رفتن به محتوای اصلی

بنی‌عباسگروه و سازمان

نام‌های دیگر: عباسیان

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دودمان خلافت عباسی و رفتار آن با ائمه (ع) و شیعیان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۶۲/۰۵/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۶۷ پاراگراف)

درک نقش متعرضانهٔ درس و حدیث امام از سوی نخستین حکمرانان عباسی

همان‌طورکه قبلاً اشاره شد، نخستین حکمرانان بنی‌عباس که خود در روزگار پیش از قدرت، سال‌ها را در محیط مبارزاتی علوی و در کنار پیروان و یاران آل علی گذرانیده و به بسیاری از اسرار و چم‌وخم‌های کنار آنان بصیرت داشتند،[25] نقش متعرضانۀ این درس و بحث و حدیث و تفسیر را پیش از اسلاف اموی خود درک می‌کردند. گویا به همین خاطر بود که منصور عباسی در خلال درگیری‌های رذالت‌آمیزش با امام صادق، مدت‌ها آن حضرت را از نشستن با مردم و آموزش دین به آنان، و نیز مردم را از رفت و آمد و سؤال از آن حضرت منع کرد؛ تاآنجاکه به نقل از «مُفَضَّل‌بن‌عُمَر» ـ چهرۀ درخشان و معروف شیعی ـ …

اوج قدرت و استحکام خلافت عباسی با سرکوب قیام‌ها و فتوحات

این مقطع سی‌وپنج‌ساله ـ از صدوچهل‌وهشت تا صدوهشتادوسه هجری ـ یعنی دوران امامت حضرت ابی‌الحسن موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام یکی از مهم‌ترین مقاطع زندگی‌نامۀ ائمه علیهم‌السلام است. دو تن از مقتدرترین سلاطین بنی‌عباس ـ منصور و هارون ـ و دو تن از جبّارترین آنان ـ مهدی و هادی ـ در آن حکومت می‌کردند. بسی از قیام‌ها و شورش‌ها و شورشگرها در خراسان، در افریقیه، در جزیرۀ موصل، در دیلمان و جرجان، در شام، در نصیبین، در مصر، در آذربایجان و ارمنستان و در اقطاری دیگر، سرکوب و مُنقاد[1] گردیده و در ناحیۀ شرق و غرب و شمالِ قلمرو وسیع اسلامی، فتوحات تازه و غنائم و اموال وافر، بر قدرت و استحکام تخت عباسیان افزوده بود.[2]

امام کاظم (ع)، بزرگ‌ترین خطر برای دستگاه خلافت از نگاه اطرافیان هارون

مردمی که دوروبَر هارون‌الرشید بودند آنها هم احساس می‌کردند که بزرگ‌ترین خطر برای دستگاه خلافت، وجود موسی‌بن‌جعفر است. یک مردی از دوستان دستگاه حکومت و سلطنت ایستاده بود آنجا، دید که یک شخصی سوار بر یک درازگوشی آمد بدون تجمل، بدون تشریفات، بدون اینکه بر یک اسب قیمتی سوار شده باشد که حاکی باشد که جزو اشراف هست آمد، تا آمد راه را باز کردند ـ ظاهراً در همین سفر مدینه بوده ـ و او …

مرگ ذلت‌بار خلفای هم‌عصر امام هادی (ع) و تارومارشدن بنی‌عباس

… و خلفایی که در زمان ایشان بودند، آن‌کس‌که ظاهراً و باطناً پیروز شد، حضرت هادی علیه‌السلام بود. در زمان امامت آن بزرگوار، شش خلیفه، یکی پس از دیگری، آمدند و به درَک واصل شدند. آخرین نفرِ آنها مُعتزّ بود که حضرت را شهید کرد و خودش هم به فاصلۀ کوتاهی مُرد. این خلفا غالباً با ذلت مُردند؛ یکی به دست پسرش کشته شد، دیگری به‌ دست برادرزاده‌اش و به همین ترتیب بنی‌عباس تارومار شدند،[3] به‌عکسِ شیعه. شیعه در دوران حضرت هادی و حضرت عسکری علیهماالسلام و در آن شدتِ عمل، روزبه‌روز وسعت پیدا کرد، قوی‌تر شد.

درماندگی بنی‌عباس در برابر نفوذ ائمه (ع) در زمان امام هادی (ع)

… یکی برمی‌گردد، یکی از این‌طرف می‌رود؛ اما هدف یکی است. این بزرگواران، از امام حسین علیه‌السلام که پایه را گذاشت، موفق‌تر بودند؛ چون بعد از شهادت امام حسین «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ اِلَّا ثَلاثَةً» هیچ‌کس نماند. اما در زمان امام هادی شما نگاه کنید؛ تمام دنیای اسلام را ائمه علیهم‌السلام زیر قَبضه[17] گرفته بودند. حتی بنی‌عباس هم درماندند. نمی‌دانستند چه‌کار کنند؛ رو به شیعه آوردند.

قیام به نام خون‌خواهی امام حسین و تکرار شیوهٔ حکومت اموی

… ـ اگر واقعۀ کربلا نبود، تمام انقلاب‌هایی که امروز ما سراغ داریم، به‌حسب ظاهرِ موازین تاریخی، وقوع پیدا نمی‌کرد و خدا می‌داند دنیا به چه شکلی بود ـ خودِ حکومت منصور عباسی و قدرتی که به‌غصب به‌دست آورده بود، از نتایج صلح امام حسن علیه‌السلام بود به یک معنا. بنی‌عباس به نام بنی‌هاشم و به نام گرفتن انتقام خون حسین علیه‌السلام قیام کردند و حکومت جبار و طاغی اموی را سرنگون کردند، اما وقتی‌که خودِ آنها جایگزین غاصبینِ قبل از خود شدند، همان شیوه‌ها و همان سبک حکومت به میان آمد.

مبارزهٔ شیعیان با شکل حکومت عباسیان همچون امویان

اسلام که با فرد دشمن نیست، تشیّع که با فرد نمی‌جنگد؛ با شکل می‌جنگد، با فکر می‌جنگد. بنی‌امیه و بنی‌عباس از نظر منطقِ اسلام، و گروه شیعۀ پیرو اسلام و اطرافیان باوفای نگاهبانان واقعی اسلام، [یکی هستند]، اینها با بنی‌امیه نظر خاصی نداشته‌اند؛ با آن شکلِ حکومت، با آن سبک جامعه‌سازی، با آن نحوۀ ادارۀ مردم، با این مسائل مخالف بودند. بنی‌امیه و بنی‌عباس، این عنوان‌ها مطرح نیست.لذا بنا کردند با منصور عباسی و با سفّاح، برادرش، و بعد با اولادش، مبارزه‌کردن و جنگیدن؛ و شگفت آن است که این مبارزه‌ها، بیش از دیگر تیره‌های بنی‌هاشم، در تیرۀ بنی‌الحسن ـ سادات حسنی ـ قرار داشت؛ این چهره‌های درخشان و روشن تاریخ اسلام و البته ناشناختۀ برای اکثر مردم.

تارومار شدن بنی‌امیه به انتقام خون امام حسین (ع)

… برایتان آورده‌ام، این برای این است که زمینۀ کار امام سجاد به‌دست بیاید؛ ببینید امام سجاد با چطور مردمی می‌خواستند حرکت نهضت شیعی را پیش ببرند. چطور مردمی در آن زمان بودند. و همین مردم را در صد سال بعد نگاه کنید، آن‌وقت می‌فهمید که امام سجاد چه کرده است. همین مردمی که اینجا این‌طور دشمن خاندان پیغمبر و نقطۀ مقابل امام سجاد بودند، همین مردم بودند که در قضیۀ نهضت بنی‌عباس، به‌خاطر انتقام خون پدر امام سجاد، بنی‌امیه را تارومار کردند؛ این زحمات امام سجاد بود.

فتنهٔ بنی‌عباس مانع تشکیل حکومت اسلامی در زمان امام صادق

..سال 132 و 133 بنی‌عباس سرِ کار آمدند. اوایل خلافت منصور می‌شود سال 140 تقریباً. واقعاً هم اگر چنانچه به همان روند پیش می‌رفت و ماجرای فتنۀ بنی‌عباس پیش نمی‌آمد، امام صادق سال 140 می‌توانست حکومت اسلامی تشکیل بدهد. فی‌علم‌الله مقدر بوده که این کار بشود، منتها تقدیر الهی فرقش با قضای الهی همین است. تقدیر یعنی آنکه برحسب علل و اسباب مادی و طبیعی و معمولی اندازه‌گیری می‌شود و قرارداد می‌شود؛ اگر آن اسباب معیّن شد، انجام می‌شود؛ اگر به‌خاطر دلیلی آن اسباب معیّن نشد، آن کار …

ادعای شاعران طرف‌دار بنی‌عباس بر میراث پیامبر برای مشروع‌نمایی خلافت

… کتاب «اَلعبّاسیون الاَوائل» به‌درستی نقش حساس و تعیین‌کنندۀ ادبیات را در قرن‌های اول و دوم ـ که روزگار شکوفایی شعر و خطابۀ عربی است ـ در کتاب خود باز کرده است. وی می‌نویسد: «ادبیات در دل‌ها اثر می‌گذاشت و مِهر و گرایش مردم را به این یا آن دسته جلب می‌کرد. شاعران و سخنوران، به‌منزلۀ روزنامه‌های آن عصر بودند که هر یک، جهت‌گیری سیاسی ویژه‌ای را مطرح می‌ساختند، از آن دفاع می‌کردند، با زبانی مؤثر و شیوه‌ای رسا، دلایلی بر حقانیت گرایش سیاسی خود اقامه می‌کردند، و دلایل رقبای خود را مردود می‌ساختند.»[1] مثلاً از سویی شاعر طرف‌دار بنی‌عباس، برای اینکه خلافت را حق مشروع این دودمان وانمود کند، آنان را به پیامبر متصل می‌ساخت و ادعا می‌کرد که میراث پیامبر، ملک طبیعی این خاندان است. و چنین استدلال می‌کرد که چون در ارث، با بودن عموها، نوبت به دخترزادگان نمی‌رسد، پس میراث حکومت پیامبر متعلق به عمویش عباس، و پس از او حق فرزندان عباس است:

اهمیت ادعای دو جناح متخاصم، نه میزان استحکام استدلال‌های شعری

اکنون مهم آن نیست که ببینیم محتوای آن اشعار استدلالی که هر یک از دو طرف، بر حقانیت مدعای خود اقامه کرده است تا چه پایه محکم و قابل استناد است؛ مهم، توجه به این نکته است که این دو جناح متخاصم که جبهه‌بندی سیاسی‌اعتقادی بزرگ و عامی را در سطح وسیع جامعۀ آن روز مشخص می‌سازند، چه می‌گویند و چه ادعا می‌کنند و هر یک چه حقی را برای خود قائلند.

ثبت ریزه‌کاری‌ها و تماس‌های محرمانهٔ سران دعوت عباسی در تاریخ پس از پیروزی

… باید همواره پنهان بماند. آن روز مخفی بوده، بعد از آن نیز مخفی می‌ماند و رازداری و کتمان صاحبانش نمی‌گذارد پای نامحرمی بِدان‌جا برسد. هرگاه آن کار به ثمر برسد و گردانندگان و عاملانش بتوانند قدرت را در دست گیرند، خود، دقایق کار پنهان خود را برملا خواهند کرد. به همین جهت است که اکنون بسیاری از ریزه‌کاری‌ها و حتی فرمان‌های خصوصی و تماس‌های محرمانۀ سران بنی‌عباس با پیروان و افراد تشکیلاتشان، در دوران دعوت عباسی، در تاریخ ثبت است و همه از آن آگاهند.

صبغهٔ عباسی همهٔ تواریخ معروف تا پانصد سال پس از امام صادق (ع)

اکنون این حقیقتِ روشن را در کنار واقعیت دیگری می‌گذاریم. همۀ تواریخ معروف و معتبری که مدارک و مآخذ بیشترین تحقیقات و گزارش‌های بعدی به‌شمار می‌آید، و تا پانصد سال بعد از زندگی امام صادق نوشته شده است، دارای صبغۀ[1] عباسی است؛ زیرا چنان‌که می‌دانیم، حکومت عباسیان تا نیمۀ قرن هفتم هجری ادامه داشته و همۀ تواریخ معروف قدیمی، در دوران قدرت و سلطنتِ این سلسلۀ سخت‌جان نوشته شده است. و بااین‌حال، نتیجه قابل حدس است. هرگز از یک مورخ دوران عباسی انتظار آن نیست که بتواند یا بخواهد اطلاعات درست و مرتبی از زندگی امام صادق یا هر یک از ائمۀ دیگرِ شیعه، تحصیل و در کتاب خود ثبت کند. این است راز بسیاری از تحریف‌ها و ابهام‌ها در زندگی امام صادق.

پیشرفت نهضت موازی با قدرت‌نمایی و چشم‌پوشی از اصول اخلاقی

… کامل که می‌خواهد قدرت را از هرگونه زورگویی و تجاوزطلبی و تعدی به حق آزادی و حق مردم دور نگاه داشته، اصول و موازین اساسی اسلام را مراعات کند، ناگزیر باید با تکیه بر شعور و درک مردم و در زمینۀ احساس نیاز و خواست طبیعی آنان، رشد و پیشرفت خود را ادامه دهد؛ و به‌عکس، مبارزاتی که هرچند به ظاهر با شعارهای مسلکی و مکتبی کار خود را آغاز می‌کند، ولی در عمل، دست به قدرت‌نمایی‌هایی همچون همۀ قدرتمندان می‌زند و از اصول اخلاقی و اجتماعی خود چشم می‌پوشد، از این دشواری فارغ است؛ و این است راز طولانی‌بودن جریان نهضت امامت، و شکست نسبیِ این نهضت و نیز سرّ پیشرفت نهضت‌های موازی نهضت امامت، مانند بنی‌عباس. پیشوای‌صادق،ص60

ساختن سلسله‌نسب برای ادعای جانشینی پیامبر (ص)

منصور عباسی و اینها برای اینکه ذهن مردم را قانع کنند، وانمود کرده بودند که جانشین پیغمبرند. یک سلسله‌نسبی هم درست کرده بودند، می‌گفتند که ما فرزندان عباسیم؛ دوتا سلسله‌نسب داشتند، هر بار یکی‌اش را می‌گفتند. یکی این بود، می‌گفتند ما فرزندان عباس عموی پیغمبریم و بعد از رحلت پیغمبر، خلافت برای بنی‌هاشم بوده و در بنی‌هاشم هم از همه مسن‌تر و به‌اصطلاح جاافتاده‌تر، عباس عموی پیغمبر است، پس خلافت بعد از پیغمبر برای عباس بود، بعد هم ما که فرزندان عباسیم، به ما می‌رسد، …

توسعهٔ تشکیلات به دست محمد بن علی عباسی

محمدبن‌علی یک جوانی است پرانرژی و فعال، و ازطرفی به‌قدر امام صادق، امام باقر و امام سجاد مورد نظرِ دستگاه خلافت نیست، بنا می‌کند این تشکیلات را توسعه‌دادن. یک جاهایی هم تشکیلات بنی‌عباس با تشکیلات علویون تلاقی می‌کنند باهم، مخصوصاً در زمان امام صادق، که امام صادق با زبردستی و مهارت، از اینکه به‌وسیلۀ آنها استخدام بشود و آنها از نیروی امام صادق استفاده بکنند، شانه خالی می‌کند، [به‌خصوص] در داستان بیعت با …

سخت‌گیری بر امام صادق (ع) به‌سبب شناخت شیوهٔ کار ائمه (ع)

دوران بنی‌عباس، دوران آزمایش سخت امام صادق بود، یعنی از دوران بنی‌امیه سخت‌تر؛ زیرا بنی‌عباس، منصور عباسی، سفّاح ـ برادر منصور ـ و دیگر کسانی که دوروبَر اینها بودند، روزگاری در کنار امام صادق، با دستگاه بنی‌امیه مبارزاتی داشتند. چون خود آنها از بنی‌هاشم بودند، خصوصیات و ویژگی‌های کار امام صادق و ائمه را می‌شناختند، لذا سخت‌گیری می‌کردند. امام صادق که در اواخر دوران بنی‌امیه این امکان را پیدا می‌کرد که بیاید در محشر عظیم مردم در مِنا، بایستد و امامت خود را و استحقاق خلافت خود را به صدای بلند بیان بکند[13]، در دوران بنی‌عباس این فرصت را هرگز پیدا نمی‌کرد. و منصور عباسی و ابوالعباس سفّاح ـ که در …

آگاهی خلفای عباسی از شمار و ارتباطات شیعیان امام صادق (ع)

… چه کند؟ امام صادق علیه‌السلام با یک‌چنین وضعیتی، با یاران و دست‌پروردگان اندکش، و با اکثریت نادانی که شعار انقلابی بنی‌عباس آنها را فریب داده است، و با دشمنان تازه‌نفسی که اسرار خاندان بنی‌هاشم را خوب می‌دانند، آیا باید قیام کند؟ خروج کند؟ آیا این عملی است؟ منصور، عددِ شیعیان امام صادق علیه‌السلام را هم می‌دانست. سفّاح می‌دانست که از کجاها برای امام صادق علیه‌السلام نامه می‌آید، از کجاها برایش پول می‌فرستند، و مردم کدام ولایات به او علاقه‌مندترند. باید هم می‌دانست، چون اینها دیروز درمقابل بنی‌امیه باهم هم‌جبهه بودند. (51/11/24)

غصب خلافت به دست مدعیان هاشمی‌گری و مخالفان دین بنی‌هاشم

[بعد] باید دست به یک ابتکار خیلی عالی بزند؛ اول باید تبلیغات خود را از نو شروع کند، زمینه‌های فکری را آماده کند، مردم را با این حقیقت، یعنی غصب خلافتی که بنی‌عباس ـ این مدعیان هاشمی‌گری و مخالفان دین بنی‌هاشم ـ به‌جای بنی‌امیه کرده‌اند آشنا کند. اول باید بشناساند که اینها فاسقند، فاجرند، دروغ‌گو‌یند؛ البته از راهش. ثانیاً باید طرز فکر تشیّع را هم ـ آن طرز فکری که امام صادق علیه‌السلام در رأس آن قرار گرفته و تشیّع، زندۀ به آن طرز فکر است ـ در بین مردم ترویج کند. ثالثاً باید آن جمعیتی را پرورش دهد و …

شناخت شیوهٔ کار آل علی و تقیه و دشوارتر شدن وضع ائمه

مبارزۀ ائمه علیهم‌السلام از یک نقطۀ آرامی شروع می‌شد، تدریجاً اوج می‌گرفت، اما گاهی در اوج مواجه می‌شد با ضربات و لطمات کوبنده‌ای، لذا افت می‌کرد مبارزه، و مجدداً شروع می‌شد. (59/6/30) بنی‌عباس آل علی را خوب می‌شناختند و شگرد کار آل علی را بلد بودند، می‌فهمیدند تقیّه یعنی چه؛ بنی‌عباس معارف اهل‌بیت را از بسیاری از مردم آن زمان بهتر می‌فهمیدند، زیرا در زمان بنی‌امیه مدتی باهم مبارزه کرده بودند، برای همین هم بود که وضع ائمه علیهم‌السلام در دوران بنی‌عباس مشکل‌تر شد. هارون در صدد برآمد ببیند موسی‌بن‌جعفر در چه حال و هوایی است. من احتمال می‌دهم سفر مکۀ هارون فقط برای همین منظور بود، یا از جملۀ مقاصدش این بود که موسی‌بن‌جعفر را از نزدیک ببیند، ببیند در چه فکری است. وقتی آمد در مدینه، در مکه چند برخورد که با موسی‌بن‌جعفر …

ساختن سلسلهٔ جانشینی برای اثبات حق خلافت خود

… برای اینکه ثابت کند خلافتش بر پایۀ صحیحی است، به پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌گوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»[6] درود بر تو ای پسرعمو! خب، خلافت پسرعمو به پسرعمو می‌رسد، به دوردست‌ها که نمی‌رسد! این خیلی طبیعی است، خیلی روشن است، پسرعمو نزدیک است. بنی‌العباس یک سلسله‌ای دارند مثل بنی‌علی؛ ما می‌گوییم امام موسی‌بن‌جعفر از امام صادق گرفت و او از امام باقر و او از امام سجاد و او از حسین‌بن‌علی و او از امام حسن و او از علی‌بن‌ابی‌طالب علیهم‌السلام و او از پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله؛ بنی‌عباس هم یک‌چنین سلسله‌ای برای خودشان درست کرده بودند، می‌گفتند منصور از عبداللهِ سفّاح ـ ابوالعباس ـ گرفت، و او از برادرش ابراهیمِ امام و او از پدرش محمد و او از پدرش علی و او از پدرش عبدالله و او از پدرش عباس و عباس از پیغمبر! یک‌چنین سلسله‌ای برای خودشان درست کرده بودند، و خودشان را احقّ و اُولی به امامت و خلافت معرفی می‌کردند. هارون برای اینکه این را تثبیت کند، می‌گوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»؛ موسی‌بن‌جعفر هم که در حرم پیغمبر است. تا شنید که هارون گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»، صدایش را بلند کرد و گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا اَبَه» درود بر تو ای پدر، ای نیا! …

ناتوانی در شناسایی جانشین امام کاظم از میان فرزندان او

برای بنی‌عباس روشن بود که بعد از هر امامی، امام دیگری، جانشینی، دنبال راه او را خواهد گرفت. این را به تجربه می‌دانستند. اما در میان فرزندان موسی‌بن‌جعفر ـ که متعدد هم بودند ـ پیداکردن آن‌کسی‌که جانشین موسی‌بن‌جعفر خواهد شد و حرکات مبارزۀ شیعه را دنبال خواهد کرد، مشکل بود. دستگاه خلافت بنی‌عباس نتوانست این را کشف کند و به‌دست بیاورد؛ لذا بعد از موسی‌بن‌جعفر، هارون سال‌ها در دنیا بود و حکومت جائرانۀ خود را ادامه می‌داد. (59/6/30) آن‌هم با خیال راحت از دشمنی و معارضۀ کسی مثل موسی‌بن‌جعفر؛ مغرور، سرمست، مستِ قدرت. اطراف هارون را نوکرها، غلام‌های حلقه‌به‌گوش ـ اگرچه زیرِ نام وزیر و امیر ـ …

مالیات‌ستانی زورگویانه و فساد حاکمان در جامعهٔ دور از حکومت اسلامی نیشابور

خب، آن‌وقت در جامعه‌ای که حدود دو قرن است که بویی از حکومت اسلامی نبرده، مثل جامعۀ نیشابور آن روز، یک فرماندار را فرستادند آنجا، گفتند برو و فلان‌مقدار برای ما سالیانه مالیات بفرست؛ کاری هم به خیر و شرش نداریم. او هم آمده، سه برابر، چهار برابرِ این مالیات را از مردم به‌زور مکیده و گرفته، سهم آنها را فرستاده، سهم خودش را هم خورده! و قدرتمندانه، هر کاری دلش خواسته کرده، هر فسادی دلش خواسته راه انداخته، هر نوع شهوت‌رانی که نفْس او رغبت پیدا کرده، از آن دریغ نکرده. کمااینکه خودِ مأمون هم همین‌طور بود. یک‌چنین مردمی که یک عمری را، بلکه عمرهایی را از گذشتۀ پدرانشان با این وضع گذرانده‌اند، ناگهان ندای لااله‌الاالله را می‌شنوند! خیلی‌ها برای آنها حرف زده بودند، خیلی‌ها برایشان از پیغمبر حدیث خوانده بودند، خیلی به‌اصطلاح …

ناتوانی دستگاه ظالم بنی‌عباس از مواجهه با گسترش تفکر ولایت اهل‌بیت

… حضرت می‌گفتند که علی‌بن‌موسی در این فضا چه‌کار می‌تواند انجام بدهد؟ در این فضای شدت اختناقِ هارونی؛..این جوان در این شرایط، در ادامۀ جهاد امامان شیعه و در مسئولیت عظیمی که بر عهده‌اش است، می‌خواهد چه بکند؟ این اولِ امامت علی‌بن‌موسی الرضا علیه‌السلام است. بعد از این نوزده سال یا بیست سال ـ که پایان دوران امامت و شهادت علی‌بن‌موسی الرضاست ـ وقتی شما نگاه می‌کنید، می‌بینید که همان تفکرِ ولایت اهل‌بیت و پیوستگی به خاندان پیغمبر، آن‌چنان گسترشی در دنیای اسلام پیدا کرده که دستگاه ظالم و دیکتاتور بنی‌عباس از مواجهۀ با آن عاجز است؛ این را علی‌بن‌موسی الرضا انجام داده.

بیم شدید خلفای آن زمان از تشکیلات‌سازی ائمه (ع)

… شکل‌گرفتن یک اعتقاد تمام‌نشدنىِ شیعى به لزوم ایجاد حکومت علوى و قرآنى، یک تشکیلاتى درست کنند، یک طرز فکرى را در میان این تشکیلات رایج کنند، آن‌چنان این تشکیلات را محکم کنند، به‌هم پیوند بزنند که با غیبت امام عصر علیه‌الصلاةوالسلام این تشکیلات متلاشى نشود؛ و این کارى بود که خلفاى آن زمان به‌شدت از این کار بیمناک بودند. (64/5/26)

گماشتن جاسوس در لباس خدمتکار در خانهٔ امام برای کنترل کارهای او

این روایتی هم که می‌خوانم و به‌طور اجمالی اشاره می‌کنم، برای امام عسکری علیه‌السلام است. امام علیه‌السلام به خدمتگزار خودشان [یک چوبی داد]. این خدمتکار از کارهای امام بی‌خبر است، یک آدم بیگانه‌ای است؛ گاهی هم البته خدمتکارهای امام جاسوس دستگاه بوده‌اند که در روایتی دارد: «خُدّامُنا وَ قُوّامُنا شِرارُ خَلقِ اللهِ»[10] اینهایی که دُوروبَر ما هستند، این خدمۀ ما، این اطرافی‌های ما از بدترین خلق خدا هستند؛ البته کلّیت ندارد، در یک موسمی ظاهراً این‌طوری بوده که حکام، کسانی را به‌عنوان مستخدم و آشپز و کارگر و مانند اینها، در خانۀ امام می‌گماشتند که کارهای امام علیه‌السلام را کنترل کند و زیر نظر بگیرد و گزارش کند. امام به یکی از این خدام خودش ـ که یک آدم معمولی یا وابسته‌ای بود، هرچه بود ـ یک چوبی داد، یک چوب ساده‌ای؛ در روایت دارد این چوب مثل پاشنۀ در بود. این در‌های قدیمی که چفت و لولا نداشت، در آن انتهای در یک قسمت درازی بود که می‌رفت در سوراخی که در چهارچوب تعبیه …

فجایع دستگاه خلافت عباسی در قرن‌های دوم و سوم

… کرده باشد؟ تبلیغات زهرآگینی که ازطرف دستگاه‌های قدرت ظالمانه و جائرانه در میان جامعۀ اسلامی انجام گرفت، به‌قدری افق معلومات و بینش مردم را عوض کرد، کاری کرد با این مردم که مردم مثل اینکه سیاهی را سفیدی ببینند و سفیدی را سیاهی، به یک‌چنین حالتی درآمده بودند. لذا بود که در قرن‌های دوم و سوم هجری تقریباً، آدم وقتی به تاریخ نگاه می‌کند، می‌بیند فجایع دستگاه قدرت و خلافت را، و می‌بیند بی‌اعتنایی و بی‌تفاوتی مردم را، حیرت می‌کند. آیا این همان مردمند؟ اینها همان مردمی هستند که در مقابل عثمان صبر نکردند، از اطراف، او را محاصره کردند و بعد هم بالاخره با آن وضع فجیع او را از خلافت خلع و عزل کردند؟ اینها همان‌هایند؟ اینها همان‌ها هستند که حالا در شب عروسی خلیفۀ عباسی، خرج گزافی را که …

نقد ادعای جانشینی امیرالمؤمنین (ع) و نسب‌سازی بنی‌عباس

… احساس و استنباط می‌کند، معیارها و ملاک‌ها را هم به دست مردم می‌دهد تا مردم فریب نخورند. نگویند خیلی خب، علی‌بن‌ابی‌طالب روی سر ما، روی چشم ما، قبولش داریم، حالا هم جانشین علی‌بن‌ابی‌طالب، هارون‌الرشید است. بله، این‌جوری نگویند. کمااینکه این حرف گفته می‌شد. بنی‌عباس یک سلسله‌ای داشتند که این سلسله احیاناً به علی‌بن‌ابی‌طالب هم می‌رسید یا به پیغمبر می‌رسید! نگویند علی‌بن‌ابی‌طالب را قبول داریم، جانشینی‌اش هم بالاخره رسید به هارون‌الرشید، همین‌طور رسید به تسلسل تا به هارون‌الرشید. منصور عباسی می‌گفت که امام حسن را ما قبول داریم، خلیفه، اما ایشان پول گرفتند و خلافت را فروختند. منطق منصور عباسی‌ست دیگر! خلافت را چون فروخت، پس حقی به خلافت ندارد. ما هم از آنهایی که خلافت به آنها فروخته شده بود، خلافت را به زور گرفتیم، برای ماست. حرف …

طرفداری خلفا از مکاتب کلامی و کشتارهای متقابل

تا آنجایى که بنده یادم مى‌آید، در تاریخ، درگیرى‌ها و تعارضات مذهبى و جنگهاى مذهبى بین مسلمین، به وسیله‌ى قدرتمندان هدایت شده. از زمان بنى‌عبّاس و آن جنگهایى که بین مکاتب کلامى تازه‌تأسیس‌شده‌ى آن روزگار اتّفاق افتاد، و آن کشتارهاى متقابل که گاهى این خلیفه بود که طرف‌دار این فکر بود، گاهى خلیفه‌ى دیگر بود و طرف‌دار فکر دیگر، تا به زمانهاى بعد، همواره دستهایى طرف‌داران عقاید مختلف اسلامى را به جان هم انداختند. اگر این دستها نبوده، اینها با هم سالها در صلح و آرامش زندگى کردند و هیچ مشکلى نداشتند. نمونه‌ى آن همین کشورهاى اسلامى‌اى که در آن فِرَق مختلف اسلامى با هم مشغول زندگى هستند؛ یک نمونه‌ى آن ایران است، یک نمونه‌ى آن عراق است، یک نمونه‌ى آن کشورهاى دیگر است. کِى …

آغاز تدریجی دعوت بنی‌عباس هم‌زمان با اوج دعوت شیعی علوی

… باقر، [دوران] قدرتِ بنی‌امیّه بود و هشام‌بن عبدالملک هم -و کان هشام رجلهم- مردِ بنی‌امیّه و بزرگ‌ترین شخصیّت بنی‌امیّه بعد از عبدالملک بود؛ بنابراین زمان امام باقر، هیچ‌گونه اختلافی بین کسی و کسی که موجب این باشد که ائمّه بتوانند از فرصت استفاده کنند، نبود؛ مال زمان امام صادق است، آن‌هم مال این دوران که دورانِ شروعِ آهسته آهسته‌ی دعوت بنی‌عبّاس و گسترش دعوت آنها و اوج دعوت شیعیِ علوی در سرتاسر دنیای اسلام [است] که من در یک صحبتی که بعد هم پیاده شده و چاپ شده، شرح داده‌ام که آن وقتی که امام صادق به امامت رسیدند، در جاهای مختلف دنیای اسلام، در آفریقا، در خراسان، در فارس، در ماوراءالنّهر، چه درگیری‌ها و چه جنگهایی بوده؛ یک‌چنین وضع عجیبی بوده و امام صادق از فرصت استفاده کردند برای بیان معارف اسلامی؛ همان سه نکته‌ای که در زندگی امام سجّاد بود [یعنی] معارف اسلامی، مسئله‌ی امامت، و بخصوص تکیه بر روی امامت اهل‌بیت؛ که این سوّمی در دوران اوّل امامت امام صادق بوضوح مشاهده میشود.