رفتن به محتوای اصلی

بندگی خدا

نام‌های دیگر: بندگی، عبودیت، عبودیت خدا

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

تسلیم و اطاعت انسان در برابر خدا و معنای آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم— ۱۳۶۸/۰۴/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲
۱۳۶۸۱۴۰۲

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

و امیرالمؤمنین (صلوات الله‌ و سلامه علیه) در کتاب شریف نهج‌البلاغه، بر روى این صفت تکبّر و در مقام علاج آن و زدودن آن مطالب عجیبى بیان فرموده‌اند و کلمات دُرربارى از آن بزرگوار نقل شده[17] و زندگى آن حضرت هم مظهر همین عبودیّت براى خدا و در راه خدا بود. شاید بشود نقطه‌ى مقابل آن کبر را، آن علوّ و استعلاء در وجود انسان را، عبودیّت دانست؛ حالت بندگى در مقابل خدا، حالت خضوع در مقابل پروردگار و حالت عبودیّت محض که پذیرفتن احکام الهى و تسلیم در مقابل خدا را به همراه دارد. این، خصوصیّت اولیاى الهى است و وجود مقدّس امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) از همه کس بیشتر به این خصوصیّت آراسته بود و وجود آن بزرگوار از اوّل زندگى و از اوّل مبارزات آن بزرگوار در راه اسلام تا زمانى که پیغمبر خدا در جامعه حضور داشتند، و همچنین بعد از رحلت پیغمبر تا وقتى که حکومت و خلافت در اختیار آن بزرگوار قرار گرفت و همچنین در دوران خلافت و حکومت آن بزرگوار، در عین مبارزه‌ى با طاغوتها و متکبّرین و مستکبرین صحنه‌ى سیاست، با آن روحیه‌ى استکبارى نیز که در درون انسانها هست، آن بزرگوار مبارزه میکرد. عمل شخصى او این‌‌جور بود؛ در وجود خود آن بزرگوار خضوع و تواضع براى پروردگار و خشوع در مقابل پروردگار یک چیز عجیب و استثنائى بود و در دیگران هم این حالت را ایجاد میکرد.
غرض، روح عبادت، بندگی خدا است. برادران و خواهران! ما باید سعی کنیم روح بندگی را در خودمان زنده کنیم. بندگی یعنی تسلیم در مقابل خدا، یعنی شکستن آن بتی که در درون ما است؛ آن «من» که در خیلی جاها خودش را نشان میدهد؛ همین که منفعتت به خطر بیفتد، همین که حرفت را کسی قبول نکند، همین که چیزی مطابق میلت ــ ولو خلاف شرع ــ ظاهر بشود، همین که سر دو‌راهی قرار بگیری: یک طرف منافع شخصی، یک طرف وظیفه و تکلیف، در یک چنین تنگناها و بزنگاه‌هایی، آن «منِ» درونی انسان سر بلند میکند و خودش را نشان میدهد. اگر ما بتوانیم این «منِ» درونی را، این هوای نفْس را، این فرعون باطنی خودمان را، این شیطانی که در درون ما است، مهار کنیم، یا اقلّاً یک‌ قدری مهار کنیم، همه‌ی امور اصلاح خواهد شد؛ و اوّلش امر خود ما؛ اوّل، خود ما آدم خواهیم شد و به فلاح خواهیم رسید. ماه رمضان، مقدّمه‌ی این است. روزه، نمازِ با‌توجّه، انفاقات، حتّی جهاد فی‌سبیل‌الله‌ برای رسیدن به یک چنین دنیایی است که مردم بنده‌ی خدا باشند. پروردگارا! به محمّد و آل محمّد ما را بنده‌ی خودت قرار بده.
مکرّر عرض کرده‌ایم که سرّ مسئله در این است که انسان بتواند خودش را به عبودیّت الهى متّصف کند: عبد و تسلیم اراده‌ى خدا و حکم خدا و شریعت الهى؛ تسلیم بودن؛ لُبّ تمام دستورات و احکام و فرامین الهى و شرایع انبیا همین یک کلمه است و شاید پیغمبران خدا قبل از آنکه مقام نبوّت براى آنها انتخاب بشود و خداى متعال آنها را به نبوّت سرافراز کند، به عبودیّت سرافراز کرده؛ همچنان ‌که حتماً همین‌‌جور است. در یک روایتى است که: اِنَّ اللّهَ اتَّخَذَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللّهُ عَلَیهِ و آله عَبدًا قَبلَ اَن یَتَّخِذَهُ رَسولا؛[4] اوّل خداى متعال او را خلعت[5] عبودیّت پوشانید و بعد به مرحله و رتبه‌ى نبوّت فائز[6] کرد؛ کأنّه این مقدّمه‌ى لازم و شرط اصلى در هر تعالى‌اى و در هر اندازه تکاملى است؛ عبودیّت شرط اصلى است. البتّه عبودیّت هم مراحل دارد؛ آن مرحله‌ى پایین عبودیّت، آن ‌چنان ‌که امثال ماها بتوانیم در آن طمع بورزیم، همین است: خودمان را آماده‌ى اطاعت کنیم و از او بدانیم همه چیز را؛ نعمتهاى الهى را حقیقتاً نعمتها و موهبتهاى الهى بدانیم؛ فراورده‌ى قدرت و علم و توانایى خودمان ندانیم؛ بدانیم که ما هم وسیله‌ایم؛ ذهن ما، دست ما، عمل ما، سرپنجه‌ى ما، تلاش ما، وسیله‌اى است براى تحقّق اراده‌ى الهى. و حقیقتاً بندگان شایسته‌ى خدا مثل امام بزرگوار ما (رضوان الله‌ تعالى علیه) قدر ماه رمضان و قدر آن ساعات و ایّام را میدانستند و از آن، کمال استفاده را میبردند. ما ائمّه‌ى معصومین (علیهم السّلام) را که زیارت نکردیم امّا یک رشحه‌اى[7] از رشحات همان عبادتها و توجّه‌ها را انسان میتوانست در وجود مقدّس آن بزرگوار و امام عظیم‌الشّأن راحلمان مشاهده کند.

شاهدها (۷۴ پاراگراف)

پیشرفت در بندگی و رضای خدا به‌عنوان اصل کار

… از جوانان برجسته و دستپروردگان خالص انقلاب و امام، و هم از لحاظ یادآوری زنده‌ی ارزشهای بزرگ انقلاب - یعنی جهاد و شهادت - که شما عزیزان سپاهی هرجا حضور داشته باشید، جهاد دشوار دهساله و صحنه‌های خونین و فداکاریهای بزرگ و عطر شهادت را با خود به همراه میآورد. ان‌شاءاللَّه که موفق باشید، در سلوک راه بندگی خدا روزبه‌روز جلوتر بروید و خدای بزرگ را از خودتان بیشتر راضی کنید؛ که اصل قضیه هم همین است و بقیه‌ی امور مقدمه‌ی این است.

عبودیت انسان و همهٔ موجودات در برابر خدا و تفاوت آن با ادیان دیگر

… با بقیه سوره‌ها متفاوت است اگر کسی سؤال کند که مطلب محوری سوره حمد چیست؟ نمی‌شود پاسخی به او داد سوره حمد فهرست‌گونه‌ای است از همه معارف قرآن یا بگوئیم از همه معارفی که مسلمان نیاز دارد که بطور دائم در جان خود بپروراند و معرفت به آنها را در خود عمق ببخشد. در سوره حمد هست منتهی به اشارت، من به‌عنوان نمونه به بعضی از معارفی که در سوره حمد هست اشاره می‌کنم، «خدا» - عالی‌ترین معرفت همه ادیان و اسلام - رابطه فیض عام الهی با همه موجودات و مخلوقات که یکی از اساسی‌ترین مفاهیم دین همین رابطه خدا با تمام موجودات از طریق افاضه عمومی می‌باشد، رابطه ویژه خدا با بندگان مؤمن که از این دو افاضه، هم افاضه عمومی و هم افاضه ویژه مؤمنان تعبیر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود به «رحمت» - و ربوبیت الهی که خود ربوبیت یک مفهوم بسیار مهمی است و جزء معارف عالی قرآنی است که در معنای رب العالمین مقداری درباره آن توضیح خواهیم داد تعلق همه نیکی‌ها و زیبائی‌های وجود به خدا، که باز این خود یکی از ارکان مهم معرفت‌ها و شناخت‌های قرآنی است که ما در سوره حمد ذیل کلمه حمد به این معرفت دست پیدا می‌کنیم مسئله عبودیت، عبودیت انسان و در مقابل خدا به تعبیری عبودیت همه وجود در مقابل خدا، «إِنْ کُلُّ مَنْ فِی السَّماواتِ وَالْأرْضِ إلّا آتِی الرَّحْمنِ عَبْدًا» همه وجود در مقابل پروردگار عبودیت دارند مثال بارزش انسان است که این عبودیت انسان در مقابل خدا یکی از حصول اساسی معرفت اسلامی است که با معارف بعضی از ادیان دیگر کاملاً متفاوت است.

لزوم احساس همیشگی بندگی و سرکشی نکردن در برابر خدا

… رَبِّکَ الَّذی خَلَق»،[4] بعد از نام خداى متعال و امر به قرائت به پیغمبر اسلام، اشاره میکند به اینکه «خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَق».[5] به بشرى که بزرگ‌ترین درد او خودخواهى است، طغیان است، خود‌بزرگ‌بینى است، خودغنى‌بینى است، تذکّر میدهد که منشأ تو «علق» است. آن که تو را خلعت هستى و کمال و تکریم پوشانید، او خدا است که باید در مقابل او همیشه احساس بندگى کنى، طغیان نکنى، بر ارزشهاى الهى سرکشى نکنى، خود را به جاى خدا فرمانده حیطه‌ى زندگى انسان به حساب نیاورى؛ این اوّلین کلمه است. بعد هم بعد از دو سه آیه میفرماید: کَلّا اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغیٰ * اَن رَءاهُ استَغنیٰ؛[6] اینکه انسان خودش را غنى ببیند، مستغنى به حساب بیاورد، او را به طغیان وادار خواهد کرد.

بندگی پروردگار نه فقط در دل و فکر بلکه در عمل

… راستِ خود درمقابل خدا عمل کرده است، به‌خوبی می‌دانستند یا حدس می‌زدند که در آینده هم به این وعده عمل خواهد کرد. می‌دانستند که امیرالمؤمنین میان حق خدا و حق مردم انفکاکی قائل نیست. می‌دانستند که معنی ندارد کسی حق مردم را ضایع کند و دم از پاسداری حق خدا بزند. می‌دانستند که علی معتقد است بندگی و عبودیت پروردگار فقط به دل و فکر نیست، به عمل نیز هست. می‌دانستند که امیرالمؤمنین از جملۀ آن کسانی است که آیۀ قرآن دربارۀ آنان این‌گونه سخن می‌گوید: «مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیهِ فَمِنهُم مَن قَضیٰ نَحبَهُ وَ مِنهُم مَن یَنتَظِرُ وَ ما بَدَّلوا تَبدیلاً»[2] وعدۀ با خدا را به دروغ …

بندگی خدا مستلزم عمل به قانون خدا و لوازم آن

… است که اینجا خدای متعال، در مقام بیان اطاعت و لزوم آن برای مؤمنان، این‌جور می‌گوید: ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ﴾ اطاعت کنید خدا را و پیامبر را. اگر نمی‌گفت پیامبر را، دشمنان پیامبر هم می‌گفتند ما مطیع خداییم؛ لذا بایستی مشخص بشود که اطاعت خدا یعنی چه. آن‌کسانی‌که خود را بندۀ خدا می‌دانند، اما بندۀ فرمانِ قانون خدا نیستند، عمل به قانون نمی‌کنند، ملتزم به لوازم این بندگی نیستند، اینها چطور می‌توانند بگویند ما بندۀ خداییم؟ ﴿اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ﴾ اطاعت کنید خدا را و رسول را، ﴿لَعَلَّكُم تُرحَمونَ﴾ شاید مورد رحم پروردگار قرار گیرید.

خم کردن گردن عبودیت فقط در برابر خدا

… را نمازخوان کند به‌این‌معنا، این درحقیقت تلاشی و کوششی در راه عبودیت مطلق حق، در راه ریشه‌کن کردن فساد، در راه از بین بردن من و ما، در راه ایجاد وحدت اجتماعی و انسانی میان آحاد امت مسلمان و آحاد بشریت، تلاشی در این راه‌ها انجام داده، اقامۀ صلاة یعنی این. یعنی شما کاری بکنید که همۀ مردم، در هر روزی، پنج نوبت و هر نوبتی چند بار بگویند ﴿اِيّاكَ نَعبُدُ وَ اِيّاكَ نَستَعيُ﴾. خدا! فقط درمقابل تو گردن عبودیت و پشت عبودیت خم می‌کنیم، نه درمقابلِ غیر تو. هر روزی پنج نوبت و هر نوبتی چند مرتبه از ﴿مَغضوبِ عَلَیهِم﴾ و از ﴿ضآلّین﴾ یعنی از سردمداران فساد و از دنباله‌روان آنان تبرّی بجوید، بیزاری بجوید، یک‌چنین جامعه‌ای درست کند. امکان دارد اقامۀ صلاة به‌این‌معنا هم باشد.

یکسانی پدیده‌ها از ذره تا کهکشان و مؤمن و کافر در بندگی

… به‌دست می‌آورید و آن چیست؟ و آن این است که در همۀ منطقۀ وجود، یک قدرت به نام خداست، یک مرکزِ قدرت، یک کانونِ دانش و حیات و نیرو، به نام خدا. و در طرف مقابل، تمامِ پدیده‌ها، رو به آن قدرت عظیم و جلیل، با حال مسکنت،[10] با حال عبودیت، با حال بندگی، همه و همه؛ فرقی هم بین پدیده‌های عالم، از جهت عبودیت درمقابل آن مرکز قدرت نیست. یک ذرۀ کوچک تا یک کهکشان عظیم، یک انسان مؤمن یا یک انسان کافر، یک موجود بی‌ارزش یا یک انسان باارزش، همگان درمقابل آن موجود، دست‌بسته، تسلیم، عبد، بنده، برده‌اند؛ هر تعبیری که می‌خواهید بکنید.

قدرت مطلق خدا و لزوم بندگی بیشتر برای تقرب به او

… امام سجاد در زمان امام سجاد عبودیت خدا نکرده. اینی‌که پیغمبر بالاترینِ مردم است، علی بالاترینِ مردم است، امام سجاد بالاترینِ مردم است؛ نه برای خاطر اینکه شوشتری مقابل دزفولی فرض کنید؛[14] چون بندگی خدا بیشتر کردند، مقامشان بالاتر است، مقامشان ارجمندتر است. از وضع کلی این آیه ـ که آیةالکرسی‌ست ـ این معنا برمی‌آید که پروردگار عالم، آن قدرت مطلق است؛ و درمقابلش تمام موجودات، تمام تکوینات، همۀ عالم، عبد و مطیع و دست‌بسته و تسلیم هستند؛ هرکه می‌خواهد به او نزدیک‌تر بشود باید بیشتر عبد او باشد. این یک آیه.

بندگی همهٔ موجودات آسمان و زمین در برابر خدای رحمان

﴿وَ ما يَنبَغى لِلرَّحمٰنِ اَن يَتَّخِذَ وَلَداً﴾ شایسته نیست رحمان را که فرزندی بگیرد، ﴿اِن كُلُّ مَن فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ اِلّا آتِى الرَّحمٰنِ عَبداً﴾ همۀ آنچه که در آسمان و زمینند، نیستند مگر فراهم‌آمدگان درمقابل خدا، به‌عنوان عبودیت و بندگی، همه عبدِ خدا هستند، همه بندگان خدایند. ﴿لَقَد اَحصاهُم وَ عَدَّهُم عَدّاً﴾ آنها را احصا کرده است، قبضه کرده است و شمرده است شمردنی. این‌هم این آیۀ دیگر که در سورۀ مریم بود.

انحصار عبودیت و اطاعت برای خدا، نخستین تعهد توحید

… را باید شناخت و دانست. ما تعبیر کردیم از مجموعۀ این تعهدات به قطعنامۀ توحید. گفتیم توحید یک قطعنامه‌ای به ما می‌دهد، یک مجموعۀ قرارداد و الزام را روی دست ما می‌گذارد. ما برای اینکه بتوانیم ان‌شاءالله موحد زندگی کنیم، لازم است که این تعهدات را فعلاً بدانیم. اوّلیِ از این تعهدات، عبارت بود از اینکه عبودیت و اطاعت، منحصراً از آنِ خداست؛ این اول‌تعهد توحید است. و ضمنِ یکی دو تلاوت یا دو، سه تلاوت این مطلب را بیان کردیم. امروز دومین تعهدی که توحید بر دوش موحد می‌گذارد، جامعۀ موحد، فرد موحد، دنیای موحد، با این عنوان می‌توان مشخص کرد، که اینجا[1] نوشتیم: توحید و نفی طبقات اجتماعی. (البته در این نوشته‌هایی که در دست …

عبودیت صراط مستقیم الهی به سوی کمال

در جنبه‌ی فردی، هدف، تزکیه و رسیدن به صفا و نورانیت و پیراستگی از زخارف بیارزش مادی و فراغت با خویشتن معنوی و انس با خدای متعال و ذکر و تضرع و توسل به حضرت حق است، تا آدمی به عبودیت - که صراط مستقیم الهی به سوی کمال است - راه یابد و در آن گام بردارد.

بندگی امامان هدایت برای خدا و آسیب نرسیدن عزت دنیوی به بندگی آنان

… که اینها کارشان هدایت است، از سوی خدای متعال رهنمائی میشوند، این رهنمائی را به مردم منتقل میکنند: «و اوحینا الیهم فعل الخیرات»؛ کارشان کار نیک است، «و اقام الصّلوة»؛ نماز را برپا میدارند - که نماز رمز ارتباط و اتصال انسان به خداست - «و کانوا لنا عابدین»؛ بنده‌ی خدا هستند، مانند همه‌ی انسانها که بندگان خدا هستند. عزت دنیوی آنها کمترین آسیبی به بندگی خدا در وجود آنها و در دل آنها نمیزند. این یک دسته.

آسیب‌نرساندن عزت دنیوی به بندگی امامان هدایت

… اولند؛ که اینها کارشان هدایت است، از سوی خدای متعال رهنمایی می‌شوند و این رهنمایی را به مردم منتقل می‌کنند: «وَ اَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ»، کارشان کار نیک است؛ «وَ اِقامَ الصَّلاةِ» نماز را برپا می‌دارند، که نماز رمز ارتباط و اتصال انسان به خداست؛ «وَ كانوا لَنا عابِدینَ»، بندۀ خدا هستند، مانند همۀ انسان‌ها که بندگان خدا هستند. عزت دنیوی آنها کمترین آسیبی به بندگی خدا در وجود آنها و در دل آنها نمی‌زند. این یک دسته.

استعداد بیشتر پیامبر برای بندگی خدا نسبت به دیگران

… واقعی هست؛ به نظر ممکن است متضاد بیاید. یکی اینکه نبی، اگر چه مبعوث نشده، اما از مایه‌های بسیار قوی و عمیق انسانی برخوردار است؛ بیش از بقیۀ مردم. استعداد فهمیدن او، استعداد حرکت در او، استعداد انفجار در او، قابل مقایسۀ با مردم دیگر و انسان‌های دیگر نیست. استعداد بندگی خدا در او، آمادگی برای بندۀ خدا بودن، به اندازه‌ای‌ست که برای انسان‌های دیگر متصوَر نیست. همۀ مایه‌هایی که یک انسان را از حضیض[6] خاک بودن خارج می‌کند و به اوج ﴿اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ﴾[7] یعنی بندۀ واقعی خدا و تخلّق به اخلاق خدا می‌رساند، همۀ این مایه‌ها، در نبی بیش از دیگران است.