(اوال ًقبل از آنیکه شروع کنیم به بحث، یک حدیثی را از پیغمبر خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم بهخاطر دوستان و برادران میآورم. در آن حدیث از قول پیامبر خدا اینجور نقل شده: «رحَمِ َالله ُامرءَ ًعمَلِ َعمَلاَ ًفاَتَقنَهَ»ُ[1] یعنی خدا رحمت کند کسی را که هر کاری انجام میدهد، محکم و متقن انجام بدهد. در کارها محکمکاری بکند؛ یعنی فکر احتماالت را هم در کارها بکند. احتمال خاموشی برق، احتمال خرابی میکروفن، احتمال دهها حادثۀ دیگر از این قبیل. پیشامد ِامروز، یک درسی شد برای ما. چقدر خوب است که ما قبال ًبه فکر پیشامدهای احتمالی باشیم. موالی ما امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلامهعلیه در خطبهای از نهجالبالغه همین مطلب را بیان میکنند، میفرمایند: من مثل آن حیوان گیج ِبیهوش نیستم، توی ِالنه نمیخوابم تا صیاد بیاید مرا بگیرد، بلکه از پیشامدها، از آنچه که برای من پیشآمده و اتفاق افتاده، برای فهم مسائل بعدی استفاده میکنم، تجربه میاندوزم. و این یک درسیست برای ما که در همۀ مسائل زندگی، از آنچه گذشته است، تجربهها بیندوزیم برای آنچه باقی مانده است. و حساب احتماالت و پیشامدها را بکنیم.)
اجازه بدهید خلاصه صحبت کنم، اگرچه که بحث محتاج تفصیل است و البته من هم بحث را تا آنجاییکه لازم بدانم که ادامه پیدا کند تفصیل خواهم داد، تا یک روز دیگر یا دو روز دیگر ادامه میدهم تا مطلب روشن بشود. بهطور خلاصه، آنیکه در دنبالۀ بابِ بحثِ ولایت لازم است عرض بشود، این است که یک جامعۀ اسلامی و یک جمعیتی که بهعنوان امت اسلامی تشکیل شدند؛ یعنی با مقررات الهی و با طرز فکر الهی و با قانونگذاری و اجرای قانون بهوسیلۀ قدرت الهی، این جمعیت دارند اداره میشوند، که امت اسلامی اسمش را میگذاریم، این امت اسلامی اگر بخواهند ولایت داشته باشند، به آن معنای قرآنی که دیروز گفتم ـ یواشیواش میرسیم به آن معنای ولایتِ در ذهنهای خواص. آن ولایتی که در ذهن عوام هست، آن را حالا کاری نداریم، آن ولایتی که در ذهن خواص هست؛ یعنی فضلا و دانایان و دانشمندانی که واردند در معارف اسلامی و شیعی. میرسیم حالا به آنجا؛ اما حالا بحث فعلاً از ولایت قرآنیست ـ اگر بخواهند برسند به آن ولایت قرآنی، آن ولایتی که در قرآن مطرح شده، امت اسلام بخواهد آن را تأمین کند برای خودش؛ دو جهت را باید مراعات کند. یکجهت، جهت ارتباطات داخلیست، در داخل جامعۀ اسلامی؛ یکجهت، جهت ارتباطات خارجیست، یعنی رابطۀ عالَم اسلام و امت اسلام و جامعۀ اسلامی با جوامع دیگر.
در زمینۀ ارتباطات داخلی، امت اسلام آنوقتی دارای ولایت بهمعنای قرآنیست که کمال همبستگی و اتصال و ارتباط و اتحاد صفوف و فشردگی هرچه بیشتر آحاد و جناحهای گوناگون را در خودش تأمین کند. هیچگونه تفرّق و اختلافی در سرتاسر امت عظیم اسلامی نباشد. صفهای گوناگون در داخل این امت تشکیل نشود.
اگر چنانچه دو واحد در داخل امت اسلامی با همدیگر به جنگ برخاستند، مثلاً فرض کنید که یک گروهی در شرق ممالک اسلامی با یک گروهی در شمالشرقی ممالک اسلامی، اگر بنا کردند با همدیگر محاربه کردن و جنگیدن، قاعده بر این است، دستور قرآنی بر این است که بقیۀ مسلمانها هرچه میتوانند سعی کنند تا میان آن دو مخاصم و متخاصم[2] را آشتی بدهند. اگر دیدند که بین این دو مخاصم، یکی حاضر است آشتی کند، اما آن دیگری حاضر نیست آشتی کند، یا حرف آن دیگری حرف زوری است، درحالیکه حرف این یکی حرف حقی است، و آن آدمی که طرفدار زور است، حاضر نیست که تن به حرف حق بدهد و به سخن حق بگراید؛ در اینطور جایی، تمام عالم اسلام باید یکدست بشوند، همدست بشوند، بروند سراغ آن زورگو و او را ساکت کنند. با او بستیزند تا او را بر سر جای خود بنشانند.
آیۀ قرآن است: ﴿وَ اِن طآئِفَتانِ مِنَ المُؤمِنينَ اقتَتَلوا﴾[3] اگر دو طایفه، دو گروه از گروههای مسلمان با یکدیگر جنگیدند، ﴿فَاَصلِحوا بَينَهُما﴾ بین این دو گروه مسلمان را اصلاح کنید. ﴿فَاِن بَغَت اِحداهُما عَلَى الاُخرَىٰ﴾ اگر میان این دو گروه، یک گروه بر دیگری ظلم کرد، بغی و تجاوز و تعدی روا داشت و زور گفت و قلدری خواست بکند، ﴿فَقاتِلُوا الَّتي تَبغي﴾ با آنکه زور میگوید بجنگید، ﴿حَتّى تَفيءَ اِلىٰ اَمرِ اللهِ﴾ تا مجبور بشود برگردد به فرمان خدا، ناچار بشود فرمان خدا را قبول کند. این دستور خداست در زمینۀ حفظ وحدت در داخل جامعۀ اسلامی.
و اما در زمینۀ روابط خارجی؛ در زمینۀ روابط خارجی، عالَم اسلام باید سعی کند، امت اسلامی باید سعی کند روابط خود را با دنیای غیر مسلمان و غیر این امت جوری تنظیم کند که یکذره تحت فرمان آنها قرار نگیرد، یکذره تحت تأثیر افکار آنها قرار نگیرد. یک مختصر، سیاستِ مستقل، تحت تأثیر سیاستهای آنها از استقلال نیفتد. همجبهگی و پیوستگی ملت مسلمان با آنها بهکلی ممنوع است؛ درصورتیکه این پیوستگی موجب بشود که امت مسلمان تحت تأثیر قرار بگیرد.
داستان معروفی اینجا هست، که بنده حالا تفصیلش را نمیگویم، روایتیست که در نوع کتب معتبرۀ شیعه، این روایت ذکر شده. مربوط به زمان امام باقر صلواتاللهعلیه است که سکۀ عالَم اسلام را از کشور روم میآوردند و او یک تهدیدی کرد و اینها ماندند درمانده؛ آنوقت امام علیهالسلام ارشاد کرد دستگاه خلافت را. خیلی عجیب است ها! این تنها نکتهایست ـ یکی، دو مورد استثنایی ـ که بنده میبینم که ائمۀ هدی علیهمالسلام مختصر روی خوشی به دستگاه خلافت نشان دادند. یکیاش اینجاست. امام راهنمایی کرد دستگاه خلافت را و فرمود که سکه را اینجوری میریزید. بلد نبودند سکه زدن را، اندازه نقرهها را نمیدانستند از کجا فراهم کنند و چهجوری تأمین کنند، اندازۀ یک درهم و نیم درهم و اینهایی که بایستی برطبقش سکه زده بشود؛ امام راهنماییشان کرد.
بنابراین از لحاظ روابط خارجی، یکذره تأثیرپذیری از جناحهای ضد اسلامی یا غیر اسلامی، مخصوصاً ضد اسلامی، ممنوع است. حق ندارد جامعۀ اسلامی و امت اسلامی که پیوند خودش را با دنیای خارج از اسلام، جز بهصورت فرادست بودن، بالادست بودن، برقرار کند؛ یعنی اگر چنانچه یک رابطهای میان امت اسلامی و امتی غیر مسلمان، بنا شد برقرار بشود، رابطۀ استثماری، مثلاً فرض کنید از قبیل ماجرای تنباکو و کمپانی رِژی[4] که آقایان میدانید و شنیدید، عالَم اسلام حق ندارد این رابطه را ببندد. یا فرض بفرمایید مثل آن سلاطین و حکام مغولیِ هندوستان که اجازه دادند دولتهای خارجی بیایند آنجا کمپانی تأسیس بکنند، عملی برخلاف ولایت عالَم اسلام انجام دادند. جایز نبود این کار که بگذارند کمپانی بیاید؛ چون میدانستند یا اگر نمیدانستند، بایست میدانستند ـ باید بدانند ـ که کمپانی مثلاً هند شرقی،[5] وقتیکه وارد آن منطقه شد، وارد آن سرزمین شد، چه بلایی به روزگار آن مردم درخواهد آورد و چگونه سرطان استعمار را تا رگ و پیِ آن شبهقارۀ عظیم خواهد گسترانید. باید میفهمیدند اینها را، نفهمیدند. و عالَم اسلام و امت اسلامی اجازه نمیدهد هرگز اینگونه روابط را.
توجه داشته باشید. اینکه میگوییم با دولتهای غیر مسلمان و با امم غیر مسلمان رابطهها قطع است، نه بهاینمعناست که عالم اسلام و امت اسلامی در انزوای سیاسی به سر خواهد برد، نه؛ مسئله مسئلۀ انزوای سیاسی نیست که خیال کنید عالَم اسلام با هیچکس نه رابطۀ بازرگانی دارد، نه رابطۀ سیاسی دارد، نه روابط دیپلماسی دارد، نه سفیر میفرستد، نه سفیر میگیرد، نه، اینجور نیست، روابط معمولی دارد. ولایت با آنها ندارد، پیوستگی با آنها ندارد. پیوند جوهری و ماهوی[6] با آنها ندارد. آنجوری نخواهد بود که اگر آنها خواستند، بتوانند عالم اسلام را تحت تأثیر خودشان قرار بدهند. ولایت پس دو رویه دارد ـ ولایت قرآنی ـ یک رویه اینکه در داخل جامعۀ اسلامی همۀ عناصر بایستی بهسوی یک هدف، بهسوی یک جهت، با یک راه، با یک گام قدم بردارند. در خارج از جامعۀ اسلامی، امت اسلامی بایستی با همۀ بلوکها و جناحهای ضد اسلامی، پیوندهای خود را بگسلد.
اینجا یک نکتۀ دقیقی وجود دارد که میرساند ولایتِ بهاینمعنا را که در قرآن آمده، به همان معنای ولایتی که ما، شیعه، قائلیم. دقت بکنید تا این نکته را بیان بکنم، همه بفهمید که ولایت در شیعه چگونه با ولایت قرآنی مربوط میشود. ممکن است چهار نفر آدم حاضر باشند تعبداً، یا نسل گذشته حاضر باشند تعبداً یک چیزهایی راجعبه ولایت بشنوند و قبول کنند، اما این جوانی که میخواهد بفهمد و با قرآن مربوط است، باید دقت کند که ولایت شیعی از کجا درمیآید.
اینیکه ما ارتباط با امام را اینقدر مهم دانستیم، اینیکه ما فرمان امام را در همۀ شئون زندگیِ جامعه نافذ دانستیم، این برای چیست؟ از کجا در میآید؟ اینجا قرآن با ما حرف میزند ـ آن نکته، همینیست که دارم میگویم ـ اگر بخواهد یک جامعهای و یک امتی، که ولایت قرآنی را بهاینمعنا داشته باشد، یعنی بخواهد تمام نیروهای داخلیاش در یک جهت، بهسوی یک هدف، در یک خط به راه بیفتد و بخواهد تمام نیروهای داخلیاش علیه قدرتهای ضد اسلامی در خارج بسیج بشود، احتیاج دارد به یک نقطۀ قدرت متمرکز در متن جامعۀ اسلام، به یک نقطهای احتیاج دارد که تمام نیروهای داخلی به آن نقطه بپیوندد، همه از آنجا الهام بگیرند و همه از او حرف بشنوند و حرف گوش کنند، و او تمام جوانب مصالح و مفاسد را بداند تا بتواند مثل یک دیدهبانِ نیرومند قویدستی و قویچشمی، هرکسی را در جبهۀ جنگ، به کار مخصوص خودش بگمارد. لازم است یک رهبری، یک فرماندهی، یک قدرت متمرکزی در جامعۀ اسلامی وجود داشته باشد که این قدرت بداند از شما چه برمیآید، از من چه برمیآید، از انسانهای دیگر چه برمیآید، تا به هرکسی آن کاری را که برای او لازم است، بگوید عمل بکن.
مثلاً در مقام تشبیه، اگر بخواهم تشبیه کنم؛ این کارگاههای قالیبافی را دیدهاید؟ یک عده نشستهاند دارند قالی میبافند، هرکسی دارد کار میکند، هر بچهای یا هر بزرگی که نشسته آنجا، دارد نخ میبافد تا دمِ غروب دو، سه تومان بگیرد. هرکدام دارند نشاطی و کاری را اینجا به خرج میدهند. اگر چنانچه این کارها هماهنگ نباشد، اگر یک فکر و چشم و قدرت بالاتری نباشد که مدام، آن متن قالی را برطبق آن دستورهای خاص بخواند، تا اینها بدانند چه نخی را به کار ببرند و چهجور بزنند و چهجور ببُرند، اگر یکچنین قدرت متمرکزی وجود نداشته باشد، این قالی چهجوری در میآید؟! میبینید که طرفِ راستش، حکایت از شرق میکند، طرفِ چپش، حکایت از غرب میکند! آنطرفش صحبت از قالی کُردی میکند، آنطرف صحبت از قالی ترکمنی میکند! نقشها بیترتیب، اصلاً یک چیز هجوی درمیآید.
نظم قالی، اینیکه شما میبینید اینطرف یک گلی آمده، مثل آن گل؛ بدون هیچ کم و زیادی این طرف هم روییده، آمده و هر دوتا به آن ترنج وسط رسیده و مثل این دوتا باز آن طرف قالی هم دوتا دیگر وجود دارد و همۀ چیزها منظم و همه چیز بهجا، برای چیست؟ برای این است که اولاً دستور مشخص است، یک نفر هم نشسته، با صدای بلند دارد میگوید، نمیدانم دوتا از آن بالا بیا در پایین، آن نخ را از آنطرف بزن، آن یکی را از آنطرف ببُر. که بنده هرگز نشنیدهام و بلد نیستم، قالیفروشها بلدند. قالیفروشها هم بلد نیستند، قالیبافها بلدند. توجه کردید؟
در جامعه اگر بخواهد همۀ نیروها بهکار بیفتد و همه در یکجهت بهکار بیفتد و هیچیک از نیروها هرز نرود و همۀ نیروهای جامعه بهصورت یک قدرت متراکمی، به مصالح جمعی بشریت به کار بیاید و جامعه بتواند مثل مشت واحدی باشد، درمقابل جناحها و صفها و قدرتهای مخاصم؛ اگر اینها را بخواهد داشته باشد، احتیاج دارد به یک قدرت متمرکز. به یک دلی احتیاج دارد، به یک قلبی احتیاج دارد این جامعه و این پیکر عمومی امت اسلام. البته شرایطی هم دارد. باید خیلی آگاه باشد، باید خیلی بداند، باید خیلی باتصمیم باشد، باید چشمش دارای یک دید دیگری باشد، بایستی از هیچ چیزی در راه خدا نهراسد، بایستی وقتی لازم شد خودش را هم فدا کند؛ ما اسم یکچنین موجودی را چه میگذاریم؟ امام.
امام یعنی آن حاکم و پیشوایی که ازطرف پروردگار در جامعه معین میشود. اینیکه میگویم ازطرف خدا یعنی چه؟ یعنی یا خدا به نام و نشان معین میکند، مثل اینکه امیرالمؤمنین را، امام حسن را، امام حسین را، بقیۀ ائمه را معین کرده؛ خود پیغمبر هم یک امام است؛ خود پیغمبر هم یک امام است؛ ﴿اِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ اِماماً﴾[7]، خدای متعال به ابراهیم میگوید، من تو را امام قرار دادم. امام یعنی آن پیشوا و حاکم و رهبر در یک جامعه.
یکوقت این امام را خدا با نام و نشان معین میکند، میگوید بعد از پیغمبر باید علیبنابیطالب علیهالسلام مثلاً باشد. یکوقت امام را خدای متعال به نام معین نمیکند، به نشان معین میکند. مثل چه؟ مثل فرمایش امام علیهالسلام[8]، «فَاَمّا مَن كانَ مِنَ الفُقَهاءِ صائِناً لِنَفسِهِ حافِظاً لِدينِهِ مُخالِفاً عَلَى هَواهُ مُطيعاً لِاَمرِ مَولاهُ فَلِلعَوامِّ اَن يُقَلِّدوهُ»؛ امام معین کرد دیگر، اینهم امام است. آن فقیهی که جانشین امامِ منصوص[9] است، خود امامیست، منتها امامیست که با نام معین نشده، با نشان معین شده، هرکسیکه این نشان بر او تطبیق کرد، او میشود امام؛ کلمۀ امام را خواستم معنا کنم برایتان. امام یعنی پیشوا، یعنی حاکم، یعنی زمامدار، یعنی آنکسیکه هرجا او برود، انسانها دنبالش میروند؛ که باید از سوی خدا باشد، عادل باشد، منصف باشد، بادین باشد، بااراده باشد و ازاینقبیل حرفهایی که در زمینۀ امامت هست، که حالا در آن مقام نیستیم.
پس اصل ولایت قرآنی ایجاب کرد، چه چیزی را؟ وجود امام را. هنوز تمام نشده حرف، دقت کنید. اگر بخواهد این پیکر بزرگ، که اسمش امت اسلامیست، زنده بماند، موفق بماند، همیشه پایدار باشد، باید چهکار کند؟ باید ارتباطش با این مرکز، با این قلب متحرک و پرهیجان، همه آن، همیشه، مستحکم، نیرومند، برقرار باشد. پس ولایت یعنی چه؟ درست دقت کنند همه، بُعد دیگر ولایت یعنی چه؟ یعنی ارتباط مستحکم و نیرومند هر یک از آحاد امت اسلام، در همه حال، با آن قلب امت. ارتباطِ چه؟ ارتباط فکری و ارتباط عملی. یعنی درست از او سرمشق گرفتن، درست در افکار و بینشها دنبال او بودن، و درست در افعال و رفتار و فعالیتها و حرکتها او را پیروی کردن.
پس ولایت علیبنابیطالب یعنی چه؟ یعنی در افکارت پیرو علی باشی؛ در افعالت پیرو علی باشی، تو را با علیبنابیطالب علیهالسلام رابطهای نیرومند، مستحکم، خللناپذیر پیوند زده باشد، از علی جدا نشوی؛ این معنای ولایت است. خوب فهمیدید ولایت چیست؟ اینجاست که میفهمیم معنای این حدیث را، «وَلايَةُ عَلِيِّ بنِ اَبِي طالِبٍ حِصنِي»[10] ولایت علیبنابیطالب حصن و حصار من است ـ از قول خدا ـ «فَمَنْ دَخَلَ حِصنِي اَمِنَ مِن عَذابِي» هرکه داخل این حصار شد، از عذاب خدا مصون و مأمون خواهد ماند. بسیار حرف جالبیست. یعنی چه؟ یعنی مسلمانها، پیروان قرآن، اگر هم از لحاظ فکر و اندیشه و هم از لحاظ عمل و تلاش و فعالیت، متصل به علیبنابیطالب باشند، از عذاب خدا مصون و محفوظند. مگر جز این است؟ مگر غیر از این است؟ اگر علیبنابیطالب امروز شناخته بشود، بعد که شناخته شد، بنده و جنابعالی مثلش عمل کنیم، آنوقت ولایت پیدا میکنیم؛ ولایت یعنی این.
بندهای که قرآن را قابل فهمیدن نمیدانم ـ البته بنده میدانم، خدا نکند من قرآن را قابل فهم ندانم، آنیکه نمیداند ـ آن بنده خدایی که قرآن را قابل فهم نمیداند، این چطور میتواند بگوید من ولایت علیبنابیطالب دارم و از لحاظ فکری با علی مرتبطم، درحالیکه علیبنابیطالب در خطبۀ نهجالبلاغه میگوید: «وَ اعلَموا اَنَّ هذَا القُرآنَ هُوَ النّاصِحُ الَّذي لا يَغُشُّ وَ الهادِي الَّذي لا يُضِلُّ وَ المُحَدّثُ الَّذي لا يَكذِبُ وَ ما جالَسَ هذَا القُرآنَ اَحَدٌ اِلّا قامَ عَنهُ بِزِيادَةٍ اَو نُقصانٍ زِيادَةٍ في هُدًى اَو نُقصانٍ مِن عَمًى»[11]. امیرالمؤمنین اینجور به قرآن دارد مردم را حواله میدهد، اینجور دارد مردم را به قرآن سوق میدهد، آن بندۀ خدا که میگوید قرآن را نمیشود بفهمی، این ولایت علیبنابیطالب دارد؟ هرگز نه. علیبنابیطالب برای خاطر خدا، حاضر است از تمام وجودش بگذرد، عمل علیبنابیطالب این است؛ این باباحاضر نیست از یک مثقال از پولش، از جانش، از حیثیت اجتماعیاش، از راحتیاش، از آقاییاش برای خاطر خدا بگذرد، این ولایت علیبنابیطالب دارد؟ ولایت علیبنابیطالب را آن کسی دارد که پیوسته باشد به علی با پیوندی ناگسستنی؛ هم از لحاظ فکر و اندیشه، هم از لحاظ عمل.
اگر درست دقت کنید برادرها، این معنایی که از ولایت بنده گفتم، دقیقترین و ظریفترین معناییست که دربارۀ ولایت میشود تشریح کرد، میشود بیان کرد؛ از قرآن هم این درمیآید. حالا گوش کنید تا من آیات قرآن را برایتان بخوانم، که در این آیات قرآن از سورۀ مائده، هم به جنبۀ مثبت ولایت، یعنی پیوند داخلی، هم به جنبۀ منفی ولایت، یعنی قطع پیوندهای خارجی، هم به آن بُعد دیگر ولایت، یعنی ارتباط و اتصال با ولیّ ـ ولیّ یعنی آن قطب، یعنی آن قلب، یعنی آن حاکم و امام ـ به همۀ این چیزها اشاراتی رسا شده، حالا دقت کنید تا مطلب به دست بیاید.
﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾[12] ای کسانی که ایمان آوردهاید، ﴿لا تَتَّخِذُوا اليَهودَ وَ النَّصارىٰ اَولِيآءَ﴾ یهود و نصارا را، یهودیان و مسیحیان را اولیای خود مگیرید. اولیا جمع ولی است، ولی از ولایت است؛ ولایت یعنی پیوستگی، ولی یعنی پیوسته و پیوند زده. یهود و نصارا را پیوندخوردگان و پیوستگان با خود مگیرید، انتخاب مکنید. ﴿بَعضُهُم اَوليآءُ بَعضٍ﴾ آنها بعضی اولیا و همجبهگان و پیوستگان بعضی دیگرند. نگاه نکنید که بلوکهایشان از همدیگر جداست؛ در معنا، برای ضدیتِ با اصالتهای شما، همه یک جبههاند. ﴿بَعضُهُم اَوليآءُ بَعضٍ﴾ بعضی همجبهۀ بعضی دیگرند. ﴿وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِنكُم﴾ هرکس تولّی کند با آنان ـ تولّی یعنی ولایت را پذیرفتن، از باب تفعّل ـ هرکسی که قدم در وادی ولایت آنها بگذارد و پیوند بزند خودش را با آنها، مرتبط کند خودش را با آنها، رابطه برقرار کند، ﴿فَاِنَّهُ مِنهُم﴾ بیگمان او خود از آنان است. ﴿اِنَّ اللهَ لا يَهدِي القَومَ الظّالِمينَ﴾ و خدا مردمان ستمگر را هدایت نخواهد کرد.
﴿فَتَرَى الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ﴾ آنکسانیکه در دلهایشان بیماری هست، ترجمه کردیم بیماردلان، ﴿فَتَرَى الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ﴾ آنکسانیکه در دل، بیماری و مرض دارند، آنها را میبینی؟ ﴿يُسارِعونَ فيهِم﴾ میشتابند در میان جبهۀ دشمنانِ دین، قناعت نمیکنند به اینکه بروند طرف آنها، بلکه میشتابند؛ قناعت نمیکنند به اینکه تا پهلویشان بروند، میروند تا آن اعماق جبههشان. اگر بپرسی آقا چرا اینقدر با دشمنِ دین میسازی؟ با کسی که میدانی ضد دین است، چرا ضدیت که نمیکنی هیچ، دوستی هم به خرج میدهی؟ اگر این را از او بپرسی، در جوابت چنین میگوید: ﴿يَقولونَ نخَشىٰ اَن تُصيبَنا دآئِرَةٌ﴾ میگویند میترسیم یک آسیبی به ما برسد؛ اگر دوستی نکنم، میترسم به من آسیبی برسانند یا برساند. چقدر به گوش آدم آشناست این حرفها. ﴿نخَشىٰ اَن تُصيبَنا دَآئِرَةٌ﴾ میترسیم برایمان دردسری درست بشود، میترسیم برایمان اسباب زحمتی درست بشود؛ ببینید چه کلمات آشناییست، همین است ﴿نخَشىٰ اَن تُصيبَنا دآئِرَةٌ﴾.
خدا در جواب اینها چه میگوید؟ میفرماید: ﴿فَعَسَى اللهُ اَن يَأتِيَ بِالفَتحِ اَو اَمرٍ مِن عِندِهِ﴾ امید است که خدا پیروزی را نصیب جبهۀ مؤمن کند، یا یک حادثهای از پیش خود، به سود آنان پدید آورد. بعد که این کار بشود، آنوقت، ﴿فَيُصبِحوا عَلىٰ ما اَسَرّوا في اَنفُسِهِم نادِمينَ﴾، تا این بدبختهایی که با آنها ساخته بودند، پشیمان بشوند، روسیاه بشوند، بگویند دیدی چه غلطی کردیم، اگر میدانستیم که جبهۀ مؤمن اینجور پیروزمند و نیرومند خواهد شد، با دشمن دین، با دشمن خدا نمیساختیم؛ خودمان را بیآبرو نمیکردیم.
﴿وَ يَقولُ الَّذينَ آمَنوا﴾؛ بعد از آنیکه آنها خودشان را مفتضح کردند و با دشمنان ساختند، مؤمنین چه میگویند؟ آنکسانیکه ایمان آوردند میگویند: ﴿اَ هؤُلاءِ الَّذينَ اَقسَموا بِاللهِ جَهدَ اَيمانِهِم اِنَّهُم لَمَعَكُم﴾، مؤمنین، بیچارهها در بهت و حیرت فرو میروند، اِ! همینها بودند، این چهرههای خوشظاهر و موجّه، قسم میخوردند، با سوگندهای غِلاظ و شداد[13] که ما با شماییم. هروقت با آنها حرف میزدیم، هروقت به آنها چیزی میگفتیم، میگفتند بله، ما هم با شما همعقیدهایم، ما هم با شما اختلافی نداریم، ما هم همین حرفی که شما میزنید، میزنیم؛ در مقام بیان، اینجور با آدم حرف میزدند؛ بعد معلوم شد که دلهای اینها مریض بوده و علیرغم ظاهر نیکشان، دلهای چرکین و سیاه و نفاقآمیز داشتند. مؤمنین آن روز میگویند عجب! ببین چه قَسَمی میخوردند اینها. همانهایند اینها؟ ﴿اَ هؤُلاءِ الَّذينَ اَقسَموا بِاللهِ جَهدَ اَيماِهنِم﴾ آیا همینها هستند، آنهایی که سوگند میخوردند به خدا، سوگندهایی سخت و غلیظ؟ ﴿إِنَّهُم لَمَعَكُم﴾ که با شما هستند. با شما همعقیده و همفکرند. ﴿حَبِطَت اَعمالُهُم﴾ پوچ و بیهوده و نابود شد کارهایی که کرده بودند؛ ﴿فَاَصبَحوا خاسِرينَ﴾ زیانکار گشتند، زیانکاران واقعی.
خب، این راجعبه ارتباطات خارجی، حالا راجعبه ارتباطات داخلی دقت کنید. ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾ ای کسانی که ایمان آوردید، ﴿مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن ديِهِ﴾ اگر شما از دین خود باز بگردید، اگر این بار رسالت و مسئولیتی را که با ایمان به خدا پذیرفته بودید، از دوشتان روی زمین بگذارید و آن را به سرمنزل نرسانید؛ خیال نکنید که این بار به سرمنزل نخواهد رسید؛ تصور باطلی خواهد بود این خیال؛ نه، این بارِ خدا به سرمنزل خواهد رسید، منتها سعادتش را کسِ دیگری خواهد برد، جمعیت دیگری این افتخار نصیبشان خواهد شد که این بار را به منزل برسانند.
﴿مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن ديِهِ﴾ هرکه از شما از دین خود بازگردد و مرتد شود، ﴿فَسَوفَ يَأتِي اللهُ بِقَومٍ﴾ خواهد آورد خدا مردمی را ـ این مردم همان مردم ایدهآل اسلامیاند. آن جامعۀ ایدهآل اسلامی، از لحاظ پیوندها و رابطههای داخلی و خارجی اینجورند که در این آیه آمده است ـ ﴿فَسَوفَ يَأتِي اللهُ بِقَومٍ يُحِبُّهُم﴾ خدای متعال جمعیتی را پدید خواهد آورد که خودِ خدا آنها را دوست میدارد، ﴿وَ يُحِبّونَهُ﴾ آنها هم خدا را دوست میدارند. ما هم خدا را دوست میداریم؟ نه! این یکذره محبتی که شما گاهی اوقات میگویی ای خدا قربانت بروم ـ که هیچ احتیاجی به اینجور قربانی گفتن هم و قربانی کردن هم ندارد خدا ـ و تازه دروغ هم میگوییم ما، قربان خدا بههیچصورت حاضر نیستیم برویم، این دوستی نیست. محبت خدا، ﴿قُل اِن كُنتُم تُحِبّونَ اللهَ فَاتَّبِعوني يُحبِبكُمُ اللهُ﴾[14] است. این قرآن است. اگر خدا را دوست دارید، از من که پیغمبرم متابعت کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد. پس ﴿يُحِبُّهُم وَ يُحِبّونَهُ﴾؛ یعنی اینها صددرصد تسلیم فرمان خدا بودند، که مورد محبت خدا بودند.
خب، این یک خاصیت و صفت، که مهر و محبت میان آنان و خدا طرفینیست. ﴿اَذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ﴾ فروتن هستند درمقابل مؤمنان؛ این نشانۀ کمالِ رابطه و پیوند صمیمانه است. درمقابل مؤمنین، درمقابل این تودۀ مسلمانی که انباشتهاند متن جامعۀ اسلامی را، هیچگونه نخوتی،[15] هیچگونه غروری، هیچگونه توقع زیادیای، هیچگونه داعیۀ بیخودی و پوچی در آنها وجود ندارد. یعنی وقتیکه درمقابل مردم قرار میگیرند، جزو مردمند، با مردمند، در راه مردمند، برای مردمند، خودشان را از میان مردم بیرون نمیکشند، در برج عاج قایم نمیشوند که از دور مردم را ببینند و برای مردم گاهی دلسوزی هم بکنند؛ در مردم، ﴿اَذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنيَ﴾؛ خود را فروتن و کوچک میکنند درمقابل مؤمنان به خدا. ﴿اَعِزَّةٍ عَلَى الكافِريَ﴾ ـ نقطۀ مقابل ـ درمقابل کافران و دشمنان دین و مخالفان قرآن، ﴿اَعِزَّةٍ﴾ هستند؛ یعنی تأثیرناپذیر، یعنی سربلند، یعنی حصاری از فکر اسلامی دور خود پیچیده و کشیده که هیچ نفوذی از آنها نپذیرند.
﴿يجُاهِدونَ في سَبيلِ اللهِ﴾؛ خاصیت دیگرشان این است که در راه خدا جهاد و مجاهدت میکنند، بیامان، بدون قیدوشرط، همچنانیکه در آیه هست. ﴿وَ لا يخَافونَ لَومَةَ لائِمٍ﴾ از ملامت هیچ ملامتگری هم نمیهراسند و نمیترسند. دیگر حالا چه جور ملامتگری، خودتان فکر کنید ـ دیگر نمیتوانم توضیح بدهم، خستهام ـ ﴿ذلِكَ فَضلُ اللهِ يُؤتيهِ مَن يَشآءُ﴾ این فضل و لطف و تفضل خداست که به هرکه خواهد، میدهد، ﴿وَ اللهُ واسِعٌ عَليمٌ﴾ خدا گشادهدست، گشودهدست و داناست.
بعد راجعبه ارتباط و پیوند اجزای جامعۀ اسلامی با آن قلب، با آن قدرت، با آن امام، با آن پیشوا، آیۀ بعدی دنبال آیات قبلی میآید، ببینید چقدر متناسب و زیباست. ببینید که تدبر در قرآن چقدر آدم را روشن میکند نسبت به این مسائلی که فکر میکرده قرآنی نیست، قرآن چگونه رسا حرف میزند. روابط خارجی را گفت، پیوندهای داخلی را گفت، حالا قلب پیوندهای داخلی را بیان میکند؛ یعنی پیشوا را، رهبر را، امام را، میگوید ﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ﴾، ولی و قائمِ امر، آنکسیکه تمام نشاطها و فعالیتهای جامعه و امت اسلامی به او باید برگردد و از او باید الهام بگیرد، خداست. خب خدا که مجسم نمیشود بیاید بین مردم بنشیند امر و نهی کند، دیگر چهکسی؟ ﴿وَ رَسولُهُ﴾؛ پیداست که بین رسول و بین خدا هرگز رقابت و تنازع و تنافر[16] هم که نیست؛ رسول، رسول اوست باز. خداست و رسولش، خب، رسول که همیشه باقی نمیماند؛ ﴿اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُم مَيِّتونَ﴾ ۲[17] بعد از رسول چه؟ بعد از رسول هم داریم؛ ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ آن مؤمنان. کدام مؤمنان؟ هرکسی که ایمان آورد کافی است؟ نه، نشانه دارد. ﴿اَلَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاَ﴾ اقامۀ نماز میکنند، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ﴾ میدهند زکات را، ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾، واو را حالیه گرفتند مفسرین؛ درحالیکه در رکوعند، در حال رکوع زکات میدهند. یعنی چه کسی؟ یعنی امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب، بهعنوان ولی معین میشود.
حالا شما یکوقت این را از آیه استفاده میکنید، واو را واو حالیه میگیرید، خیلی هم خوب؛ اگر به فرض در اینهم تشکیک بکنید، بگویید نه، مطلق مؤمنین را میخواهد بگوید که دارای این خصوصیت هستند. بنده سؤال میکنم: سمبل و رمز برای یکچنین کلّیتی چه کسی میتواند باشد در جامعۀ اسلامی؟ غیر از علیبنابیطالب کسی را سراغ نداریم. در آن جامعۀ اسلامی، آنکسیکه میتوانست سمبل اینگونه جناحِ ایمانیِ متقن و محکمی باشد، علیبنابیطالب است؛ ولو فرض کنیم که آیه به آن حضرت هم ناظر نباشد، اگرچه که بهخاطر واقعیت تاریخیای که نقل شده، ناظر است.
البته توجه آقایان باشد، این تذکر را من لازم شد که بدهم راجعبه بحث دیروز یا بحث امروز؛ ما بحثمان اگر در بابِ امامت یا ولایت یا تکیۀ روی شیعه است، جنبۀ مثبت قضیه در نظر ماست، نه جنبۀ منفی قضیه. ما همینطور که مکرر گفتیم، لازم میدانیم که شیعه خودش را بشناسد، فکر خودش را بشناسد، ایمان خودش را هرچه بیشتر راسخ و نافذ بکند، این را معتقدیم.
ما که داریم بحث میکنیم، میخواهیم تشیّع را اثبات کنیم، نمیخواهیم دیگران را نفی کنیم. نمیخواهیم بیخودی اختلاف فکری و سلیقهای باز درست کنیم، نه. اما شما لازم است بفهمید که چگونه درک میکنید تشیّع را؟ تشیّع که میگویم، نگو با خودت که آقا حالا اسلام را ثابت کنید، تشیّع باشد بعد، نه؛ آن تشیعی که من میگویم، غیر از اسلام چیز دیگری نیست، اسلام غیر از تشیّع چیز دیگری نیست. اسلام را ده جور میبینند بینندگان، یکجور دیدن، دیدنیست که تشیّع میبیند، اسلام واقعی همان است. برداشتی که شیعه از اسلام و قرآن دارد، آن برداشت، برداشت درست و منطقی و عادلانه و عاقلانه است. توجه دارید؟ بنابراین ما داریم اصول اسلامی را میگوییم؛ به خیال خودمان و به نظر خودمان، اصول ایدئولوژیکی اسلام است اینها که داریم بحث میکنیم و بیان میکنیم. و گمان نمیکنم شما هم اگر فکر کنید، برخلاف این نظری داشته باشید. بنابراین مسائل مثبت و جنبههای مثبت قضیه مورد نظر ماست.
ما اسلام را آنچنانکه در مکتب تشیّع میفهمیم و میشناسیم، داریم بیان میکنیم. کار نداریم حالا به جناحهای دیگری که ممکن است جور دیگری بشناسند و بفهمند، بحث هم نمیکنیم با آنها فعلاً، دعوا هم نداریم، تعارض هم نداریم، برادر هم هستیم، دست دوستی هم میدهیم، چرا؟ چون دشمن داریم، چون بیرون خانه دشمن ایستاده. ما دو برادر الآن حق نداریم توی سر و کلۀ هم بزنیم. اینهم طریقۀ ماست که خواستم عرض کنم که آقایان بدانید؛ بحث راجعبه تشیّع و شیعه، بهخاطر اصالت شیعه است، بهخاطر اینکه ما معتقدیم به تشیع، بهخاطر این است که اسلام را از دیدگاه تشیّع میبینیم، نه بهخاطر این است که میخواهیم بین شیعه و سنی اختلاف ایجاد کنیم، ابداً، این اختلاف را هم حرام میدانیم.
﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾؛ خب، حالا اگر ولایت را مراعات کردیم، چهکار میشود؟ اثری هم دارد برای ما؟ اگر ولایت را که دارای سه بُعد شد تا حالا؛ یکی حفظ پیوندهای داخلی، یکی قطع پیوند و وابستگی به قطبهای متضاد خارجی، این دوتا، یکی هم حفظ ارتباط دائمی و عمیق با قلب پیکر اسلامی و قلب امت اسلامی، یعنی امام و رهبر، سه بعد ولایت را که بیان کردیم، حالا اگر این سه بُعد را مراعات کردیم، چگونه خواهد شد؟ آیۀ قرآن جواب میدهد به ما؛ ﴿وَ مَن يَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسولَهُ﴾ آنکسیکه قبولِ ولایت کند با خدا و با رسولش و با کسانی که ایمان آوردهاند، با مؤمنان این پیوند را مراعات کردند و حفظ کردند و نگسستند، اینها غالبند، پیروزمندانند.[18] از همه پیروزتر همینها هستند و اینهایند که بر همۀ جناحهای دیگر غلبه خواهند داشت.
پاورقیها
۱.حدیث شماره 8
۲.(خصم) دشمنیکننده و دشمنیکننده علیه یکدیگر
۳.سوره مبارکه حجرات/ آیه 9
۴.در سومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا، قراردادی میان دولت ایران و جرالد تالبوت، مؤسس شرکت رژی، منعقد شد که به موجب آن امتیاز تجارت توتون و تنباکو و سیگار، به مدت پنجاه سال در برابر پرداخت مبلغی بهطور سالیانه، در انحصار این شرکت قرار میگرفت. این شرکت به بهانۀ فعالیت تجاری، اتباع بسیاری وارد ایران کرد که تعداد قابل ذکری از آنها مبلغان مسیحی بودند. این امتیاز با صدور حکم تحریم میرزای شیرازی لغو شد.
۵.کمپانی هند شرقی یک شرکت سهامی عام انگلیسی بود که با دریافت امتیازنامهای از ملکۀ انگلستان و امتیازاتی انحصاری از فرمانروای هندوستان، توانست به سود سرشاری دست پیدا کند. این کمپانی کمکم به بهانۀ دفاع از اموال خود و... نیروی نظامی در هندوستان مستقر کرد و عملاً این کشور بزرگ را جزو مستعمرات بریتانیا ساخت.
۶.امر مربوط به اساس و ریشه و ذات هرچیز و هرکار
۷.سوره مبارکه بقره/ آیه 124
۸.امام حسن عسکری، حدیث شماره 46
۹.(نصص) تعیینشده از طریق آیات و روایات
۱۰.حدیث شماره 43
۱۱.حدیث شماره 24، بدانید که قرآن همان نصیحتگری است که خیانت نمیورزد، و هدایتگری است که گمراه نمیسازد، و گویندهای است که دروغ نمیگوید. هرکس با قرآن نشست، این کتاب الهی یا چیزی بر او افزود یا از او کاست یا بر هدایت او افزود، یا از کوردلیاش کاست.
۱۲.سوره مبارکه مائده/ آیات 51 تا 56
۱۳.(غلظ) جمع غلیظ، درشت، پُرمایه، (شدد) جمع شدید