفتن، بوده است؛ تشکیلات به این می‌گویند و تقیّه بر همۀ این سه اصل که گفتم، اطلاق می‌شود، و روایات هم در این زمینه فراوان وجود دارد.

شبکهٔ قوی شیعیان در سامرا دور از دسترس دستگاه خلافت

… ری، مدینه، یمن و در مناطق دوردست و در همه‌ی اقطار دنیا را همین عده توانستند رواج بدهند و روزبه‌روز تعداد افرادی را که مؤمن به این مکتب هستند، زیادتر کنند. امام هادی همه‌ی این کارها را در زیر برق شمشیر تیز و خونریز همان شش خلیفه و علی‌رغم آنها انجام داده است. حدیث معروفی درباره‌ی وفات حضرت هادی (علیه‌السّلام) هست که از عبارت آن معلوم میشود که عده‌ی قابل توجهی از شیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ به‌گونه‌ای که دستگاه خلافت هم آنها را نمیشناخت؛ چون اگر میشناخت، همه‌شان را تارومار میکرد؛ اما این عده چون شبکه‌ی قویای به‌وجود آورده بودند، دستگاه خلافت نمیتوانست به آنها دسترسی پیدا کند.

ایجاد و تحکیم تشکیلات شیعی برای متلاشی نشدن در دوران غیبت

دنیاى اسلام آن روز بخش عظیمى متوجه به امام جواد بودند و هدف امام جواد (علیه الصّلاة و السّلام) و ائمه‌ى بعد از حضرت رضا تا حضرت ولىّ‌عصر -سه امام- این بود که زمینه را آماده کنند براى شکل گرفتن یک اعتقاد تمام‌نشدنىِ شیعى به لزوم ایجاد حکومت علوى و قرآنى، یک تشکیلاتى درست کنند، یک طرز فکرى را در میان این تشکیلات رائج کنند، آن‌چنان این تشکیلات را محکم کنند، به هم پیوند بزنند که با غیبت امام عصر (علیه الصّلاة و السّلام)، این تشکیلات متلاشى نشود؛ و این کارى بود که خلفاى آن زمان بشدت از این کار بیمناک بودند.

فعالیت حرکات شیعی برای بازگرداندن تشکیلات تضعیف‌شده پس از عاشورا

پس احساس می‌کنیم با وجود اینکه تشکیلات شیعی در اثر حادثۀ عاشورا دچار ضعف شده بود اما حرکات شیعی در قبال این ضعف مشغول فعالیت بود که مجدداً آن تشکیلات را به وضع اول درآورد، تا اینکه واقعۀ حَرّه پیش آمد. به نظر من واقعۀ حرّه در تاریخ تشیّع مقطع بسیار عظیمی است که ضربت بزرگی را وارد آورد.

فشار شدید دستگاه حاکم بر اعضای تشکیلات

… جابربن‌یزید جُعفی؛ جابر جعفی به‌عنوان اصحاب سرّ، رازداران. رازداران چه کسانی‌اند؟ همین افرادی هستند که در گوشه و کنار دنیای اسلام، در همه‌جا اینها حضور دارند، و راهنمایی و دست‌گیری و هدایت و خلاصه اشباعِ[6] ذهن‌های مردمانِ مستعد و علاقه‌مند به عهدۀ اینهاست. دستگاه هم هروقت اینها را پیدا می‌کرد، این‌طور افراد را زیر سخت‌ترین فشارها قرار می‌داد. (1366/5/9)

رهبری فکری و تغذیهٔ معنوی شیعیان حلقهٔ نزدیک توسط امام باقر (ع)

در دایره‌ای محدودتر و مطمئن‌تر، روابط امام با شیعیان از ویژگی‌هایی دیگر برخوردار است. در این ارتباطات، امام را آن‌سان مشاهده می‌کنیم که در پیکرۀ زنده، مغز متفکری را در رابطه با اعضا و جوارح، و قلب تپنده‌ای را در کار تغذیۀ اندام‌ها و بدنه‌ها.

صراحت در آموزش فکری و پیوستگی حساب‌شدهٔ یاران با امام باقر (ع)

نمودارهایی که از ارتباطات امام با این جمع، در دسترس اطلاع ماست، از یک‌سو نمایشگر صراحتی در زمینۀ آموزش‌های فکری است، و از سوی دیگر نشان‌دهندۀ پیوستگی و تشکل محاسبه‌شده میان آنان با امام.

اجتماع شیعیان در سامرا با شبکه‌ای قوی دور از دسترس دستگاه خلافت

… یمن و در مناطق دوردست و در همۀ اقطار دنیا را،[5] همین عده توانستند رواج بدهند و روزبه‌روز تعداد افرادی را که مؤمن به این مکتب هستند، زیادتر کنند.[6] امام هادی همۀ این کارها را در زیر برقِ شمشیرِ تیز و خون‌ریز همان شش خلیفه و علی‌رغم آنها انجام داده است. حدیث معروفی[7] دربارۀ وفات حضرت هادی علیه‌السلام هست که از عبارت آن معلوم می‌شود که عدۀ قابل توجهی از شیعیان در سامرا جمع شده بودند؛ به‌گونه‌ای که دستگاه خلافت هم آنها را نمی‌شناخت؛ چون اگر می‌شناخت، همه‌شان را تارومار می‌کرد. اما این عده چون شبکۀ قوی‌ای به‌وجود آورده بودند، دستگاه خلافت نمی‌توانست به آنها دسترسی پیدا کند.

تصور پیشین ایشان: ابتکار امام حسن (ع) در حزبی و تشکیلاتی‌کردن تشیع

بنده سابقاً تصورم این بود که ابتکار حزبی‌کردن و تشکیلاتی‌کردن تشیّع برای امام حسن علیه‌السلام است و از طه حسین هم یک مؤیدی برایش داشتم. (51/11/22)

ارتباطات پنهانی شیعیان کوفه و رهبری آن به دست امام سجاد (ع)

حَجّاج در کوفه زندگی می‌کرد. و چون در کوفه زندگی می‌کرد و کوفه مرکز شیعیان شده بود، می‌دانست که شیعیان مشغول ارتباطات پنهانی هستند. حَجّاج چون این را از نزدیک دیده بود و می‌فهمید که همۀ سررشته‌ها در دست علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه است، نوشت به عبدالملک که اگر می‌خواهی حکومت کنی، علی‌بن‌الحسین را بُکُش. نوشت خودت را معطل نکن. این را حَجّاج می‌فهمید، حَجّاجِ زرنگِ هوشیاری که دستش از نزدیک در کار بود، بر کوفه فرمانداری می‌کرد، استانداری می‌کرد، و آنجا می‌دید که شیعیان چگونه‌اند، می‌دید یحیی‌بن‌ام‌الطویل و سعیدبن‌جُبَیر یا دیگر شیعیان چگونه عمل می‌کنند؛ اینها …

خطر معوق ماندن تشکیلات تازه‌سازمان‌یافتهٔ امام در صورت رویارویی آشکار

امام سجاد با آن تدبیر الهی، با آن سیاست رحمانیِ آسمانی، کیفیتی را در پیش گرفته بود که دستگاه خلافت احساس نمی‌کرد که مجبور است، واجب است که علی‌بن‌الحسین را بکُشد، خیالش ازاین‌جهت آسوده بود. (52/12/1) اگر آن گفتگوهای تند و سرشار از طعن و ادعای استحقاق خلافت و حکومت ـ که نمونه‌هایی از آن را در حالات امام موسی‌بن‌جعفر و برخی دیگر از ائمه علیهم‌السلام با خلفای زمان مشاهده می‌کنیم ـ میان امام سجاد و عبدالملک‌بن‌مروان، مقتدرترین خلیفۀ اموی ردوبَدل می‌شد، بدون تردید امام پیش از آنکه موفق به انجام رسالت خاص خود شود، به شهادت می‌رسید و تشکیلاتِ تازه‌سازمان‌یافتۀ خود را معوّق می‌گذاشت و این از یک رهبر مسلکی و الهی، که جز به پیشبرد مکتب و فکر خود نمی‌اندیشد و مطلقاً شتابی برای دست‌یافتن به حکومت شخصی ندارد، به‌هیچ‌وجه منطقی و پذیرفته نبود. در موارد نادری، موضع حقیقی امام در برابر قدرت مسلطِ زمان احساس می شود، لیکن نه آن‌چنان‌که امام را آشکارا رویاروی عبدالملک قرار دهد، بلکه فقط به آن اندازه که تاریخ را و نیز تا حدودی جَو نزدیک به خود را در جریان عمل و حرکت خود بگذارد. پیشوای صادق/ ص31-30

ارتباط پنهانی شیعیان با امام دور از چشم مأموران خلافت

… مسئله می‌پرسید، که آقا جواب نمی‌داد. خب چرا؛ آقا! شک بین دو و سه کردم، حکمش چیست؟ حکمش را می‌گفت. آقا! فلان‌طور وضو گرفتم، آیا این اشکال دارد؟ اینها را جواب می‌داد، اشکالی نداشت. پس امام با مردم روبه‌رو بود؛ با مردم حرف می‌زد، سؤال‌های مردم را جواب می‌داد. اما یک سلسله سؤال‌ها بود که ازطرف کسانی مطرح می‌شد که اینها نمی‌توانستند بیایند با امام در مسجد مدینه حرف بزنند، اینها یک رابط می‌خواستند. لازم بود یک نفری جای دیگری، دور از چشم مأمورین دستگاه خلافت عبدالملک آن شخص را ببیند، بعد آرام‌آرام و همچین مثل داش‌مشتی‌ها و خیلی بی‌خیال و خیلی بی‌هوا، بیاید پیش علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه آهسته آن مطلب را به آقا بگوید. باب یعنی این. «وَ کانَ بابُهُ یَحیَی ابنُ اُمِّ‌الطَّویلِ» یعنی همۀ اسرار امام، در مشت این مرد بود و رابط بین امام و دیگران بود. پس بدانید عاقبتش هم چه شد، حالا که گفتم که این مرد چه‌کاره بود. عاقبتش هم این است که حَجّاج‌بن‌یوسف ثقفی او را گرفت؛ دست راستش را …

پدیدآوردن جمعی مؤمن و صالح به‌عنوان پایهٔ کارهای آینده

امام سجاد در طول این سی‌وپنج سال، آرام‌آرام آن محیط تاریک و ظلمانی را، آن مردم غافل و بی‌خبر را از چنگ شهوات از یک‌طرف، و تسلط دستگاه‌های جبار از یک‌طرف، و کمند علمای سوء وابستۀ به دستگاه‌ها از یک‌طرف، کنار می‌کشد و نجات می‌دهد؛ و مجموعاً یک عده و یک مجموعۀ مؤمن علاقه‌مند صالح که بتوانند قاعده‌ای بشوند برای کارهای آینده، به‌وجود می‌آورد. (65/4/28) می‌بینید که شیعه چقدر مرهون امام سجاد است. آغاز امامت امام سجاد، آغاز تحولی در تاریخ شیعه است. امام سجاد نقطۀ عطفی در تاریخ تشیّع است. امام سجاد سامان‌دهندۀ حزب نیرومند شیعیان است. (52/12/1)

احتمال ارتباط احادیث سرّی جابر با تشکیلات سرّی و فعالیت سیاسی ائمه (ع)

… مَضی مُحَمَّدُبنُ عَلِیٍّ عَلَیهِالسَّلامُ ثَقُلَت عَلی عُنُقی وَضاقَ بِها صَدری. فَاَتَیتُ اَباعَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ فَقلتُ اِنَّ اَباکَ حَدَّثنی سبعین حَدیثاً لَمْ یَخْرُجْ مِنّی شَیْءٌ مِنها اِلَی اَحَدٍ وَ اَمَرَنی بِسَترِها فَما تَاْمُرُنی؟ فَقالَ یا جابِرُ اِذا ضاقَ بِکَ مِنْ ذلِکَ شَیءٌ فَاخرُجْ اِلَی الجَبّانَةِ وَ احتَفِرحَفیرَةً ثُمَّ دَلِّ رَأسَکَ فیها وَ قُل حَدَّثَنی مُحَمَّدُبنُعَلِیٍّ بِکَذا وَ کَذا ثُمَّ طُمَّهُ فَإِنَّ الاَرضَ تَستُرُ عَلَیکَ قالَ جابِرٌ فَفَعَلتُ ذَلِکَ فَخَفَّ عَنّی ما کُنتُ اَجِدُهُ»[5] [جابر‌بن‌یزید جعفی می‌گوید که امام باقر علیه‌السلام هفتاد حدیث به من گفته است که تاکنون هرگز به کسی نگفته‌ام و از این پس نیز هرگز نخواهم گفت.] معلوم می‌شود این احادیث از اسرار امامت و ولایت و شاید هم دربارۀ مسائل مربوط به تشکیلات سرّی و فعالیت‌های سیاسی ائمه بوده است. ایشان می‌فرماید: بعد از این‌هم این روایات را با کسی در میان نخواهم گذاشت. بعد از آنکه حضرت باقر سلام‌الله‌علیه از دنیا رفت، این روایاتی که من از آن حضرت تحمل کرده بودم، بر دوش من سنگینی کرد، کسی نبود که با او در میان بگذارم. حضرت باقر علیه‌السلام به من دستور …

احتمال آگاهی امام از طریق افراد تشکیلات شیعی در دستگاه حکومت

… کار سختی است ـ و ازاین‌جهت من اندوهگین شدم؛ اما خب امر امام است، واجب است، باید اطاعت کنم ـ ضمناً ببینید، اطاعت از امام هم این است! هرچه امام می‌گوید، همان‌طور باید انسان عمل کند ـ و بعد معلوم شد که امام برای حفظ جان او این کار را کردند. خب این از کجاست؟ البته در الهامات غیبی امام جای هیچ شک و شبهه‌ای نیست، اما می‌توان هم تصور کرد و فرض کرد که امام از طُرق عادی و معمولی، از طریق تشکیلات شیعی، از طریق کسانی که در آن دستگاه‌ها دارد که برایش خبر می‌آورند، مطلب را مطّلع شده و فوراً به جابر خبر داده. اتفاقاً نمونه‌ای هم از این هست، شبیه همین قضیه، دربارۀ عبدالله‌بن‌معاویه جعفری، یکی از بزرگان خاندان پیغمبر، هست. او هم می‌آید خدمت امام باقر و [پیام تهدید‌آمیز حاکم مدینه به امام باقر را نقل می‌کند.] حضرت به او می‌گویند که بله، [از او به ما آسیبی نخواهد …

گستردگی شبکهٔ حزبی امام صادق در همهٔ مناطق مسلمان‌نشین

… ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد، و چه و چه.[8] آن اسراری که آن روز اگر منتشر می‌کردند، لعنت خدا بر آن منتشرکننده بود، همین‌هایی است که من می‌خواهم افشا کنم. منتها امروز دیگر افشایش اشکالی ندارد، بلکه واجب است تا مردم بدانند که امام چه‌کار می‌خواسته بکند. بعد از رحلت امام باقر، نقشۀ امام صادق این بود که کارها را جمع‌وجور کند، یک قیام علنی به راه بیندازد و حکومت بنی‌امیه را ـ که هر روزی یک دولتی عوض می‌شد و حاکی از نهایت ضعف دستگاه بنی‌امیه بود ـ واژگون کند و از خراسان و ری و اصفهان و عراق و حجاز و مصر و مراکش و همۀ مناطق مسلمان‌نشین ـ که در همۀ این مناطق، شبکۀ حزبی امام صادق، یعنی شیعه، گسترده بود ـ نیرو بیاید مدینه و امام لشکرکشی کند به شام. حکومت شام را ساقط کند و خودش پرچم خلافت را بلند کند و بیاید مدینه و حکومت پیغمبر را به راه بیندازد. این نقشۀ امام صادق بود. (59/6/14)

ماهیت فعالیت تشکیلاتی امام با یاران، از علل ابهام زندگی او

… نگشته، و زمان و خصوصیات بیشتر حوادث آن تعیین نشده است. پژوهشگر باید با تکیۀ بر قراین و ملاحظۀ جریان‌های کلی زمان، و مقایسۀ هر روایت با اطلاعاتی که دربارۀ اشخاص یا حوادث یادشده در آن از منابع دیگر می‌توان به‌دست آورد، زمان و مکان و خصوصیات حادثه را کشف کند. شاید یکی از علل این گنگ‌بودن و ابهام، به‌ویژه در فعالیت‌های تشکیلاتی امام با یارانش را، در ماهیت این کارها می‌باید جستجو کرد.

ناآگاهی امروز از رازهای دعوت علوی به‌سبب به ثمر نرسیدن آن

بی‌گمان اگر نهضت علوی نیز به ثمر می‌رسید و قدرت و حکومت در اختیار امامان شیعه یا عناصر برگزیدۀ آنان درمی‌آمد، ما امروز از همۀ رازهای سربه‌مُهر دعوت علوی و تشکیلاتِ همه‌جاگسترده و بسیار محرمانۀ آن، مطّلع می‌بودیم.

گزارش طبری از جمع‌آوری سلاح و دعوت پنهانی شیعه به خون‌خواهی امام حسین (ع)

طبری، مورخ معروفِ قرن [سوم هجری] می‌نویسد: «آن گروه ـ شیعه ـ پیوسته مشغول بودند به جمع‌آوری سلاح و تهیۀ آمادگی‌های جنگی و دعوت پنهانی مردم، چه شیعه و چه غیر شیعه، به خون‌خواهی حسین. پس گروه از پِی گروه، به دعوت آنان پاسخ می‌دادند و به آنان می‌پیوستند و کار بر این شیوه بود تا یزیدبن‌معاویه بمرد.»[4]

هراس سران خلافت از حرکات این جمع در دوران امام سجاد، امام باقر و امام صادق (ع)

بر اثرِ تلاش پنهانی و ظاهراً آرام امام سجاد، این جمع، عناصر بالقوۀ خود را بازیافت و جذب کرد و گسترش داد و همان‌طور‌که امام صادق در روایتی که هم‌اکنون بدان اشارت رفت، بیان فرموده، مردم پیوستند و فزونی گرفتند. و خواهیم دید که در دوران امام سجاد و امام باقر و امام صادق علیهم‌السلاام همواره همین جمع بود که حرکات شبهه‌انگیزش، سران رژیم خلافت را به هراس می‌افکند و گاه به عکس‌العمل‌های خشونت‌آمیز برمی‌انگیخت.

تعقیب و انتقام سرسختانهٔ حکومت از باب‌های ائمه

… مواردی لازم است میان امام و این‌کسان ـ که احیاناً به اشاره و فرمان امام یا اطلاع او از راز و گزارششان محتاجند ـ کسی واسطه باشد. این واسطه، «باب» است. باب قاعدتاً باید از زبده‌ترین و نزدیک‌ترین یاران امام باشد؛ و نیز از پُربارترینِ آنها، ازلحاظ خبر و اطلاع. باید همان زنبور عسلی باشد که اگر حشرات موذی بدانند در اندرون او چیست، قطعه‌قطعه‌اش می‌کنند و شهدش را می‌ربایند.[22]و تصادفی نیست که می‌بینیم این باب‌ها غالباً مورد تعقیب و انتقام سرسختانۀ حکومت قرار گرفته‌اند. یَحیَی‌بن‌اُمّ‌طَویل، باب امام سجاد، با آن وضع فجیع کشته می‌شود. جابر‌بن‌یَزید جعفی، باب امام باقر، جنون تصنّعی‌اش را برملا می‌سازد و از کشته‌شدن، که دستور آن ازطرفِ خلیفه چند روز پیش از دیوانگی‌اش به حاکم کوفه رسیده بود، می‌رَهد. محمد‌بن‌سَنان، باب امام صادق …

دعوت برای آماده‌سازی افراد مستعد و فداکار

استراتژی کلی امامت، ایجاد انقلاب توحیدی و علوی است، در فضایی که گروهی از مردم، ایدئولوژی امامت را دانسته و پذیرفته و مشتاقانه در انتظار عینیت‌یافتن آن بوده، و گروه دیگری به جمع مصمم تشکیلات مبارزه پیوسته باشند. لازمۀ منطقی این خط‌مشی کلی، دعوتی همه‌گیر است در سراسر محیط عالم اسلام برای تلطیف جَو اشاعۀ فکر شیعی در همۀ اقطار، و دعوتی دیگر است برای آماده‌سازی افراد مستعد و فداکار «تشکیلات پنهانی شیعه».

سامان‌دادن نابسامانی‌های تشکیلات شیعه به دست امام صادق (ع)

… شهرهای عراق[14]. شخصی می‌گوید رفتم حیره، سه روز ماندم، نشد با امام صادق علیه‌السلام ملاقات کنم، ازبس محکم اطراف خانه‌اش را گرفته بودند؛ و داستان خیارفروش[15] و داستان‌های دیگر و غیرذلک که الی‌ماشاءالله فراوان است. چون فهمیدند که آموزش‌های تبلیغاتی شروع شده. یک مقداری از دوران امام صادق علیه‌السلام به این گذشت و یک مقدار به سامان‌دادنِ بسیاری از نابسامانی‌های تشکیلات شیعه و ایجاد برنامه‌های خیلی مهم. مسئلۀ مهم دیگر، کمک‌دادن فکری است به انقلاب‌های مسلحانه‌ای که در زمان امام صادق علیه‌السلام انجام می‌گرفت و این خودش بسیار مسئلۀ مهمی بود. [که در زیرفصل بعدی] بنده راجع‌به امامزاده‌ها صحبت می‌کنم. (51/11/24)

دشواری پیوند امام با نمایندگانش در نبود وسایل خبررسانی

[هفتم]؛ ارتباطات یک چیز مهمی است. علی‌بن‌موسی الرضا عوامل و ایادی خودش را فرستاده در کوه‌ها و دشت‌ها و شهرها و روستاها و جاده‌های ایران. اما آن‌وقت نه تلفن هست، نه پست هست، نه تلویزیون و رادیو هست که اطلاعیه بدهد؛ مدت‌ها، ماه‌ها، سال‌ها گذشته، و آنان از امامِ خود خبری ندارند، از او دستوری نگرفته و به او گزارشی نداده[اند]. حرکتِ علی‌بن‌موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه به ایران و آمدن به خراسان، این فرصت را می‌دهد که سر راه، همۀ کسانی که ازطرف امام مأمورند، این فرصت را پیدا کنند، این امکان را پیدا کنند که بیایند با امام صحبت کنند، و نیرو بگیرند. فرصت می‌دهد که شعرا با هیجانی که …

مکاتبهٔ بی‌امضا میان امام و یاران برای انکارپذیری در برابر حکام عباسی

… امام عسکری علیه‌السلام و از امام تقاضا می‌کند در مکاتباتی که میان من و شما جریان خواهد داشت، چون مطالبی طبعاً وجود دارد که این مکاتبات بایستی دست کسی نیفتد، دلم می‌خواهد که شما خط بنویسید برای من، تا من خط شما را بشناسم.[5] چرا می‌خواهد خط امام را بشناسد؟ برای اینکه بناست امام امضا نکند، اگر بنا بود امام امضا بکند، شناختن خط معنی نداشت. مثلاً فرض کنید نامه‌ای از امام می‌آید برای احمدبن‌اسحاق قمی در قم، این نامه اتفاقاً می‌افتد به‌دست کسانی که بر قم تسلط دارند ـ حکام عباسی زمان ـ اگر احمدبن‌اسحاق را زیر فشار قرار دادند که این نامه از کجاست و چگونه است، بگوید نمی‌دانم و ارتباط خود را با نامه انکار کند؛ و ازطرف دیگر از روی خط تشخیص بدهد که نامه ازطرف امام است و احتیاج به امضا نباشد. حضرت در جواب می‌فرماید: عیب ندارد، و خط را می‌نویسند؛ احمدبن‌اسحاق خط را نگاه می‌کند و آشنا می‌شود؛ منتها بعد، امام به او توضیح می‌دهند، می‌گویند: «گاهی با قلم ریز خواهم نوشت و گاهی با قلم درشت، اشتباه نکنی»، یعنی درست دقت کن و مراقبت کن.

استدلال بر محتوای دستوری و مالی نامه‌های پنهانی امام به یاران

… و بین امام عسکری علیه‌السلام اما همین مکالمۀ ساده، نمایشگر یک وضع خاصی است در زمان ائمه علیهم‌السلام. خب اگر مطلبی که بین امام و احمدبن‌اسحاق هست، خلاصه می‌شد در احوالپرسی و حال شما چطور است و آیا رودخانۀ قم آب دارد یا ندارد، چه لزومی داشت امام امضا نکند! اگر در این نامه چیزی بر ضد حکومت نیست، دستوری به احمدبن‌اسحاق نیست که شما بایستی در قم چه بکنید، چنین بکنید، چنان بکنید، فلان پول را بفرستید، فلان پول را فلان‌جا مصرف بکنید ـ که معنی ارتباطات همین است ـ چرا احمدبن‌اسحاق و امام عسکری علیه‌السلام ملاحظه می‌کنند که این نامه دست حکومت نیفتد؟ خب نامۀ «فدایت شَوم» دست حکومت افتاد، افتاد؛ چه اهمیتی دارد! پیداست که این نامه، نامۀ دیگری است و این جَو خاصی را در زندگی ائمه علیهم‌السلام نشان می‌دهد.

خویشاوند دانستن افراد جمعیت و حزب طرف‌دار از سوی امام

… داریم، روی شما حساب می‌کنیم ـ بنده روی این تعبیرات تکیه دارم و چون ممکن است محل تشکیک واقع بشود در ذهن آقایان، می‌خواهم روشن بشود در ذهن شما ـ این برای چه‌کاری گفته می‌شود؟ جز برای یک عمل بزرگ و پردردسر؟ جز برای یک پیکار؟ جز برای پیمودن یک راه سنگلاخ؟ بعد می‌فرماید: «اَلقَرابَةُ الرّاسِخَةُ بَینَنا وَ بَینَکُم قَوِیَّةٌ» خویشاوندیِ مستحکم میان ما و شما برقرار است. ما با شما برادریم، خویشاوندیم؛ امام افراد جمعیت خود و حزب طرف‌دار خود را، خویشاوند و نزدیک خودش می‌داند، اما همین امام حسن عسکری علیه‌السلام خود را با برادرش جعفر، خویشاوند نمی‌داند؛ همان جعفری که به ناحق مقام او را ادعا می‌کرد.