موضوع صحبت امروز ما در این است که پیغمبر و نبی، در حینی که بار رسالت و نبوت بر دوشش قرار میگیرد، بعد از آنیکه پیام خدا را دریافت میکند، چه حالتی، چه کیفیتی، در خود او و در جهان پیرامونش بهوجود میآید. البته پیداست که با کیفیات و چگونگی درونی خودِ پیغمبر چندان کاری نداریم؛ اگر چنانچه آن را در اینجا مطرح میکنیم، برای خاطر این است که یک استفادۀ لطیفِ دقیقی از یک کلمۀ معمولی رایج در قرآن و در عرفِ متشرّعه[1] در نظر هست، که ضمناً یک بُعدی از ابعاد مسئلۀ نبوت را برای ما روشن میکند.
میدانید که در قرآن، غالباً وقتی صحبت از آمدن پیغمبری است، صحبت از بعثت اوست؛ ﴿لَقَد بَعَثنا في كُلِّ اُمَّةٍ رَسولاً﴾،[2] ما مبعوث کردیم موسی را، ابراهیم را، پیغمبران دیگر را. بعثت؛ این بعثت یعنی چه؟ و رابطۀ بعثت و نبوت چیست؟ تیتر بحث امروز ما را در آن کاغذهایی که در اختیار شما برادران و خواهران هست، ملاحظه کنید، نوشته شده: بعثت در نبوت. در نبوت یک بعثتی وجود دارد. بعثت یعنی چه؟ چیست این بعثت؟ اگر در پیغمبری، بعثتی هست، این بعثت مربوط به کیست و چیست و فایدهاش کدام است و ازاینقبیل.
بعثت بهمعنای برانگیختگیست. برانگیختگی یعنی چه؟ یعنی تحرک، حرکت بعد از رخوت و سستی و رکود. مردهای که سالیانی در گورستانی خوابیده و اجزای بدن او خاک شده، وقتی با قدرت پروردگار، در قیامت برمیخیزد، میگویند برانگیخته شد. ﴿هَذا يَومُ البَعثِ﴾[3] روز برانگیختگیست. انسانی که در خانه خوابیده بود، یا در جریانِ عادیِ زندگی اجتماع حرکت میکرد؛ شوری، تلاشی، فعالیتی، برخلاف حالت معمولی جامعه در او نبود؛ درحقیقت مثل تختۀ چوبی، مثل گیاه بیجانی، مثل پَرِ کاهی، روی سیل معمولی جامعه افتاده بود و جامعه او را به هرسو میبرد؛ یکچنین آدمی وقتیکه به خود آمد، وقتیکه از این حال بیتفاوتی بیرون آمد، وقتی احساس کرد که این مسیر، این جریانِ طبیعی، این جریان معمولی، لازم نیست صددرصد برای او اطمینانبخش و قانعکننده باشد، ایبسا جریان دیگری بتوان سراغ کرد که آن انسان را به سرمنزل سعادت برساند، وقتی بر اثر این فکرها انسان بیدار شد، هوشیار شد، تلاش پیدا کرد، حرکت پیدا کرد، این انسان را میگویند برانگیخته شد. در مثالهای کوچکتر و جزئیتر، از خواب که بیدار شدید و بلند شدید، میگویید برانگیخته شد. از سستی و تنبلی و بیحالی و رخوت وقتیکه خارج شدید و مشغول حرکت شدید، میگویند برانگیخته شد؛ این معنای برانگیختگی است؛ بعث یعنی این.
روز قیامت را همانطورکه میدانید، میگویند «یوم البعث»، روز برانگیختگی، یا به تعبیر دیگر، روز رستاخیز. رستاخیز؛ آن روز برخاستن، آن روزِ از سستی و بیحالی برون آمدن، آن روز حرکت، آن روزی که انسانها از لحظهای که از گور بیرون میآیند تا لحظهای که سرنوشت نهایی آنها معین میشود، دائماً در تلاش، در سراسیمگی، در حرکت هستند؛ این را میگویند یومالبعث، رستاخیز؛ در نبوت یکچنین حالتی وجود دارد.
میخواهم بینش شما نسبت به نبوت اساساً یک بینش نویی بشود. نبوت را بعضی اینجور خیال میکنند؛ مثل اینکه واعظی مثلاً، وارد شهری میشود تا برای مردم آن شهر یکقدری مطالبی از دین یا غیر دین بیان بکند؛ یا فرض کنیم مسئلهگویی در میان مردمی بلند میشود، میایستد تا چندتا مسئلۀ فرعی به آنها بگوید؛ یا یک سخنرانی، یک ناطقی، فرض کنید یک میتینگبدهی در یک اجتماعی وارد میشود که یکخرده هایوهوی راه بیندازد و میتینگ[4] بدهد؛ پیغمبر را معمولاً اینجور آدمی فرض میکنند؛ مثل یک آدمِ عالمِ روحانیِ نجیبِ سر به زیرِ سر به پایینی، در میان یک عده مردم. منتها این مردم هم گاهی قدر او را میدانند، مردمان خوبیاند، به اینها میگویند مؤمن؛ گاهی قدر او را نمیدانند، اینها میشوند کافر، و مشرک به آنها میگویند، خیال کردیم پیغمبر یکچنین چیزی است.
در پیغمبری، یک تحول و دگرگونی هست، باید بگویم دو تحول و دگرگونی؛ اول در وجود خود پیغمبر. بعثت، رستاخیز، انقلاب، تحول، اول در درون و ذات خود پیغمبر، در باطنِ خود نبی بهوجود میآید. اول او عوض میشود، اول او از حال رکود و رخوت خارج میشود، بعد از آنیکه در روح او، در باطن او قیامتی بر پا شد، بعد از آنیکه رستاخیزی در درون ذات نبی و روان او بهوجود آمد، بعد از آنیکه همۀ مایههای بسیار سرشارِ ودیعهنهادۀ ازطرف خدا، در نبی بیدار شد، مثل سرچشمهای که در هر لحظهای میلیاردها جریان آب از او استخراج میشود و میریزد ـ که تا قبل از این لحظه، همۀ این آبها در باطن او مخفی یا پنهان بود ـ بعد از آنیکه خلاصه خودِ نبی مسلمان شد، وقتیکه خود او تحت تأثیر تحول وحی الهی قرار گرفت؛ بعد همین سرچشمه، همین تحول، همین شور، همین انقلاب، همین رستاخیز، از این چشمۀ فیّاضِ جوشان، که روح نبی و باطن نبیست، میریزد به اجتماع، منتقل میشود به متن جامعۀ بشری. بعد از آنیکه در او تحول بهوجود آمد، در جامعه تحول بهوجود میآید. بعد از آنیکه در باطن او رستاخیز عظیمی به پا شد، رستاخیز عظیمتری در متن جامعه برپا میشود. بعد از آنیکه در دل او انقلاب بهوجود آمد، به دست او، در جامعه انقلاب بهوجود میآید و بعثت بهمعنای واقعی تحقق پیدا میکند. پس میبینید که در نبوت هرچه که هست، شور و تحول و دگرگونی و بعث و انبعاث[5] است.
پیغمبر، قبل از نبوت به چه وضعیست؟ دو نکته در زمینۀ زندگی هر نبی، قبل از نبوت، بهطور متضاد وجود دارد. البته اینیکه میگویم متضاد، نه بهمعنای اینکه یک تضاد واقعی هست؛ به نظر ممکن است متضاد بیاید. یکی اینکه نبی، اگر چه مبعوث نشده، اما از مایههای بسیار قوی و عمیق انسانی برخوردار است؛ بیش از بقیۀ مردم. استعداد فهمیدن او، استعداد حرکت در او، استعداد انفجار در او، قابل مقایسۀ با مردم دیگر و انسانهای دیگر نیست. استعداد بندگی خدا در او، آمادگی برای بندۀ خدا بودن، به اندازهایست که برای انسانهای دیگر متصوَر نیست. همۀ مایههایی که یک انسان را از حضیض[6] خاک بودن خارج میکند و به اوج ﴿اِنّا لِلّٰهِ وَ اِنّا اِلَيهِ راجِعونَ﴾[7] یعنی بندۀ واقعی خدا و تخلّق به اخلاق خدا میرساند، همۀ این مایهها، در نبی بیش از دیگران است.
حالا چرا بیش از دیگران است؟ آیا خدا ظلمی در اینجا، تبعیضی در اینجا انجام نداده؟ آن یک حرف دیگریست که در پاسخ آن، یک جواب خلاصۀ کوتاهی میتوانیم داشته باشیم، بهاینصورت که بگوییم بالاخره برای تحمل بار مسئولیت نبوت، استخوانی سنگینتر، درشتتر و مایهای نیرومندتر لازم بوده. بار رسالت کار یکشاهیصنّار[8] نیست. بار نبوت و پیام خدا را به مردم رساندن و جامعهای را از جاهلی به توحیدی بدل کردن، این کار بسیار باعظمت و بسیار بار سنگینیست و بالاخره لازم است یک عدهای این بار را متحمل بشوند. چه کسی متحمل خواهد شد؟ انسانهای معمولی؟ یا انسانی که برحسب شرایط و خصوصیات محیطی، خانوادگی، آبوهوایی، فامیلی، دارای استعدادها و امکان بیشتری است و چون خدا میبیند امکانات بیشتر را در این موجود کمکش میکند، فیض به او میدهد، لطف به او میکند، آنچه وسیلۀ پرورش هست، در اختیار او میگذارد، تا اینکه این دو صد من بار، بر روی صد من استخوان[9] نبی بایستد. او را یک آدمی میکند آمادۀ این کار. بالاخره اگر رسولالله این بار سنگین را برنمیداشت، این بار سنگین بر زمین میماند، کار من و شما نبود برداشتنش. کار گاندی[10] و لومومبا[11] نبود برداشتنش؛ کار سقراط و افلاطون و ارسطو نبود؛ استخوانی نیرومندتر از اینهمه استخوان لازم است تا بتواند این بار سنگین را ـ که به نام رسالت و نبوت و بعثت نامیده میشود ـ بردارد، و این تفصیلش البته خیلی زیاد است. نبی با یکچنین مایههایی در میان مردم است. این یک نکته، که خلاصۀ نکتۀ اول این شد؛ که مایههایی که در نبی وجود دارد، در پیغمبر، از مایههای مردم معمولی سرشارتر، غنیتر، عمیقتر، قابل استفادهتر است.
نکتۀ دوم این است که نبی، قبل از بعثت و قبل از پیامبری، در جریان معمولی زندگی، با مردم رفیق و شریک است، در یک جریان دارند حرکت میکنند. از اول مشغول فکر کردن نیست که من چهکار کنم این جامعه را منقلب کنم، ممکن است ناراضی باشد و البته ناراضیست. یک انسان باهوش، البته ناراضیست از وضع اختلاف طبقاتی زمان خود، از وضع جهل زمان خود، از فقر زمان خود، از ستم زمان خود، از نادانی زمان خود و با تعبیر اسلامیِ خلاصه، از جاهلیت زمان خود، البته ناراضیست؛ اما این نارضایی در حد یک نارضاییست فقط؛ در حد ایجاد یک تحول، یک انقلاب، ایجاد یک راهی ضد راه معمولی اجتماعی نیست.
شما موسیبنعمران را میبینید، علیهالصلاةوالسلام، در خانۀ فرعون دارد زندگی میکند؛ به قول یکی از ریشسفیدهای چند سال قبل، پلو چلوهای فرعون را میخورد، آقازادگی هم میکند، در بازار، روی عِرقِ از نژاد بنیاسرائیل بودن و کسانی که به ایدۀ او ایمان آوردند، یک نفر را هم میکُشد، بعدها که مبعوث به نبوت و رسالت میشود، در حین برگشتن از پیش شعیب و از مدین ـ بعد از آنیکه از پیش شعیب و مدین برمیگردد، آنجا مبعوث به رسالت میشود ـ راجع به آن آدمکشی آن روزش میگوید ﴿وَ اَنا مِنَ الضّآلّي﴾[12] گمراه بودم من. گمراه بودم یعنی چه؟ یعنی نیافته بودم این راهی را که درست بر ضد راه معمولی جامعۀ فرعونیِ آن روزگار بوده، نهاینکه یکی از آحاد فرعونی را کُشتن گناه است، نهخیر؛ بلکه میخواهد بگوید آن روزی که من او را کشتم، یک آدمی نبودم که با یک ایدۀ مشخصی، یک جهتگیری صحیحِ انقلابی را تعقیب بکنم. آدمی بودم میان آدمهای دیگر؛ راهرویی بودم میان راهروهای دیگر؛ تلاش میکردم، قاطی تلاشهای دیگر؛ حرکت میکردم، در کنار حرکتهای دیگر. امروز عوضشده راه من، امروز تخطئه میکنم آن حرکت عمومی و مسیر جمعی جامعه را؛ یعنی امروز شدم یک آدمی که رستاخیزی در جامعه برپا میکند. کِی؟ بعد از بعثت.
یا پیغمبر اکرم خود ما، صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم، آیۀ سورۀ ﴿وَ الضُّحىٰ﴾ مطلب را خوب روشن میکند. ـ در این نوشتهها هست،[13] بنده هم حالا معنا میکنم ـ مفسرین در اینجا مطالبی گفتهاند، روایاتی هم که در ذیل سوره هست، بنده نگاه کردم، روایات تأویل است نه تفسیر. آنچه روایت در ذیل سورۀ شریفۀ ﴿وَ الضُّحىٰ﴾ هست، مثل صدی نودِ روایاتِ ذیل آیات قرآن، تفسیر ظاهر لفظ نیست، ظاهر لفظ معنای خودش را میدهد، که حالا معنا میکنیم و نوشتیم آنجا؛ آن تأویل است، اضافه کردن یک نکته بر نکات این آیه است، واِلّ خود آیه روشن است. امام علیهالصلاةوالسلام نمیخواهند لفظ ظاهر آیه را برخلاف ظاهر حمل کنند، بلکه ظاهر آیه بهجای خود محفوظ، میخواهند یک چیزی اضافه کنند. آنچه را که من و شما در نگاه معمولی به آیه نمیفهمیم، امام علیهالسلام آن چیز را هم به ما یاد میدهد؛ این اسمش تأویل است. ضمناً یک قسمتی از همین بحث امروز ماست که تلاوت امروز ما ﴿والضحىٰ﴾ است.
﴿وَ الضُّحىٰ﴾[14] سوگند به روشنایی چاشتگاه. ضُحیٰ یعنی پیش از ظهر. ببینید، خود این قسم خوردن معنیدار است، خود این قسم خوردن به آنوقت، این معنیدار است. شاید اشارهای در آن باشد، و پیداست که چون سخن دربارۀ بعثت و رسالت پیغمبر است؛ لذا این ضحیٰ اشارۀ به آن نوریست که بر اثر بعثت پیامبر اسلام و نبوت اسلام، همۀ آفاق عالم را فرا گرفت. ﴿وَ الضُّحىٰ وَ اللَّيلِ اِذا سَجىٰ﴾ و قسم به شب، آنگاه که بپوشاند تاریکیاش همۀ آفاق را، ﴿ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلىٰ﴾. گویا بعد از آنیکه وحی آغاز شده بود، مدتی که گذشت، وحی قطع شد. پیغمبر بعد از آنیکه آن برانگیختگی در او بهوجود آمده، آن شور و هیجان در او پدید آمده، با پیامآور وحی خدا، جبرائیل، اُنس بسته؛ ناگهان میبیند که وحی قطع شد؛ بهشدت غمگین بوده. چقدر طول کشیده دوران فَترَت؟[15] اسمش را میگویند دوران فترت. چهل روز گفتهاند، بیشتر هم گفتهاند، تا دو، سه سال هم گفتهاند. بعد سورۀ ﴿وَ الضُّحىٰ﴾ اولین سورۀ بشارتآمیزیست که به پیغمبر اکرم خطاب میکند، میگوید: ﴿ما وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَ ما قَلىٰ﴾ پروردگارت تو را رها نکرد، طرد نکرد و بر تو خشم نگرفت، ﴿وَ ما قَلىٰ﴾، خشم نگرفت بر تو. ﴿وَ لَلآخِرَةُ خَيرٌ لَكَ مِنَ الاولىٰ﴾ آخرت، آینده، برای تو بهتر است از آغاز، از گذشته؛ فرجام کارَت بهتر از آغاز کارَت است.
﴿وَ لَسَوفَ يُعطيكَ رَبُّكَ فَتَرضىٰ﴾ و خواهد داد پروردگارت به تو، آنقدر که خشنود بشوی. البته روایت در ذیلش هست که مراد شفاعت است؛ درست هم هست. شفاعت یکی از چیزهاییست که به پیغمبر خدا داده شده و آنقدر داده میشود که خشنود میشود؛ اما در همین دنیا هم به پیامبر اسلام آنقدر داده شد، تا خشنود شد؛ هدایت انسانها، تشکیل مدینۀ فاضله، قهر و غلبه بر دشمنهای خونین و سرسخت، فتح بلاد، روی غلتک انداختن سیرِ تکاملی جامعۀ اسلامی، اینها همه نعمتهای خدا بود به پیغمبر اسلام.
باری، ﴿اَ لَم يَجِدكَ يَتيماً فَآوىٰ﴾ آیا خدا تو را یتیمی نیافت که پناه داد؟ خدای متعال تو را یک یتیمی یافته، بیکس، بیپناه، پناهت داده. پدر که نداشتی، قبل از ولادتت پدرت از دنیا رفته بود، مادرت هم که به فاصلۀ کمی از دنیا رفت، پدربزرگت هم که بعد از چند سالِ کوتاهی از دنیا رفت، تو ماندی و تو، تنها، زیر کفالت عمویت ابوطالب؛ و تویِ یتیم را که از آغاز یتیم بودی، همهلحظه پناهت دادیم، در آغوش مهر و محبت خود، تو را نگاه داشتیم ای پیغمبر ما. این دارد امید میدهد، میخواهد بگوید پناه خدا همیشه با توست، از کودکی هم بوده، حالا هم که بار رسالتی به این سنگینی روی دوش تو و روی دست توست؛ مَترس، واهمه مکن، مبادا بپنداری که خدا تو را وا گذاشته است، ابداً؛ خدا تو را وا نخواهد گذاشت، وقتی آن روز تو را پناه داد.
﴿وَ وَجَدَكَ ضآلّاً فَهَدىٰ﴾ و تو را گمگشته یافت و هدایت کرد. اینجا چندتا روایت هست که البته بعضی از این روایتها ضعیف هم هست، و چندتا هم اقوال مفسرین است که قاطیِ روایتها شده. میگوید ﴿وَ وَجَدَكَ ضآلّاً فَهَدىٰ﴾ خدا تو را گمگشته یافت و هدایت کرد؛ نه مراد گمگشتگی فکری و روحیست، بلکه مراد این است که یکوقتی پیغمبر، در بچگی، در کوههای مکه گمشده بود، بعد خدا هدایت کرد پدربزرگش را، و توانست او را پیدا کند؛ یا در یک ماجرای دیگری گم شده بود، فلان زن آمد، او را پیدا کرد؛ یا تو گمشده بودی در اهل مکه، در میان مردم مکه، کسی تو را نمیشناخت، خدا مردم مکه را به تو هدایت کرد؛ به این معانی حمل کردند. این معانی را ما منکر نمیشویم، درست دقت کنید، منظور حرف را دریابید. این معانی ممکن است باشد، اگر واقعاً روایت صحیحی برطبق هریک از این معانی بیاید، رویِ چشم. ممکن است از اصل، روایتهایی که هست، ضعیف باشد، ممکن است صحیح باشد، و اگر روایات صحیحی در این زمینه، برای هریک از این معنیها بیاید، البته قابل قبول است و میشود قبول کرد. اما با وجود اینکه ما هریک از این معانی را طبق روایت صحیح قبول میکنیم؛ معنای ظاهر آیه غیر از این است. و قبول روایتی که این معنا را به ما میدهد، منافات ندارد با قبول معنای ظاهر آیه.
ظاهر آیه یک چیز دیگر است؛ ظاهر آیه، صاف و صریح، فارسی، دارد میگوید تو گمراه بودی، گمگشته بودی، تو را هدایت کردیم؛ یعنی چه گمراه بودی؟ یعنی بتپرست بودی؟ ابداً؛ یعنی آدم منحرفی بودی؟ ابداً؛ یعنی گنهکار بودی؟ ابداً؛ پس چه؟ یعنی این صراط مستقیمی که با بعثت و نبوت به تو ارائه داده شد، در اختیار تو نبود. غیر از این است مگر؟ آن معارف، آن قوانین، آن افکار، آن ایدهها که با آمدن وحی بر پیغمبر، برای قلب مقدس او روشن و آشکار شد، مگر قبل از نبوت و قبل از بعثت، برای آن بزرگوار وجود داشت؟ مسلّماً نه. گمگشته بودی یعنی این، و این معنای ظاهر آیه است، و هیچ اشکال ندارد که ما آیۀ شریفه را ـ که ظاهرش این است ـ از لحاظ معنای تأویلی، حمل کنیم بر گمگشته بودن در میان مردم مکه، گم شدن در کوههای اطراف مکه، گم شدن در راه چراندن فلان گوسفندها مثلاً؛ همانطوریکه در بعضی از روایات و نقلها هست. توجه کردید؟!
خب، ﴿وَ وَجَدَكَ ضآلّاً فَهَدىٰ وَ وَجَدَكَ عآئِلاً فَاَغنىٰ﴾ تو را مستمند عیالمندی یافت و تو را بینیاز کرد. منظور از این آیه و طرح این سوره در این نوشته چه بوده؟ این بوده که پیغمبر اکرم، همچنانیکه مفاد ظاهر آیه است، گمگشته بود، در میان مردم معمولی حرکت میکرد، در میان جامعه راه میرفت و سیر میکرد، اگرچه از وضع ناراحت بود، اگرچه از اینکه آقازادههای قریش، کنیز فلان آدم تهیدست را بگیرند، به زور تصرف کنند، رنج میبرد و حِلفُالفضول[16] را درست میکرد؛ پیمان جوانمردان. اگرچه لحظهای حتی به خدا شرک نیاورد و درمقابل این بتها تعظیم و تواضع نکرد، اگرچه لحظهای با قلدرها و زورمندها نساخت و مثل یک انسان جوانمرد در آن جامعه زندگی کرد؛ اما با همۀ این اوضاع، آنچه پیغمبر کرد، در مسیر معمولی زندگی آن جامعه بود؛ در مسیر معمولی زندگی آن جامعه. (از آن دم ِدر، آقایان خواهش میکنم یکخرده اینطرفتر بیایند که خانمهایی که رفتوآمد میکنند، بتوانند رفتوآمد کنند. جلو اگر جا هست، آن دم ِدر را خواهش میکنم بهقدر عبور یک نفر باز بگذارید. اگر جلو جا هست جلو بیایند، والِ ّکه بیرون بنشینند، آن دم ِ در بهقدر یک نفر حتما ًجا باز بماند؛ هم حاال، هم همیشه.)
پیغمبر، در مسیر معمولی جریانِ زندگیِ جمعی آن جامعه زندگی میکند، ناگهان وحی الهی میرسد. یک تحول عمیق در وجود او و در باطن او پدید میآید؛ آنقدر این تحول عجیب است، آنقدر شدید است که حتی در جسم پیغمبر هم اثر میگذارد، در اعصاب پیغمبر هم اثر میگذارد. پیغمبر اکرم وقتی در کوه نور، اولین شعلۀ وحی به جانش خورد، آتش گرفت؛ دید که پیامآور خدا میگوید ﴿اِقرَأ﴾ بخوان، پیغمبر که چیزی نمیخواند، «وَ ما اَقراَ»[17] چه بخوانم؟ یا نمیخوانم، نمیتوانم بخوانم ـ یعنی ما، مای نافیه باشد، یا مای استفهامیه[18] «وَ ما اَقراَ» چه بخوانم؟ ـ ﴿اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ اَلَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ عَلَّمَ الاِنسانَ ما لَم يَعلَم﴾[19]. آتش به جان پیغمبر میزند، تحولی بهوجود میآورد؛ ناگهان در این انسان متفکر، انسانِ درستبرو، انسان آماده، یک انقلابی بهوجود میآورد؛ یک رستاخیزی. اصلاً آدم، آدم قبلی نیست. محمد، محمدِ یکلحظه قبل نبود؛ انسان یک ساعت قبل نبود؛ یک چیز دیگری بود اصلاً، یک عنصر دیگری، یک جوهر دیگری. اول، بعثت در وجود او، انقلاب و تحول در باطن او بهوجود آمد و بعد همین انقلاب منشأ شد که بتواند دنیایی را به تحول بکشد. اگر خودش عوض نمیشد، نمیتوانست دنیا را عوض کند و این درسیست برای پیروان پیغمبر، تا بدانند که تا خودشان عوض نشوند، نمیتوانند دنیا را عوض کنند. بدانند که
ذاتِ نایافته از هستیبخش کِی تواند که شود هستیبخش[20]
تو که بخشی و سهمی از هستی خودت نبردی، از این شور الهی و از این فروغ لطف و نعمتِ نور پروردگار، خودت چیزی استفاده نکردی، مایهای نبردی، به مردم چه میخواهی بدهی؟ اول آتش بشو، گداخته بشو، مشتعل بشو، تا بتوانی زغالها را، سردها را، سیاهها را مشتعل کنی و روشن کنی.
پیغمبر، اول آتش به جان خودش زده شد، اول دل خودش متحول و منقلب شد، اول شورِ قیامت در باطن خودش بهوجود آمد که توانست دنیا را به شور قیامت بکشاند. توانست یک انسان درست کند که این انسان جانش را از دست بدهد، فکرش را از دست ندهد؛ مگر شوخی است؟ مگر شوخی است که بلال حبشی سیاهچُرده را بیایند بیندازند بزنند، نه اینجور زدنهای یکذره، دو ذره؛ از آن زدنها، بزنند چهجور! بعد، این در همان زیر شلاق، همان زیر شکنجه، نه یک دقیقه بعد، نه یک ساعت بعد، فریاد بزند اَحَدٌ اَحَدٌ، اَحَدٌ اَحَدٌ! اگر بخواهیم این را به تعبیر فارسی برگردانیم، بخواهیم یک جملهای معادلش پیدا کنیم، یعنی مرگ بر شما، مرگ بر شما، مرگ بر شما، معنای اَحَدٌ اَحَدٌ بلال این است.[21] پیغمبر بیخودی نمیتواند ابوذر[22] درست کند، الکی نمیتواند بلال درست کند، یا مقداد[23] درست کند، یا عبدالله مسعود درست کند در اوایل اسلام و بعثت؛ اول خودش متحول شد. حالا ببینیم این نغمۀ نخستینِ وحی با پیغمبر چه کرده و چه مطالبی دارد.
که یکی دیگر از قسمتهای تلاوت امروزمان سورۀ ﴿اِقرَأ﴾ است. ﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم، اِقرَأ بِاسمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ﴾ بخوان به نام پروردگارت، آنکه آفرید. ببینید، یک سلسلۀ منظمی را شروع میکند؛ اولین چیزی که برای یک انسان خداپرست مثل پیغمبر ما، که قبل از بعثت هم خداپرست بوده، مشرک نبوده؛ اولین چیزی که برای یک انسان خداپرست، موجب توجه او به خدا میتواند شد، دل او را به خدا جذب میکند، سادهترین موضوع است، موضوع آفرینش است. بخوان به نام پروردگارت که آفرید. آفرینش برای اوست، تمام این مظاهر عظیم خلقت از آنِ اوست.
وقتیکه این مطلب در ذهن جا میگیرد، یک پله میرود بالاتر، یک چیزی بالاتر از آفرینش را ثابت میکند. ﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ﴾ انسان را آفرید، آنهم انسان را از علق آفرید. تفاوت میان انسان و موجودات دیگر چقدر است؟ این را آدم اول ملتفت نیست. در خیابان که دارید میروید، یک ماشین رد میشود، یک انسان رد میشود؛ سوار ماشین که هستید، دهتا آدم از بغلتان رد میشوند، دهتا درخت از بغل ماشینتان عبور میکند، بهحسب اشتباه در رؤیتی که انسان دارد. آدم توجه ندارد، وقتیکه خیلی به فرقِ بین انسان و غیر انسان دقت نمیکند. خب انسان هم یک موجودیست، البته موجود عزیزتریست، بهتریست، بالاتریست؛ آنها هم یک موجوداتیاند. مردمان خودکامۀ عالم حتی تا آخر هم فرق انسان و غیر انسان را نمیفهمند؛ به دلیل اینکه هزاران انسان برایشان بهقدر هزاران مورچه قیمت ندارد، هزاران مورچه را انسان با دوزار نفت از بین میبرد، هزاران انسان را اینها با یک حکم، یک فرمان، با یک بمب از بین میبرند. کاری نداریم.
انسان در وهلۀ اُولی، اهمیت انسان و تفاوت شگرفی که بین انسان و موجودات دیگر هست را نمیفهمد، اما وقتی دقت کند چطور؟ میبیند اوه، عجیب است. درهای که میان انسان و میان موجودات دیگر هست، درۀ بس عمیقیست. درۀ چه؟ چه ممتازهای، چه ممیّزهای انسان دارد که او را اینقدر جدا میکند از موجودات دیگر؟ نیروی خرد، عقل، شناخت کلیات، استنتاج از جزئیات. کاری که نه درخت میکند، نه سنگ میکند، نه حیوان میکند؛ ابتکار، نوآوری. که اگر چنانچه نوآوریِ انسان نمیبود، انسان همیشه در یک حد میماند، مثل موجودات دیگر، که دیروز به زنبور عسل مثال زدم. نیروی اراده و تصمیم، اختیار، آنچه بخواهد انجام میدهد، برخلاف موجودات دیگر که مجبور به پیروی از غریزۀ خودشان هستند. آنیکه غریزهاش میگوید، آن را عمل میکند، مسئلۀ خواستن نیست. انسان میتواند درست بر ضد غریزۀ خودش عمل کند. غریزۀ انسان این است که غذا بخورد، غریزۀ انسان این است که بتواند شهوت جنسیاش را اشباع کند، اینها غریزه است دیگر؟ شما میبینید یک انسانی در تمام مدت عمر، غریزۀ جنسیاش را حتی یکبار اشباع نمیکند؛ برخلاف غریزه است، ریاضت است. یک انسانی در روزهای متمادی با یک بادام زندگی میکند؛ این را فقط انسان میتواند، انسان میتواند برخلاف غریزۀ خودش عمل کند.
خلاصه، نیروی فکر و نیروی اختیار و نیروی اراده و نیروی ابتکار در انسان، اینها چیزهایی هستند که انسان را ممتاز کردهاند از بقیۀ موجودات. اصلاً یک چیز دیگریست انسان درمقابل آنها. البته دانشمندان مادی هم کموبیش در این اواخر رسیدند به اینجا، که میگویند انسان یک نوعِ شگفتآوریست. اگرچه آنها تفاوتی قائل نیستند، اما یک نوعِ شگفتآوریست. و تمام این امتیازاتی که در انسان هست، بر اثر فَیَضان[24] روح خداست در او؛ تجلی روح خدا در انسان؛ که ﴿وَ نَفَختُ فيهِ مِن روحي﴾[25].
باری، ناگهان پیغمبر را متوجه میکند به یک چیزی بالاتر از آفرینش خشک و خالی؛ آفرینش انسان، آفرینش عقل، آفرینش نیروی فهم و درک، آن هم از چه؟ ﴿مِن عَلَق﴾ از خون بسته و منعقد، از کجا تا به کجاست؟ ما لِلتُّرابِ وَ رَبِّ الاَرباب؛[26] چگونه میشود یک چیزی که جان ندارد، نیروی حرکت ندارد، نیروی فهم ندارد، تبدیل بشود به انیشتین! تبدیل بشود به یک انسان بزرگ، تبدیل بشود به سقراط، به یک متفکر، به یک فیلسوف، به یک پیامبر، چطور میشود این؟ جز این است که صُنع قوی پروردگار است در عالم؟ ﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَقٍ﴾، پیغمبر ما را در آغاز وحی، متوجه به این نکتۀ بسیار مهمش کردند. ببینید، میخواهد تحول در او بهوجود بیاید، میخواهد یک کفشی از فولاد به پایش کنند، عصایی از فولاد به دستش بدهند تا برود، آنقدر که دیگر خستگی برایش مفهومی نداشته باشد. از اول میسازندش با این کلمات.
﴿خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَ﴾ آفرید انسان را از علق، یعنی خون بستۀ منعقد، ﴿اِقرَ﴾ بخوان، از اینهم بالاتر است خدا، ﴿وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ از اینهم بزرگوارتر و کریمتر و بخشندهتر است، ﴿اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ بخوان و پروردگار تو بزرگوارترین است، ﴿الَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ﴾ آنکه آموخت بهوسیلۀ قلم. مسئلۀ آموزش را در انسان، باز مطرح میکند برای پیغمبر. و این را شما میدانید که اگر قلم نمیبود، اگر نوشتن نمیبود، باز بشر ترقی نمیکرد. آنچه که پیشرفت یک نسل را برای نسل دیگر میگذارد، تا آن نسل دیگر، مانند پلکانی از او استفاده کند، پایش را بگذارد روی تجربۀ نسل قبل و خود یک تجربۀ دیگری درست بکند، آن نیست چیزی جز قلم. اگر چنانچه کشفیات علمی، تحقیقات علمیِ مربوط به نسل قبل، در اختیار نسل بعد قرار نمیگرفت، نسل بعد نمیتوانست چیزی بر او بیفزاید، این را بدانید شما. اگر چنانچه کتاب ارسطو در اختیار بوعلی سینا[27] نمیبود، بوعلی سینا، بوعلی سینا نمیشد، که از ارسطو بالاتر است مثلاً. اگر کتاب فقهی شیخ طوسی[28] مثلاً، یا علامۀ حلی،[29] در اختیار شیخ انصاری[30] و میرزای شیرازی[31] ـ که محقّقترند از آن گذشتگان و ملّترند از علمای هزار سال قبل از خودشان ـ اگر کتابهای آنها در اختیار اینها نبود، محصول تحقیقات آنها در اختیار اینها نبود، مسلّم اینها به آن حد نمیرسیدند؛ خیلی روشن است دیگر. نفر اول پنج تومان دارد، میدهد به نفر دوم، او با پنج تومان خودش میکند این را ده تومان، میدهد به نفر سوم، آنهم پنج تومان دارد، میشود پانزده تومان، نفر سوم الآن ثروتمندتر از نفر اول است، پانزده تومان دارد؛ اما این پانزده تومان از کجاست؟ اگر نفر اول هم نبود، این پانزده تومان داشت؟ اگر نفر دوم هم نبود، باز پانزده تومان داشت؟ ابداً، همان پنج تومان هم بهزور داشت. محصول تجربیات و کشفیات گذشتۀ انسان است که به نسلهای بعد میرسد؛ و به چه وسیله؟ بهوسیلۀ قلم، بهوسیلۀ نوشتن و کتابت.
آموخت انسان را به قلم، پس بزرگوارتر از اصل خلقت و آفرینش، در خدا چیزی هست. ﴿اِقرَأ وَ رَبُّكَ الاَكرَمُ﴾ بخوان و پروردگار تو بزرگوارترین است. ﴿الَّذى عَلَّمَ بِالقَلَمِ﴾ که آموزش داد بهوسیلۀ قلم، ﴿عَلَّمَ الانسانَ ما لَم يَعلَم﴾، آموخت به آدمی، چیزهایی را که نمیدانست. اینها نعمتهای خداست دربارۀ انسان. خب، پس انسان باید شکر کند این نعمتها را. وقتی خدا به انسان آموخته، وقتی خدا راه را به انسان نشان داده، قلم را به انسان داده، انسان را خردمند کرده و آموزش داده، پس انسان بایستی برود بهطرف قلۀ اوج، پس باید انسان یک لحظه انحطاط نداشته باشد. انسان باید دیگر برگشت و بدبختی نداشته باشد، آیا اینجور است؟ آیۀ بعدی جواب میدهد، کَانّه درمقابل یکچنین توهمی قرار میگیرد که اگر خدا بشریت را اینجور میآفریند و تربیت میکند و قلم میدهد و لطف میکند و دربارۀ او کرامت به خرج میدهد؛ اگر اینجور است، پس بشر بایستی بدبختی و گمراهی و فساد و ضلالت و این چیزها نداشته باشد، آیا اینجور شده؟
﴿کَلّا﴾، نه چنین است که میپنداری تو و حرف میزنی. بشریت وضعش چگونه است؟ نه؛ ﴿اِنَّ الاِنسانَ لَيَطغىٰ اَن رَءاهُ استَغنىٰ﴾. طغیان بشر، سرکشیها و گردنکشیهای انسانهای عاجز و طاغوتها درمقابل رحمانها، صفآرایی کردنشان، اینها بشریت را بدبخت کرد. این طغیانها نگذاشت که بشر به هدایت برسد. این طغیانها و گردنکشیها و سرکشیها نگذاشت که بشر از مایههای ربوبی حداکثر استفاده را بکند و آنچنانکه خدا میخواست تربیت بیابد، پرورش پیدا کند، بشود آنچنانکه خدا برای او اراده کرده بود. طغیانگرها نگذاشتند. وقتی خودشان را بینیاز دیدند، طغیان کردند، سرکشی کردند، از راه خدایی خارج شدند. ببینید، باز دارد پیغمبر ساخته میشود. توجه به لطف خدا، توجه به بزرگواری خدا، توجه به آموختن خدا، توجه به اینکه خدا آفریدگار است، توجه به اینکه خدا آموزنده است، توجه به اینکه خدا اکرم است و توجه به اینکه انسانیت به آنجا که باید برسد، نرسیده است؛ به مفهوم ﴿کَلّا﴾ نرسیده و توجه به اینکه تقصیر طغیانگران است.
و طغیان بر اثر احساس بینیازیست. استغناء، غناء، جمعِ ثروت، انباشتن گنجها و ثروتها، گردنها را برمیافرازد، و وقتی گردنها برافراشته شد، وقتی قدرتهای غیر خدایی بهوجود آمد و شکل گرفت، آنوقت است که بشریت دیگر به آن سرمنزل نمیرسد. ببینید، اینها الهامهای خداست در آغاز بعث، اینها همان شعلهایست که پیغمبر خدا را آتش زد، مشتعل کرد.
﴿کَلّا﴾ نه چنان است که فرض میکنید. تصور میکنید و انتظار دارید که بشریت به حال سامانیافتگی رسیده باشد؟ نه! ﴿اِنَّ الاِنسانَ لَيَطغىٰ﴾ آدمی بیگمان طغیان و گردنکشی میکند، ﴿اَن رَءاهُ استَغنىٰ﴾ که خود را بینیاز ببیند. ﴿اِنَّ اِلىٰ رَبِّكَ الرُّجعىٰ﴾؛ آیا این طغیانگران عاقبت موفق خواهند شد؟ نه! باز بازگشت به پروردگار توست؛ عاقبت برای خداست، پایان کار به سود خدا و جبهۀ خداییست. همان راهی که پروردگار عالم معین کرده، بالاخره بشریت در همان راه به سرمنزل خواهد رسید، تردیدی نیست، ﴿اِنَّ اِلىٰ رَبِّكَ الرُّجعىٰ﴾. و بعد مطالب دیگری در این سورۀ شریفه هست. باری، ببینید این مطالب با چه حقایقی، در پیغمبر ما، انقلاب و تحول را بهوجود میآورد و همین تحول است که در متن جامعه منعکس میشود.
باز در سورۀ ﴿وَ النَّجم﴾ که یک قسمت از آیاتش را اینجا ذکر کردیم ما، اشارهای به همین تحول درونی پیغمبر است، و البته آیات بسیار دیگری هست که آن آیات را لزومی ندیدم من همهاش را اینجا نقل کنم، منتها چون بحث، بحث بسیار دقیق و ظریف و شیرینی هست، و خود من برخورد نکرده بودم در بحثهایی که مطالعه کرده بودم به اینکه به این نکته، بهدقت رسیدگی شده باشد، دلم خواست که این نکته را یک قدری بیشتر توضیح بدهم، که دانستن او برای عمل کردن هم مفید است.
﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيم، وَ النَّجمِ اِذا هَوىٰ﴾[32] سوگند به اختر، آنوقت که فرود آید. ﴿ما ضَلَّ صاحِبُكُم وَ ما غَوىٰ﴾ گمراه نگشته دوست و رفیقتان و به باطل نگراییده است. مربوط به مسئلۀ معراج است، آنچنانیکه در بسیاری از تفاسیر هست. اگرچه که اشاره میکند به تحول درونی پیغمبر و حالتِ گیرندگیِ وحی، اما مناسبت سورۀ ﴿وَ النَّجم﴾ این است که پیغمبر آنچه که از ماجراهای سفر شبانه، سفر معراجی بیان میکرد، اینها گوش نمیکردند؛ آیه در این مقام دارد حرف میزند. ﴿وَ ما يَنطِقُ عَنِ الهَوىٰ﴾ از روی هوس سخن نمیگوید، ﴿اِن هُوَ اِلّا وَحيٌ يُوحىٰ﴾ نیست مگر وحیی از جانب پروردگار رسیده.
﴿عَلَّمَهُ شَديدُ القُوىٰ﴾ آموخته است به او آن فزوننیرو، آن دارای قدرت زیاد. (نمیدانم در این ترجمهای که اینجا کردم، من چه انتخاب کردم برای ﴿شدَيد اُلقوُى﴾ٰ. ﴿شدَيد اُلقوُی﴾ یعنی آنیکه بسیار نیرومند است. یکی از این کاغذها را لطف کنید. بله، که آن بسی نیرومند به او آموخته است.) ﴿شَديدُ القُوىٰ﴾ یعنی بسی نیرومند. ﴿ذو مِرَّة﴾ آن فرزانۀ خردمند، بله، ﴿مِرّة﴾ بهمعنای فرزانگی و خردمندی و حکمت، که مفسرین گفتهاند اشاره است به جبرئیل؛ که آنچه او نقل میکند، از قول جبرئیل نقل میکند و خدا بهوسیلۀ جبرئیل به او این چیزها را آموخته. ﴿فَاستَوىٰ﴾، این وحی الهی به او شده است و او بر سر پای خود راست ایستاده است، ﴿فَاستَوىٰ﴾.
﴿وَ هُوَ بِالاُفُقِ الاَعلىٰ﴾ و او در افق برتر و بالاتر است. ﴿اَعلىٰ﴾ یعنی برترین، افق هم که معلوم است. در یک افق برتری قرار دارد پیغمبر. ﴿ثُمَّ دَنا فَتَدَلّىٰ﴾، شاید بشود اینجوری معنا کرد؛ ﴿وَ هُوَ بِالاُفُقِ الاَعلىٰ﴾ یعنی در سطح بالاتری قرار داشت پیغمبر که توانست پیغمبر بشود. همانیکه عرض کردیم، پیغمبر قبل از نبوت با مایههای سرشارتری از معمول، در میان مردمِ معمولی زندگی میکرد. ﴿ثُمَّ دَنا﴾ پس نزدیک شد، ﴿فَتَدَلّىٰ﴾ پس نزدیکتر شد. بنابراینکه منظور پیغمبر باشد؛ یعنی پیغمبر نزدیک شد به خدا و نزدیکتر، بر اثر عبادتها، بر اثر ریاضتها، بر اثر تفکرها و تدبرها و بر اثر لطفهایی که خدا بهطور اختصاصی به او کرده بود، روحش به خدا نزدیک و نزدیکتر و آمادۀ گرفتن وحی میشد. بعضی گفتهاند منظور از ﴿دَنا﴾ یعنی جبرئیل به پیغمبر نزدیک شد و ﴿تَدَلَّی﴾ و بر او آویخت؛ یعنی خودش را رساند به پیغمبر تا اینکه وحی را به او برساند. بههرحال فرقی نمیکند؛ اما معنای اول به نظر ما نزدیکتر و ظاهرتر است. آن معنا را هم بنده، «یا نزدیک گشت و درآویخت»، در پرانتز نوشتهام که اشاره بهمعنای دوم باشد. معنای اول را خود بنده بیشتر میپسندم.
﴿فَكانَ قابَ قَوسَينِ اَو اَدىٰ﴾، پیغمبر به خدا نزدیک شد و شد، پس به فاصلۀ دو کمان رسید یا از آن کمتر. نگویید که دو کمان یعنی چه، چه خصوصیتی دارد؟ به قدر دوتا کمان، هر کمانی را یک متر فرض کن، به فاصلۀ دو متری خدا. خدا کجا بود که به دو متریاش رسید پیغمبر اکرم؟ نه، اینها تعبیرات کنایی است، استعاری است؛ به او نزدیک شد، نه ازلحاظ مکان، دو کمان یعنی خیلی نزدیک شد، خیلی نزدیک شد، به آن اندازهای به خدا نزدیک شد روح مقدس پیغمبر، آنقدر نزدیک شد که دیگر از او نزدیکتر برای هیچ انسانی متصوَر نیست؛ نزدیکِ نزدیک.
﴿ثُمَّ دَنا فَتَدَلّىٰ فَكانَ قابَ قَوسَينِ اَو اَدنىٰ فَاَوحىٰ اِلىٰ عَبدِهِ ما اَوحىٰ﴾ پس وحی فرستاد خدا به بندهاش آنچه وحی فرستاد. ﴿ما كَذَبَ الفُؤادُ ما رَأىٰ﴾ دروغ نگفته است دل، آنچه را که دیده است. آنچه که مشاهدات دل پیغمبر است، به پیغمبر دروغ نگفته، درست دیده، اشتباهی ندیده. ﴿اَ فَتُمارونَهُ عَلىٰ ما يَرىٰ﴾، آیا با او جدل میکنید در آنچه دیده است؟
این هم بههرحال آیاتی از سورۀ مبارکۀ نجم. این پایین هم یک جملهای نوشتیم که موضوع بحث فرداست. باری، پس از این انگیزش درونی و باطنیست که راه نبی عوض میشود و تلاشش رنگ دیگری میگیرد و با جدّ و جهادی مداوم، میکوشد. میکوشد چه بشود؟ تا در جامعه و در متن زندگی انسانها رستاخیزی و تحولی از بنیاد پدید آورد. بعد که در خودش تحولی بهوجود آمد، سعی میکند در جامعه تحول ایجاد کند، و این همان مسئولیت رسالت است و پیغمبر برای این کار است.
پاورقیها
۱.آگاه و معتقد به امور دینی و شرعی
۲.سوره مبارکه نحل/ آیه 36
۳.سوره مبارکه روم/ آیه 56
۴.اجتماع گروههایی برای گفتگو یا اظهارنظر در مسائل اجتماعی، سیاسی
۵.(بعث) برانگیخته شدن
۶.(حضض) پَستی
۷.سوره مبارکه بقره/ آیه 156
۸.کنایه از کمارزش بودن
۹.برگرفته از این ضربالمثل فارسی: «دو صد من استخوان باید که صد من بار بردارد»
۱۰.ماهاتما گاندی (۱۹۴۸-۱۸۶۹ م) رهبر معنوی و سیاسی ملت هند، در راه آزادی از سلطۀ امپراتوری بریتانیا بود. او با تأثیر از آیین برهمایی، بسیار سادهزیست بود و بر مبارزۀ بدون خشونت تأکید میکرد. گاندی در اقدامی مصرف کالاهای انگیسی را تحریم کرد. او پس از استقلال هندوستان توسط یک هندوی افراطی که مخالف رابطۀ گسترده با کشور مسلمان پاکستان بود، ترور شد.
۱۱.پاتریس لومومبا (1961-1925 م) رهبر حرکت ضد استعماری کشور کنگو علیه بلژیک بود که پس از رسیدن به نخستوزیری، با توطئۀ سازمان جاسوسی آمریکا و بلژیک توسط رئیسجمهور عزل شد و پس از مدتی اختفا، توسط سرهنگ موبوتو سهسهسهکو به قتل رسید.
۱۲.سوره مبارکه شعرا/ آیه 20
۱۳.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۱۴.سوره مبارکه ضحی/ آیات 1 تا 8
۱۵.زمان بین دو نوبت
۱۶.حلفالفضول یا پیمان جوانمردان، پیمانی است که پیامبر در سن بیستسالگی با عدهای از جوانان مکه بستند تا از ستمدیدگان و افراد غریبهای که وارد شهر میشوند و مورد ستم زورمندان واقع میشوند، حمایت کنند.
۱۸.مای نافیه، قبل از فعل آمده و معنای آن را منفی میکند. مای استفهامیه، قبل از فعل آمده و معنای آن را سؤالی میکند.
۱۹.سوره مبارکه علق/ آیات 1 تا 5
۲۰.عبدالرحمان جامی
۲۱.شرح نهجالبلاغه ابنابیالحدید/ نامۀ نهم/ قصه غزوۀ بدر
۲۲.جندببنجناده، با کنیۀ ابوذر از قبیله غِفار و چهارمین یا پنجمین فردی است که مسلمان شد. وقتی خبر ظهور پیامبر جدید را شنید، به مکه شتافت و اسلام آورد، سپس به میان قوم خود بازگشت و پس از جنگ خندق به مدینه هجرت کرد. ابوذر پس از رحلت رسول خدا، از طرفداران امیرالمؤمنین بود و از بیعت با ابوبکر خودداری کرد. در دوره خلافت عثمان و بذل و بخششهای حکومت به بنیامیه، ابوذر به انتقاد علیه حکومت روی آورد؛ به همین دلیل به شام و سپس به ربذه تبعید شد. ابوذرغفاری در سال 31 یا 32 هجری در همانجا از دنیا رفت.
۲۳.ایشان جزو نخستین کسانی بود که اسلام آورد و مورخان اسلامی او را هفتمین مسلمان برشمردهاند. مقداد از بزرگان صحابه است که در اثر ستم مشرکان مکه به حبشه هجرت کرد. سپس به مکه بازگشت و راهی مدینه شد و در تمامی جنگهای پیامبر اسلام شرکت کرد. او از تیراندازان مشهور بود. پس از رحلت رسول خدا، مقداد از معدود یاران امیرالمؤمنین بود. مقداد به هنگام بیعت مردم با عثمان، به مخالفت برخاست. سرانجام در سال 33 هجری در منطقهای در یک فرسنگی مدینه درگذشت و به مدینه منتقل و در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.
۲۴.(فیض) جوشش
۲۵.سوره مبارکه حجر/ آیه 29، سوره مبارکه ص/ آیه 72
۲۶.خاک کجا و پروردگار پروردگاران کجا! کنایه است از بُعد فاصلۀ میان انسان و پروردگار.
۲۷.ابوعلی سینا (428-370 ق) در روستایی نزدیک بخارا به دنیا آمد. با استعداد فوقالعاده در علوم مختلف ازجمله علوم عقلی و طب تبحّر یافت. ایشان در علوم مختلف صاحب تألیف است، از جمله: قانون در طب اسلامی و شفا در فلسفه، الهیات، طبیعیات و منطق.
۲۸.شیخ ابوجعفر محمدبنحسنبنعلی طوسی (460-385 ق) معروف به شیخالطائفه، در طوس به دنیا آمد. برای تکمیل تحصیلات به عراق رفت و شاگردی اساتیدی چون شیخ مفید و سید مرتضی علمالهدی را کرد. از شیخ طوسی تألیفات بسیاری به جا مانده است از جمله دو کتاب تهذیبالاحکام و استبصار که جزو چهار کتاب اصلی روایی شیعه هستند.
۲۹.حسنبنیوسف حلی (726-648 ق) در خانوادهای اهل علم به دنیا آمد. نزد اساتیدی چون محقّق حلی و خواجه نصیرالدین طوسی به علمآموزی پرداخت و با کسب تبحّر در علوم مختلف مانند فقه و حدیث، کلام و فلسفه، ریاضیات و هندسه، ملقب به لقب علامه شد. علامه حلّی بعد از درگذشت محقق حلی، در بیستوهشت سالگی به زعامت و مرجعیت شیعه رسید. بهواسطۀ مناظرات علامه با عالمان اهل سنت، اولجایتو حاکم مغولِ ایران، مذهب شیعه اختیار کرد و نام محمد خدابنده را برای خود برگزید.
۳۰.شیخ مرتضی (1281-1214 ق) از نوادگان جابربنعبدالله انصاری است که در شهر دزفول متولد شد. مادرش قبل از تولد او، در خواب امام صادق را دیده بود که قرآنی طلاکاری شده به او میدهد. ایشان پس از آغاز تحصیل در دزفول راهی کربلا شد و از محضر عالمانی چون شیخ موسی کاشفالغطا، سید محمدمجاهد و حاج ملّ احمد نراقی بهره برد. ایشان پس از وفات مرحوم صاحب جواهر، مرجعیت و زعامت شیعه را عهدهدار شد. آثار فقهی ایشان مانند کتاب مکاسب، هنوز مرجع یادگیری طلاب و علماست.
۳۱.مرحوم آیتالله محمدحسن حسینی شیرازی (1312-1230 ق) از شاگردان مبرّز مرحوم شیخ انصاری است. ایشان بعد از رحلت شیخ انصاری در سال 1281 ق مرجعیت عام یافت. با هجرت میرزای شیرازی از نجف به سامرا، حوزۀ علمیۀ سامرا پایهگذاری شد. ازجمله اقدامات تأثیرگذار میرزای شیرازی اعلان فتوای تحریم تنباکو است. این فتوا و تبعیت مردم از آن، موجب فسخ قرارداد رژی، بین دولت ایران و انگلستان شد.